Clinical Medicine

# Concept van obstetrische geweld Dit onderwerp behandelt de definitie, de verschillende termen, de oorzaken, de prevalentie en risicofactoren van obstetrisch geweld, evenals de implicaties ervan. ### 1.1 De noodzaak om te praten over obstetrisch geweld De discussie over obstetrisch geweld is noodzakelijk vanwege een groeiende hoeveelheid bewijs over respectloze en misbruikende gedragingen in bepaalde institutionele settings. Dit omvat zowel een overmatig als een ondermatig gebruik van interventies in specifieke contexten. Onderzoek suggereert dat de praktijk niet altijd wordt geïnformeerd door het best beschikbare bewijs, maar eerder wordt gedreven door lokale overtuigingen over bevallen en professionele of organisatorische culturen. Veel kraamzorgeenheden voldoen niet aan de vereiste hoge kwaliteitsnormen [14](#page=14). ### 1.2 Antropologie van bevalling en de impact van cultuur Vanuit een feministisch en antiracistisch perspectief wordt gesteld dat bevallen nergens in de menselijke samenleving puur 'natuurlijk' is. Bevallen is altijd een cultureel fenomeen, zelfs medische bevallingen. Verschillende culturen kennen verschillende manieren van bevallen, waarbij vaak wordt beweerd dat dit de 'altijd zo gedane' manier is, wat niet waar is. Rituelen rondom bevalling moeten worden geïnterpreteerd in relatie tot de overtuigingen van een samenleving over voortplanting. De manier waarop bevallen plaatsvindt, is gekoppeld aan de positie van vrouwen in die samenleving en het niveau van misogynie. Het niveau van geweld tegen vrouwen in de samenleving is direct gekoppeld aan obstetrisch geweld [16](#page=16). ### 1.3 Problemen met industriële kraamzorg Industriële kraamzorg wordt gekenmerkt als een lopende band, onpersoonlijk, gericht op de instelling in plaats van op de vrouw, en gefocust op het product (de baby). Er is een focus op de korte termijn in plaats van op de lange termijn gezondheid en welzijn, waardoor moeders uit beeld verdwijnen. Systemisch racisme is ingebouwd in het systeem, wat leidt tot alienatie van zowel personeel als patiënten en het wegnemen van 'zorg' uit de gezondheidszorg [17](#page=17). ### 1.4 Definitie van obstetrisch geweld Obstetrisch geweld kan worden gedefinieerd als "de toe-eigening van het lichaam en de reproductieve processen van een vrouw door gezondheidspersoneel, in de vorm van dehumaniserende behandeling, misbruik van medicalisering en pathologisering van natuurlijke processen, wat leidt tot verlies van autonomie en de capaciteit om vrije beslissingen te nemen over haar lichaam en seksualiteit, met negatieve gevolgen voor de levenskwaliteit van de vrouw". Deze definitie werd vastgelegd in de Organische wet op het recht van vrouwen op een geweldvrij leven in Venezuela in 2007 [21](#page=21). #### 1.4.1 Uitwerking van de definitie Deze definitie omvat onder andere: * Het uitvoeren van procedures zonder toestemming [22](#page=22). * Het niet verstrekken van gebalanceerde informatie over alle opties/keuzes [22](#page=22). * Angst zaaien of dwang gebruiken (gebruik van geweld of intimidatie om naleving te verkrijgen) [22](#page=22). * Gebrek aan respect [22](#page=22). * De infantilisering of betutteling van vrouwen [22](#page=22). * Fysiek of verbaal misbruik (scheldwoorden) [22](#page=22). * Discriminatie [22](#page=22). * Schending van het recht op privacy [22](#page=22). * Het uitvoeren van klinische praktijken die niet worden aanbevolen en niet evidence-based zijn tijdens de bevalling [22](#page=22). * Het bieden van weinig aandacht en zorg, of het weigeren van gevraagde interventies [22](#page=22). * Zorg die 'te weinig te laat of te veel te vroeg' is [22](#page=22). #### 1.4.2 Synoniemen en gebruikte termen Afhankelijk van de betrokkenen en perspectieven worden verschillende termen gebruikt, zoals "respectloosheid en misbruik" of "mistreatment tijdens faciliteit-gebaseerde bevalling". Deze termen delen gemeenschappelijkheden in het benadrukken van [23](#page=23): * De medicalisering van natuurlijke geboorteprocessen [23](#page=23). * Wortels in genderongelijkheden [23](#page=23). * Parallellen met geweld tegen vrouwen [23](#page=23). * Het potentieel voor schade en de bedreiging van vrouwenrechten [23](#page=23). ### 1.5 Prevalentie en bijbehorende factoren De prevalentie van obstetrisch geweld varieert tussen 15% en 91%, afhankelijk van factoren zoals het land, het gebruikte instrument en de methode, de definitie, het type obstetrisch geweld en het type geboortefaciliteit. De aanwezigheid van obstetrisch geweld is geassocieerd met individuele factoren van de vrouw, waaronder huwelijkse staat, leeftijd, opleidingsniveau, sociaaleconomische status, werkstatus, ras, pariteit, voorgeschiedenis van miskramen, het geslacht en de professionele categorie van de zorgverlener, het type bevalling, en de publieke of private aard van het geboortecentrum [25](#page=25). Er zijn veel problemen geïdentificeerd bij het definiëren en meten van obstetrisch geweld [26](#page=26). Verschillende klinische praktijken zijn geassocieerd met een hogere perceptie van obstetrisch geweld door vrouwen, zoals: * Bevallen op de verlostafel in de lithotomiepositie [27](#page=27). * Het uitvoeren van een episiotomie zonder toestemming van de vrouw [27](#page=27). * Druk op de uterusfundus [27](#page=27). * Het uitvoeren van vaginale onderzoeken zonder toestemming van de vrouw [27](#page=27). Dit is gerelateerd aan machtsongelijkheid die inherent is aan patiënt-zorgverlener-interacties en ongelijkheden bij vrouwen, afhankelijk van hun gemarginaliseerde of meer bevoorrechte status [27](#page=27). #### 1.5.1 Obstetrisch geweld: een probleem van ontwikkelingslanden? Onderzoek in Spanje (Martinez-Guiliano et al., 2020) toonde aan dat twee van de drie vrouwen obstetrisch geweld ervaren tijdens de bevalling. Praktijken zoals huid-op-huidcontact en het gebruik van gerespecteerde geboorteplannen waren beschermende factoren tegen obstetrisch geweld [29](#page=29). Hoewel er veel onderzoek is naar geboortetrauma, is het belangrijk te noteren dat het fenomeen zich ook in hoogontwikkelde landen voordoet. In Nederland vindt 1% van de vrouwen PTSS/PTSD, en 9% vindt de bevalling een traumatische ervaring. In hoogontwikkelde landen (HIC) ervaart 9 tot 44% van de vrouwen bevallen als traumatisch, en 3% van de vrouwen ontwikkelt een posttraumatische stressstoornis (PTSD) na de bevalling. Trauma na de bevalling wordt vaak veroorzaakt door een gebrek aan communicatie, het niet serieus genomen worden als persoon, en onvoldoende emotionele steun tijdens de bevalling [29](#page=29). ### 1.6 Ontwikkelingen in België Op 25 oktober 2021 kwam obstetrisch geweld op de agenda van de Belgische Senaat, via het Adviescomité voor gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Dit volgde op de campagnes #genoeggezwegen (2016 en 2020). Het doel was het opstellen van een informatieverslag over lichamelijke zelfbeschikking en het tegengaan van obstetrisch geweld. Obstetrisch geweld werd gedefinieerd als een koepelterm voor verschillende vormen van geweld en misbruik door zorgverleners jegens vrouwen tijdens zwangerschap, arbeid, bevalling en nazorg [41](#page=41). Kernpunten die aan bod kwamen in België: * **Institutioneel probleem:** Grensoverschrijdende zorg, waaronder het ontbreken van informed consent en informed refusal [41](#page=41). * **Niet evidence-based zorg:** Overmedicalisatie en standaardisering, met gebrek aan transparante cijfers over sectio's, episiotomieën, etc. [41](#page=41). * **Veiligheid:** Zowel fysiek als mentaal [41](#page=41). * **Ongelijkheid in zorg:** Overconsumptie versus onvoldoende toegang tot zorg [41](#page=41). * **Gender-gerelateerd geweld:** Gekoppeld aan het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen (Istanbul Conventie) [41](#page=41). Er zijn geen officiële cijfers beschikbaar in België. Er is aandacht voor de hulpverleners, met het "second victim phenomenon" en de behoefte aan trauma-informed care [41](#page=41). Mogelijke oplossingen omvatten: geïndividualiseerde zorg, verlaging van de werkdruk, training in patiëntenrechten, een onafhankelijk meldpunt, nazorg, evidence-based practice, transparantie, en het luisteren naar de noden en behoeften van vrouwen [41](#page=41). ### 1.7 Conclusie en aanbevelingen Bevallen is een feministisch vraagstuk. Obstetrisch geweld is geen probleem dat beperkt is tot ontwikkelingslanden. Obstetrisch geweld heeft vele negatieve gevolgen maar is moeilijk te conceptualiseren en te meten. 'Primum non nocere' (doe geen kwaad) is een leidend principe; altijd evidence-based handelen en richtlijnen regelmatig bijwerken. Het is belangrijk om anderen te informeren en op te komen tegen obstetrisch geweld. Behandel mensen altijd zoals je zelf behandeld wilt worden: met vriendelijkheid, zorg en respect. Het doel is dat vrouwen niet alleen de bevalling overleven, maar ook een geweldige start hebben met hun pasgeborene en daarna floreren [56](#page=56). > **Tip:** Een gynaecologisch onderzoek is een zeer intiem moment waarop patiënten zich ontzettend kwetsbaar kunnen voelen. Het is cruciaal om dit te erkennen en hier respectvol mee om te gaan [56](#page=56). > **Tip:** Het is essentieel om het onderscheid te maken tussen 'evidence-based' praktijken en lokale tradities of overtuigingen die niet wetenschappelijk onderbouwd zijn [14](#page=14) [56](#page=56). * * * # Vrouwelijke autonomie en partnerschap in besluitvorming Dit gedeelte van de studiehandleiding behandelt het cruciale belang van vrouwenautonomie en het principe van partnerschap in besluitvorming binnen de gezondheidszorg, met een specifieke focus op het verkrijgen van werkelijk geïnformeerde toestemming [3](#page=3). ### 2.1 Vrouwelijke autonomie Vrouwelijke autonomie is het principe dat een competente vrouw, ongeacht de redenen (rationeel, irrationeel, religieus of anderszins), het recht heeft om medische interventies te weigeren, zelfs als dit kan leiden tot de dood of ernstig letsel van haarzelf of haar kind. Dit concept wordt weerspiegeld in juridische kaders, zoals de Belgische Wet Patiëntenrechten, die het recht op vrije keuze van de beroepsbeoefenaar, het recht op informatie over de gezondheidstoestand en het recht om toestemming te geven of te weigeren, garanderen [36](#page=36) [40](#page=40). #### 2.1.1 De rol van vroedvrouwen Vroedvrouwen spelen een sleutelrol bij het bevorderen van de rechten van vrouwen door hen te voorzien van adequate seksuele en reproductieve gezondheidsinformatie en counseling, zodat zij weloverwogen keuzes kunnen maken. Het beroepsprofiel van de Belgische vroedvrouw stelt expliciet dat de vroedvrouw de keuzes van de vrouw en haar partner respecteert, mits deze binnen de grenzen van ethiek, wetgeving en deontologie vallen [39](#page=39) [42](#page=42). #### 2.1.2 Barrières voor het respecteren van autonomie Verschillende factoren kunnen de naleving van vrouwenautonomie in de praktijk belemmeren [37](#page=37): * Institutionele druk [37](#page=37). * Cultuur en aangeleerde gewoonten [37](#page=37). * Gebrek aan begrip van het principe van autonomie en waardigheid [37](#page=37). * Gebruik van disempowerende taal of misverstanden [37](#page=37). * Angst [37](#page=37). * Patriarchale en hiërarchische systemen [37](#page=37). * Litigieuze of defensieve praktijken [37](#page=37). * Een industriële of risicogedomineerde zorgsysteem, gedicteerd door richtlijnen en protocollen in plaats van individuele behoeften [37](#page=37). #### 2.1.3 Wettelijk kader en Europese wetgeving De Belgische wetgeving, met name de Wet van 10 mei 2015, vormt de basis voor de uitoefening van het vroedvrouwenberoep. Sinds 2006 wordt de vroedvrouw erkend als een autonome beoefenaar binnen de gezondheidszorg. Het Beroepsprofiel is gebaseerd op nationale, internationale literatuur, Belgische wetgeving en recente Europese richtlijnen, wat de aansluiting bij bredere Europese principes benadrukt. Vrouwen hebben het recht om behandelingen te weigeren, en vroedvrouwen moeten zich afvragen of ze juridisch beschermd zijn bij het ondersteunen van deze keuzes [38](#page=38) [39](#page=39). > **Tip:** Het is essentieel om op de hoogte te zijn van zowel de nationale als de Europese wetgeving betreffende vrouwenautonomie om zorgverlening ethisch en legaal correct te kunnen uitvoeren [38](#page=38) [39](#page=39). ### 2.2 Partnerschap in besluitvorming Partnerschap in besluitvorming erkent dat de vrouw centraal staat in haar zorgtraject. Dit betekent dat de zorg niet gedicteerd wordt door het systeem, maar is afgestemd op de individuele behoeften van de vrouw [35](#page=35) [37](#page=37). #### 2.2.1 Toetsing van de principes in de praktijk Bij het evalueren van de huidige praktijk is het relevant om stil te staan bij: * Het begrip van vrouwenautonomie en gepersonaliseerde zorg binnen de instelling [35](#page=35). * De methoden voor het verkrijgen van geïnformeerde toestemming [35](#page=35). * Het gevoel van ondersteuning bij vrouwen die een gepersonaliseerd zorgpad volgen [35](#page=35). * De onderliggende zorgfilosofie: is deze gebaseerd op industriële principes of op vrouwgerichte principes [35](#page=35)? #### 2.2.2 Het belang van geïnformeerde toestemming Geïnformeerde toestemming is de hoeksteen van autonomie. Het vereist dat een vrouw volledig wordt geïnformeerd over de voorgestelde procedure, inclusief de relevante risico's, voordelen en alternatieven, voordat zij haar toestemming geeft. Dit geldt voor veelgebruikte procedures zoals episiotomie, inductie en augmentatie van de bevalling, het gebruik van instrumenten, en de toediening van Anti-D [31](#page=31) [40](#page=40). > **Tip:** Stel kritische vragen bij de gesprekken die plaatsvinden voorafgaand aan procedures. Hoe diepgaand zijn deze gesprekken en hoe wordt de toestemming verkregen [31](#page=31)? #### 2.2.3 Het verkrijgen van werkelijk geïnformeerde toestemming (NICE richtlijnen) NICE richtlijnen bieden specifieke principes voor het bespreken van risico's en voordelen om geïnformeerde toestemming te waarborgen [49](#page=49): * **Personaliseren:** Risico's en voordelen zo veel mogelijk aanpassen aan de individuele vrouw [49](#page=49). * **Absolute risico's:** Gebruik maken van absolute risico's (bijv. 1 op 1000) in plaats van relatieve risico's (bijv. het risico verdubbelt) [49](#page=49). * **Natuurlijke frequentie:** Gebruik maken van natuurlijke frequenties (bijv. 10 van de 100) in plaats van percentages (10%) [49](#page=49). * **Consistente data:** Consistent zijn in de presentatie van data met een standaard noemer bij het vergelijken van risico's [49](#page=49). * **Tijdsperiode:** Indien relevant, risico's presenteren over een specifieke tijdsperiode [49](#page=49). * **Positieve en negatieve framing:** Zowel positieve (succespercentage) als negatieve (falenpercentage) informatie presenteren [49](#page=49). * **Interpretatie van termen:** Bewust zijn van de verschillende interpretaties van termen zoals 'zeldzaam' of 'veelvoorkomend' en indien mogelijk numerieke data gebruiken [49](#page=49). * **Combinatie van formaten:** Een mix van numerieke en picturale formats overwegen [49](#page=49). Voorbeelden van hoe data gepresenteerd kan worden zijn tabellen met absolute cijfers en een standaard noemer, en informatie die 'langs beide kanten' is geframed [49](#page=49) [50](#page=50). > **Example:** In plaats van te zeggen "het risico verdubbelt", is het duidelijker om te zeggen "het risico stijgt van 1 op 1000 naar 2 op 1000" [49](#page=49). #### 2.2.4 De besluitvorming in de praktijk Bij het faciliteren van partnerschap in besluitvorming, moet de zorgverlener zich afvragen hoe zij de behoeften van de vrouw in kaart brengt, hoe zij haar zorg aanpast, en hoe zij ervoor zorgt dat vrouwen over informatie, tijd, ondersteuning en opties beschikken [47](#page=47). Een model voor partnerschap in besluitvorming is de "ASK" tool (based on NICE CG138 1.5.24), die de vroedvrouw kan gebruiken om te zorgen dat de informatie op een duidelijke en begrijpelijke manier wordt gepresenteerd [49](#page=49). #### 2.2.5 Omgaan met verzoeken buiten de richtlijnen Indien een vrouw zorg buiten de gebruikelijke richtlijnen aanvraagt, dient de vroedvrouw haar reikwijdte van de praktijk uit te leggen, de veiligste optie te adviseren, een multidisciplinair team te betrekken voor een individueel geboorteplan, en de risico's in absolute cijfers uit te leggen. Een gedetailleerd, individueel geboorteplan, na controle met alle betrokkenen, is hierbij cruciaal. Dit bevordert de autonomie van de vrouw en de gedeelde verantwoordelijkheid [45](#page=45) [54](#page=54). > **Example:** Een vrouw van 36 weken zwanger, met goed gecontroleerde zwangerschapsdiabetes en twee eerdere ongecompliceerde bevallingen, geeft aan geen inductie te willen, omdat zij gelooft dat haar baby zal komen wanneer deze er klaar voor is, zelfs na 42 weken. De vroedvrouw zal hierop reageren door haar verzoek te bespreken, informatie te verstrekken over de risico's en voordelen, en samen een plan op te stellen, mogelijk met betrokkenheid van andere disciplines [53](#page=53) [54](#page=54). ### 2.3 Vrouwenrechten en besluitvorming Vrouwenrechten zijn integraal verbonden met hun autonomie in besluitvorming, inclusief in de context van bevallen. Het principe "Whose body? Whose birth? Whose decision?" benadrukt dat de vrouw de centrale besluitvormer is. Wanneer een vrouw een geïnformeerde keuze maakt, draagt zij de verantwoordelijkheid voor de beslissing en eventuele daaruit voortvloeiende schade. Zorgprofessionals die een geïnformeerde keuze van een vrouw ondersteunen, ongeacht of deze binnen de richtlijnen valt, mogen niet bekritiseerd worden. Dit versterkt een cultuur van respect voor het individu, waarbij de vrouw controle heeft, gehoord wordt, en met compassie wordt verzorgd [42](#page=42) [43](#page=43) [45](#page=45). #### 2.3.1 Praktijkkaders Kaders zoals NICE CG190 en de WHO-verklaring uit 2014 ter preventie van disrespect en misbruik tijdens de bevalling, onderstrepen het belang van een cultuur van respect en geïnformeerde toestemming in alle geboorteomgevingen [43](#page=43). #### 2.3.2 De rol van de zorgprofessional De zorgprofessional faciliteert dit proces door informatie op een transparante en ethisch verantwoorde manier te presenteren. Het is essentieel om bewust te zijn van de eigen waarden en normen om een ethische benadering te waarborgen. Door diversiteit, multiculturaliteit en nieuwe gezinsvormen te erkennen, moet de zorgprofessional bijkomende competenties ontwikkelen om aan de zorgwensen tegemoet te komen [39](#page=39) [40](#page=40). #### 2.3.3 Conclusie Het bevorderen van vrouwenautonomie en partnerschap in besluitvorming is niet alleen een ethische verplichting, maar ook een wettelijke en mensenrechtelijke noodzaak. Door effectieve communicatie, duidelijke informatieverstrekking en een cultuur van respect, kunnen zorgprofessionals vrouwen empoweren om weloverwogen keuzes te maken over hun eigen lichaam en hun geboorte. * * * # Impact en oplossingen voor obstetrisch geweld Dit onderwerp behandelt de gevolgen van obstetrisch geweld en verkent strategieën en hulpmiddelen om dit fenomeen tegen te gaan. ### 3.1 Definitie en omvang van obstetrisch geweld Obstetrisch geweld wordt gedefinieerd als een koepelterm voor de verschillende vormen van geweld en misbruik door zorgverleners ten aanzien van vrouwen tijdens zwangerschap, arbeid, bevalling en nazorg. Het is een institutioneel probleem dat zich uit in grensoverschrijdende zorg waarbij er sprake is van een gebrek aan geïnformeerde toestemming (informed consent) en geïnformeerde weigering (informed refusal) [41](#page=41). #### 3.1.1 Perceptie en prevalentie Uit onderzoek in Spanje blijkt dat twee van de drie vrouwen obstetrisch geweld ervaren tijdens de bevalling. In Nederland vindt 1% van de vrouwen de bevalling een traumatische ervaring, en 9% ontwikkelt hieraan gerelateerde PTSS/PTSD. In High-Income Countries (HIC) ervaren tussen de 9% en 44% van de vrouwen de bevalling als traumatisch, en 3% ontwikkelt een post-traumatische stressstoornis (PTSS) na de bevalling [29](#page=29). #### 3.1.2 Oorzaken van traumatische bevallingen Vrouwen ervaren bevallingen vaak als traumatisch door een gebrek aan communicatie, het niet serieus genomen worden als persoon, en een gebrek aan emotionele ondersteuning tijdens de arbeid [29](#page=29). ### 3.2 Impact van obstetrisch geweld Obstetrisch geweld heeft een breed scala aan negatieve gevolgen voor zowel de vrouw als de pasgeborene [28](#page=28). #### 3.2.1 Impact op de vrouw * **Psychische gevolgen:** Verhoogde kans op postnatale depressie (matig niveau) en een toename van trauma en post-traumatische stressstoornis (PTSS) [28](#page=28). * **Negatieve bevalervaringen:** Kan leiden tot onaangename geboorte-ervaringen [28](#page=28). * **Verminderd zelfvertrouwen en autonomie:** Ondermijnt het intrinsieke vermogen van vrouwen om te baren en interfereert onnodig met fysiologische processen van de arbeid [28](#page=28). * **Belemmerd zorgzoekend gedrag:** Kan leiden tot een negatief effect op het zorgzoekend gedrag van vrouwen rond de bevalling, met een toename van 'freebirthing' (zelfstandig bevallen zonder medische hulp) als gevolg [28](#page=28). * **Schending van mensenrechten:** Obstretisch geweld schendt de mensenrechten [28](#page=28). #### 3.2.2 Impact op de pasgeborene en geboorte-uitkomsten * **Slechtere geboorte-uitkomsten:** Kan resulteren in slechtere geboorte-uitkomsten [28](#page=28). * **Gevolgen voor de gezondheid:** Negatieve gevolgen voor de gezondheid van vrouwen en pasgeborenen, inclusief onopgemerkte complicaties door nalatigheid [28](#page=28). * **Verminderde borstvoedingsinitiatie:** Kan de tarieven van borstvoedingsinitiatie verlagen [28](#page=28). #### 3.2.3 Ineffectieve medische interventies * **Gebruik van ineffectieve en potentieel schadelijke interventies:** Kan leiden tot het gebruik van ineffectieve, niet-evidence-based en potentieel schadelijke obstetrische interventies. Dit is gerelateerd aan zorg die niet evidence-based is, overmedicalisatie, en standaardisatie, wat leidt tot een gebrek aan transparantie over cijfers van sectio's, episiotomieën, etc. [28](#page=28) [41](#page=41). ### 3.3 Oplossingen en preventie van obstetrisch geweld Er zijn diverse strategieën en hulpmiddelen beschikbaar om obstetrisch geweld tegen te gaan en de zorg te verbeteren. #### 3.3.1 Individuele en institutionele acties * **Rol van individuele zorgprofessionals:** Individuele zorgprofessionals kunnen een rol spelen bij het tegengaan van obstetrisch geweld. Dit kan onder meer door geïndividualiseerde zorg te bieden, de werkdruk te verlagen, training te volgen in patiëntenrechten, en een voorbeeld te geven door te handelen met vriendelijkheid, zorg en respect. Het is cruciaal om evidence-based te werken en richtlijnen regelmatig te actualiseren. Zorgprofessionals moeten collega's informeren en hen aanspreken op praktijken die als misbruik kunnen worden beschouwd [33](#page=33) [3](#page=3) [41](#page=41) [55](#page=55) [56](#page=56). * **Belang van geïndividualiseerde zorg:** Zorg die luistert naar de noden en behoeften van vrouwen is essentieel [41](#page=41). * **Verbeteren van de zorgpraktijk:** Het toepassen van evidence-based practice en het bevorderen van transparantie zijn belangrijke stappen [41](#page=41). * **Oplossingen voor zorgverleners:** Aandacht voor het 'second victim phenomenon' (trauma bij hulpverleners) en trauma-geïnformeerde zorg zijn nodig [41](#page=41). #### 3.3.2 Wetgeving en beleid * **Europese wetgeving:** Kennis van de basisprincipes van Europese wetgeving rondom vrouwelijke autonomie is belangrijk voor de bescherming van zowel vrouwen als zorgprofessionals [3](#page=3). * **Mensenrechten in de verloskunde:** Het inzetten van mensenrechten kan de verloskundige zorg verbeteren. Dit omvat het verduidelijken van verantwoordelijkheden voor de vrouw en de professional. Indien de vrouw de beslissing neemt, draagt zij de verantwoordelijkheid voor de gevolgen die causaal verband houden met haar keuze. Professionals zouden niet bekritiseerd moeten worden als zij een geïnformeerde keuze ondersteunen, ongeacht of deze 'binnen de richtlijnen' valt [45](#page=45). * **Belgische ontwikkelingen:** In België is obstetrisch geweld op de agenda van de Senaat geplaatst, met het doel een informatieverslag op te stellen over lichamelijke zelfbeschikking en het tegengaan van obstetrisch geweld. Het Istanbul Conventie, gericht op het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen, is hierbij relevant [41](#page=41). * **Onafhankelijk meldpunt:** De oprichting van een onafhankelijk meldpunt wordt voorgesteld als oplossing [41](#page=41). #### 3.3.3 Richtlijnen en tools * **NICE-richtlijnen:** Het correct toepassen van NICE-richtlijnen is cruciaal om ware geïnformeerde toestemming van een vrouw te verkrijgen [3](#page=3). * **Geboorteplannen:** Het opstellen van een individueel geboorteplan met een vrouw, volgens de principes van partnerschap in besluitvorming, is een belangrijke tool [3](#page=3). * **Beschermende factoren:** Praktijken zoals huid-op-huidcontact en het respecteren van geboorteplannen werken beschermend tegen obstetrisch geweld [29](#page=29). #### 3.3.4 Ondersteunende organisaties Belangrijke organisaties die ondersteuning bieden zijn onder andere: Birthrights UK, The white ribbon alliance, WHO, Birthmatters, Samen voor een respectvolle geboorte, en Plateforme pour une naissance respectée [44](#page=44). ### 3.4 Conclusie Bevallen is een feministische kwestie. Obstetrisch geweld is geen probleem dat beperkt is tot ontwikkelingslanden en heeft veel negatieve gevolgen, hoewel het moeilijk te conceptualiseren en te meten is. Het principe 'Primum non Nocere' (doe geen kwaad) impliceert het altijd beoefenen van evidence-based zorg. Educatie van anderen, opkomen tegen obstetrisch geweld, en het behandelen van iedereen met vriendelijkheid, zorg en respect zijn van fundamenteel belang. Het doel is dat vrouwen niet alleen de bevalling overleven, maar ook een fantastische start hebben met hun pasgeborene en daarna kunnen floreren [56](#page=56). > **Tip:** De impact van obstetrisch geweld is vergelijkbaar met die van andere vormen van geweld, met ernstige psychische en fysieke consequenties voor zowel de moeder als de baby. Het is essentieel om preventieve strategieën te hanteren die gebaseerd zijn op respect, autonomie en evidence-based zorg. > **Voorbeeld:** Een vrouw die tijdens de bevalling een routinematige episiotomie ondergaat zonder haar expliciete toestemming, ervaart mogelijk obstetrisch geweld. Als ze hierdoor pijnklachten en psychisch leed ervaart, is dit een directe impact. Als de zorgverlener haar hierna niet adequaat informeert over de redenen en nazorg, wordt het institutionele aspect van obstetrisch geweld benadrukt. Het niet respecteren van haar wens om een natuurlijke bevalling te hebben, ondermijnt haar autonomie [28](#page=28) [41](#page=41). * * * ## Veelgemaakte fouten om te vermijden * Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens * Let op formules en belangrijke definities * Oefen met de voorbeelden in elke sectie * Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Obstetrisch geweld | Een term die verschillende vormen van geweld en misbruik door zorgverleners ten aanzien van vrouwen tijdens zwangerschap, arbeid, bevalling en nazorg omvat. Het omvat de toe-eigening van het lichaam en reproductieve processen van een vrouw door medisch personeel, wat leidt tot dehumaniserende behandeling, misbruik van medische procedures en het verlies van autonomie en beslissingsbevoegdheid. | | Vrouwelijke autonomie | Het principe dat vrouwen het recht hebben om zelf beslissingen te nemen over hun eigen lichaam, reproductieve gezondheid en medische zorg. Dit omvat het recht om geïnformeerde toestemming te geven of te weigeren voor procedures, gebaseerd op volledige en duidelijke informatie. | | Partnerschap in besluitvorming | Een zorgmodel waarbij zorgverleners actief samenwerken met vrouwen om beslissingen te nemen over hun zorg. Dit vereist open communicatie, het delen van informatie over risico's en voordelen, en het respecteren van de voorkeuren en waarden van de vrouw. | | Geïnformeerde toestemming | Het proces waarbij een individu, na het ontvangen van adequate informatie over een voorgestelde medische procedure of behandeling, vrijwillig instemt met of weigert deze te ondergaan. De informatie moet de aard, het doel, de risico's, voordelen en alternatieven van de procedure omvatten. | | Bio-psycho-sociale filosofie van zorg | Een holistische benadering van zorg die het hele persoon – geest, lichaam en ziel – als één geheel beschouwt. Deze filosofie legt de nadruk op respect, empowerment, gepersonaliseerde zorg gericht op individuele behoeften, en het belang van de omgeving en relaties in het zorgproces. | | Medisch-industriële filosofie van zorg | Een zorgmodel dat vaak wordt gekenmerkt door reductieisme, waarbij de nadruk ligt op het lichaam en een scheiding tussen lichaam en geest. Het neigt naar controle en management, een lopende band-aanpak, standaardisering, en risicovermijding in plaats van het ondersteunen van fysiologie. | | Primum non nocere | Een Latijnse uitdrukking die "in de eerste plaats niet schaden" betekent. Het is een fundamenteel ethisch principe in de geneeskunde dat benadrukt dat zorgverleners primair de plicht hebben om geen schade toe te brengen aan patiënten. | | Anthropologie van de geboorte | De studie van geboorte als een cultureel fenomeen, waarbij verschillende culturen en hun rituelen, overtuigingen en sociale structuren die de geboorte beïnvloeden, worden onderzocht. Het erkent dat zelfs gemedicaliseerde geboortes culturele aspecten hebben. | | Machtsongelijkheid | Een situatie waarin er een onevenwicht is in macht of autoriteit tussen verschillende individuen of groepen. In de context van de zorg kan dit zich uiten in de relatie tussen patiënt en zorgverlener, waarbij de zorgverlener vaak meer macht heeft. | | PTSS (Posttraumatische stressstoornis) | Een psychische aandoening die kan optreden na blootstelling aan een traumatische gebeurtenis. Symptomen kunnen bestaan uit intrusieve herinneringen, vermijding van triggers, negatieve veranderingen in gedachten en stemming, en verhoogde prikkelbaarheid. | | NICE-richtlijnen (National Institute for Health and Care Excellence) | Richtlijnen ontwikkeld door NICE in het VK die evidence-based aanbevelingen bieden voor de gezondheidszorg. Ze zijn bedoeld om de kwaliteit en consistentie van de zorg te verbeteren en bieden advies over behandelingen, diagnostiek en preventie. | | Risico's in absolute cijfers | Het presenteren van risico's als absolute getallen (bijv. 1 op de 1000) in plaats van relatieve getallen (bijv. het risico verdubbelt). Dit helpt patiënten om de werkelijke omvang van een risico beter te begrijpen en geïnformeerde beslissingen te nemen. |

# Introductie tot interstitiële longaandoeningen Interstitiële longaandoeningen (ILD) vormen een heterogene groep van meer dan 200 chronische longaandoeningen die gekenmerkt worden door ontsteking en/of fibrose van het interstitium, het steunweefsel van de long. Deze aandoeningen leiden tot restrictief longlijden door aantasting van het longparenchym [4](#page=4) [6](#page=6). ### 1.1 Definitie en algemene kenmerken van ILD Interstitiële longaandoeningen (ILD) zijn een verzamelnaam voor meer dan 200 verschillende longaandoeningen. Deze aandoeningen kunnen variëren in ernst en progressie, maar delen een gemeenschappelijke pathofysiologie die leidt tot beschadiging van het longweefsel buiten de luchtwegen [6](#page=6). #### 1.1.1 Klinische presentatie De klinische presentatie van ILD omvat doorgaans een progressieve dyspneu, die aanvankelijk optreedt bij inspanning en zich kan ontwikkelen tot dyspneu in rust. Een droge hoest is eveneens een veelvoorkomend symptoom [6](#page=6). #### 1.1.2 Lichamelijk onderzoek Bij lichamelijk onderzoek kan de longauscultatie variabel zijn, vaak normaal, maar soms tachypneu waargenomen. In sommige gevallen, met name bij longfibrose zoals idiopathische longfibrose (IPF), kunnen fijne, eind-inspiratoire crepitaties worden gehoord. Een normale longauscultatie sluit een ILD echter niet uit [6](#page=6). #### 1.1.3 Radiologische bevindingen Radiologisch vertonen ILD's vaak een verspreide, versterkte interstitiële tekening over beide longvelden. Soms worden (micro)nodulaire opaciteiten waargenomen. In vergevorderde stadia kunnen cystische opklaringszones aanwezig zijn, die leiden tot een karakteristieke honingraatvorming [7](#page=7). > **Tip:** Een normale röntgenfoto van de long sluit interstitieel longlijden niet uit; een hoge resolutie CT-scan (HRCT) van de thorax is vaak noodzakelijk voor een accurate diagnose [8](#page=8). ### 1.2 Classificatie van Interstitiële Longaandoeningen ILD's kunnen op verschillende manieren worden geclassificeerd, gebaseerd op etiologie, histologisch patroon en klinische presentatie [10](#page=10) [16](#page=16) [27](#page=27) [9](#page=9). #### 1.2.1 Classificatie op basis van oorzaak Een belangrijke indeling is gebaseerd op bekende oorzaken versus onbekende etiologie [14](#page=14). **1. Bekende oorzaken:** * Inhalatie van stof uit beroep of omgeving [14](#page=14) [28](#page=28). * Medicatie [14](#page=14) [33](#page=33). * Bestraling [14](#page=14) [34](#page=34). * Infecties [14](#page=14) [34](#page=34). * Maligniteit [14](#page=14) [34](#page=34). **2. Onbekende etiologie:** * Idiopathische longfibrose (IPF) [14](#page=14) [15](#page=15). * Sarcoïdose [14](#page=14) [15](#page=15). #### 1.2.2 Specifieke ILD's Enkele veelvoorkomende ILD's die in het document worden genoemd, zijn: * Idiopathische longfibrose (IPF) [15](#page=15). * Overgevoeligheidspneumonitis [15](#page=15) [28](#page=28) [30](#page=30). * Pneumoconiose [15](#page=15) [28](#page=28). * Pneumonitis tgv geneesmiddelen [15](#page=15) [33](#page=33). * Sarcoïdose [15](#page=15). ### 1.3 Pathogenese van ILD De pathogenese van ILD omvat een complexe interactie van genetische factoren, omgevingsfactoren en immuunreacties die leiden tot ontsteking en fibrose van het longinterstitium [11](#page=11) [13](#page=13). #### 1.3.1 Rol van fibroblasten en ECM-productie Bij longfibrose is er een verhoogde activiteit van fibroblasten, die zich ontwikkelen tot myofibroblasten. Deze cellen produceren grote hoeveelheden extracellulaire matrix (ECM), wat leidt tot verstarring en littekenvorming in de longen, meestal subpleuraal [12](#page=12). #### 1.3.2 Ontsteking en granuloomvorming Chronische ontsteking in de longen kan leiden tot de vorming van granulomen, zoals gezien bij sarcoïdose. Vroege behandeling kan de progressie naar fibrose verminderen [11](#page=11). ### 1.4 ILD's tgv blootstelling Een aanzienlijk deel van de ILD's wordt veroorzaakt door blootstelling aan specifieke agentia [28](#page=28). #### 1.4.1 Inhalatie van stof uit beroep of omgeving * **Organisch stof:** Leidt tot overgevoeligheidspneumonitis (hypersensitivity pneumonitis, HP) [28](#page=28) [30](#page=30). * **Voorbeelden:** Duivenmelkerslong, boerenlong [28](#page=28) [31](#page=31). * **Oorzaak:** Micro-organismen in hooi, stro, graan (bv. thermofiele actinomyceten) of eiwitten in dierlijke excreta (bv. vogels) [31](#page=31). * **Kliniek:** Kan acuut (griepachtig beeld, dyspneu, koorts 3-8 uur na blootstelling), subacuut (progressieve dyspneu, hoest, vermagering) of chronisch (chronische dyspneu, hoest, leidend tot longfibrose) verlopen [32](#page=32). * **Diagnose:** Anamnese (beroep, contact met organisch stof), RX thorax (interstitiële infiltraten), HRCT thorax (mozaïekpatroon), serum precipitines (bewijs van blootstelling, niet noodzakelijk ziekte) [33](#page=33). * **Anorganisch stof:** Leidt tot pneumoconiose [28](#page=28). * **Voorbeelden:** Silicose, asbestose, mijnwerkerspneumoconiose, hardmetaallong (kobalt) [28](#page=28). * **Asbestgerelateerde aandoeningen:** Bij lage expositie: pleurale calcificaties, pleurale verdikking, mesothelioom. Bij hoge expositie: asbestose (interstitiële longfibrose), bronchuscarcinoom (in combinatie met roken) [29](#page=29). #### 1.4.2 Medicatie-geïnduceerde longletsels (Drug-induced lung injury) Diverse medicijnen kunnen ILD veroorzaken [33](#page=33). * **Voorbeelden:** Nitrofurantoïne, sulfonamide (antibiotica); Bleomycine, Methotrexaat, Amiodarone (chemotherapie/overige) [33](#page=33). * **Informatiebron:** www.pneumotox.com of de app Pneumotox [33](#page=33). #### 1.4.3 Bestraling Radiatiepneumonitis kan ontstaan na bestraling van de thorax [34](#page=34). #### 1.4.4 Infecties Bepaalde infecties kunnen interstitiële longontstekingen veroorzaken [34](#page=34). * **Voorbeelden:** Miliaire tuberculose, CMV-pneumonitis (Cytomegalovirus), Pneumocystis jiroveci pneumonie (PJP) [34](#page=34). #### 1.4.5 Maligniteit Zowel primaire longtumoren als metastasen kunnen een interstitiële presentatie hebben [34](#page=34). * **Primair:** LongadenoCA (Broncho-alveolair celcarcinoom), primair longlymfoom [34](#page=34). * **Secundair:** Lymphangitis carcinomatosa [34](#page=34). ### 1.5 Diagnostische Inbreng van Broncho-alveolaire Lavage (BAL) Broncho-alveolaire lavage (BAL) kan waardevolle diagnostische informatie verschaffen bij ILD's [35](#page=35) [36](#page=36). #### 1.5.1 Diagnostische bevindingen bij BAL * **Kiemen:** Identificatie van opportunistische infecties kan leiden tot diagnose van specifieke pneumonieën [36](#page=36). * *Mycobacterium tuberculosis* (miliaire tuberculose) [36](#page=36). * *Pneumocystis jiroveci* (PCP, vooral bij HIV-patiënten) [36](#page=36). * Cytomegalovirus (CMV) (vooral bij transplantatiepatiënten) [36](#page=36). * **Maligne cellen:** Aanwezigheid van maligne cellen wijst op maligniteit [36](#page=36). * Broncho-alveolair celcarcinoom [36](#page=36). * Hematogene longmetastasen [36](#page=36). * Lymfangitis carcinomatosa (lymfogene longmetastasen) [36](#page=36). * **Eosinofilie (>35%):** Kan wijzen op eosinofiele pneumonie, zowel acuut als chronisch [36](#page=36). * **Lymfocyten bij BAL:** Bij sarcoïdose wordt een verhoogd aantal en een verhoogde activatie van T-helper (CD4) lymfocyten waargenomen in de BAL, waarbij lymfocyten meer dan 50% van de cellen kunnen uitmaken (normaal <10%). Behandeling met prednison of methotrexaat kan deze aantallen reduceren [36](#page=36). --- # Idiopathische longfibrose (IPF) Idiopathische longfibrose (IPF) is een chronische, progressieve fibrotische interstitiële longaandoening van onbekende oorzaak, gekenmerkt door een specifiek histopathologisch patroon van Usual Interstitial Pneumonia (UIP) [17](#page=17). ### 2.1 Pathologie en histologie Het histopathologische kenmerk van Usual Interstitial Pneumonia (UIP) is een heterogeen beeld met gebieden van subpleurale en paraseptale fibrose en *honeycombing* (cystische fibrotische luchtwegen bekleed met bronchiolair epitheel en vaak gevuld met slijm en ontstekingscellen) die afwisselen met gebieden van minder aangedane of normale longparenchym (spatiële heterogeniteit). Kleine gebieden van actieve fibrose, zogenaamde fibroblastic foci, weerspiegelen de temporele heterogeniteit van het proces en duiden op actieve ziekte. De ontsteking is doorgaans mild en bestaat uit een oppervlakkig lymfoplasmacytair interstitieel infiltraat. Bij *honeycombing* zijn er subpleurale, geclusterde cystische luchtwegen met goed gedefinieerde wanden (typisch 3–10 mm in diameter) die cruciaal zijn voor een definitieve diagnose. De long kan volledig misvormd zijn, waarbij de longblaasjes niet meer herkenbaar zijn [17](#page=17) [18](#page=18). ### 2.2 Klinisch beeld De natuurlijke historie van IPF is heterogeen. De ziekte kent een lange (maanden tot jaren) asymptomatische periode. Patiënten raadplegen een arts wanneer de ernst van de longafwijkingen een drempel bereikt die symptomen veroorzaakt. De meeste patiënten vertonen na diagnose een relatief langzame klinische en functionele achteruitgang (*slowly progressive*). Ongeveer 10% van de patiënten presenteert zich met episodes van acute klinische verslechtering (*acute exacerbations*) die de terminale fase van de ziekte kunnen voorafgaan en mogelijk initiëren. Een minderheid van de patiënten heeft een korte ziekte duur met een snel progressief klinisch beloop. Zware rokers kunnen longfibrose ontwikkelen in combinatie met emfyseem, wat resulteert in een kortere overlevingsduur vergeleken met patiënten met alleen IPF [19](#page=19). De typische klinische presentatie omvat: * Progressief verergerende dyspneu (kortademigheid) [20](#page=20). * Droge hoest [20](#page=20). * Vaak op oudere leeftijd [20](#page=20). * Vaak bij (ex-)rokers [20](#page=20). * Bij lichamelijk onderzoek: fijne crepitaties thv basale longdelen soms *clubbing* (trommelstokvingers) [20](#page=20) [21](#page=21). ### 2.3 Diagnosemethoden De diagnose van IPF wordt gesteld op basis van een combinatie van kliniek en beeldvorming [20](#page=20). * **RX thorax**: Toont reticulaire patronen, voornamelijk perifeer en basaal. Dit kan echter moeilijker zichtbaar zijn [20](#page=20) [21](#page=21). * **HRCT (hoge resolutie CT thorax)**: Wordt beschouwd als de gouden standaard voor de diagnose. Kenmerken op HRCT zijn verdikte interlobulaire septa, tractie bronchiectasieën en *honeycombing* (in eindstadium). Deze bevindingen zijn veel duidelijker zichtbaar op HRCT dan op een standaard RX thorax. Het patroon van usual interstitial pneumonia op HRCT wordt gekenmerkt door reticulaire opaciteiten, vaak geassocieerd met tractie bronchiectasieën, met weinig tot geen *ground-glass* opacificaties [17](#page=17) [20](#page=20) [22](#page=22). In zeldzame gevallen is een longbiopsie (thoracoscopisch verkregen) noodzakelijk voor de diagnose wanneer de kliniek en HRCT onvoldoende uitsluitsel geven (APD: *Atypical Pulmonary Disease*) [20](#page=20). ### 2.4 Prognose De gemiddelde overlevingsduur bij IPF is kort, typisch 3 tot 5 jaar na diagnose [20](#page=20). ### 2.5 Behandelingsopties De huidige behandelingsopties richten zich voornamelijk op het vertragen van de ziekteprogressie en het beheersen van symptomen [20](#page=20). * **Antifibrotica**: * **Pirfenidone (Esbriet)**: Een mogelijke bijwerking is fototoxiciteit [20](#page=20). * **Nintedanib (Ofev)**: Mogelijke bijwerkingen zijn gastro-intestinale klachten [20](#page=20). Een algemeen algoritme voor het management van pulmonale fibrose is beschikbaar [56](#page=56). > **Tip:** Het is cruciaal om het onderscheid te maken tussen een Usual Interstitial Pneumonia (UIP) patroon op HRCT, wat typisch is voor IPF, en andere patronen die op andere interstitiële longaandoeningen kunnen wijzen. De aanwezigheid van *honeycombing* is een zeer belangrijke diagnostische factor [17](#page=17). --- # Longaantasting bij auto-immuunziekten en vasculitis Longaantasting is een significant kenmerk van collageen-vasculaire aandoeningen zoals lupus, reumatoïde arthritis en systemische sclerose, evenals van pulmonale vasculitiden, waaronder granulomatose met polyangiitis (GPA) [24](#page=24). ### 3.1 Collageen-vasculaire aandoeningen en hun longimpact Collageen-vasculaire aandoeningen, ook wel bekend als bindweefselziekten, omvatten een groep aandoeningen waarbij het bindweefsel, met name in de bloedvaten, wordt aangetast. De belangrijkste voorbeelden met longbetrokkenheid zijn [24](#page=24): * **Systemische lupus erythematosus (SLE):** Bekend als lupus, kan deze aandoening leiden tot acute pneumonitis [25](#page=25). * **Reumatoïde arthritis (RA):** Bij RA kunnen zich longnoduli voordoen. Daarnaast kunnen reumanodulen voorkomen [25](#page=25) [26](#page=26). * **Systemische sclerose (Sclerodermie):** Deze aandoening kan eveneens leiden tot longafwijkingen [24](#page=24) [25](#page=25). De longafwijkingen die kunnen optreden bij deze ziekten zijn divers: * **Interstitiële longziekte (ILD):** Dit kan zich uiten als pneumonitis die kan leiden tot longfibrose [25](#page=25). * **Pleura-afwijkingen:** Kenmerkend zijn hevige pleurale pijn en koorts, evenals pleuravochtuitstorting die exsudatief van aard is [25](#page=25). * **Vasculitis:** Ontsteking van de bloedvaten in de longen [25](#page=25). * **Noduli:** Specifieke longnoduli, zoals bij RA [25](#page=25). * **Acute pneumonitis:** Vooral geassocieerd met lupus [25](#page=25). ### 3.2 Pulmonale vasculitis: Granulomatose met polyangiitis (GPA) Pulmonale vasculitis is een ontsteking van de bloedvaten in de longen, en een prominent voorbeeld hiervan is granulomatose met polyangiitis (GPA), voorheen bekend als de ziekte van Wegener [24](#page=24) [27](#page=27). #### 3.2.1 Klinische manifestaties van GPA GPA manifesteert zich typisch met aantasting van meerdere orgaansystemen: * **Bovenste luchtwegen:** Aantasting van de neus, keel en sinussen [27](#page=27). * **Longen:** Symptomen kunnen bestaan uit hoesten, hemoptoe (bloed ophoesten) en dyspneu (kortademigheid) [27](#page=27). * **Nieren:** Glomerulonefritis is een veelvoorkomende nierbetrokkenheid, leidend tot proteïnurie (eiwit in urine), hematurie (bloed in urine) en snel progressieve nierinsufficiëntie [27](#page=27). * **Andere organen:** In ongeveer 50% van de gevallen kunnen ook andere organen worden aangedaan, zoals de huid, ogen en het centrale zenuwstelsel [27](#page=27). #### 3.2.2 Laboratoriumbevindingen bij GPA Diagnostische laboratoriumtests voor GPA omvatten de detectie van specifieke antilichamen: * **c-ANCA:** Positieve resultaten zijn kenmerkend [27](#page=27). * **Anti-proteinase 3 (PR3) antilichamen:** Deze zijn eveneens een belangrijke marker [27](#page=27). --- # Sarcoïdose Sarcoïdose is een systemische aandoening die wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van niet-verkazende granulomen in diverse organen, met een overwegende pulmonale lokalisatie [39](#page=39). ### 4.1 Pathologie van sarcoïdose Granulomen zijn scherp afgebakende structuren in het weefsel, samengesteld uit verschillende celtypen zoals lymfocyten, macrofagen, epitheloïde cellen en meerkernige reuscellen. Rondom het granuloom kunnen fibroblasten aanwezig zijn, wat kan leiden tot littekenweefsel [40](#page=40). ### 4.2 Differentiaaldiagnose van longziekten met granulomen Bij de diagnose van longziekten met granulomen is het cruciaal om sarcoïdose te onderscheiden van andere aandoeningen. Een belangrijke differentiaaldiagnose omvat tuberculose, schimmelinfecties, inhalatie van anorganisch materiaal (zoals beryllium of talk), overgevoeligheidspneumonitis (bijvoorbeeld duivenmelkerslong), vasculitis (zoals granulomatose met polyangiitis, GPA) en Langerhanscel histiocytose. Het correct identificeren van de ziekte is essentieel voor het bepalen van de juiste behandeling [41](#page=41). ### 4.3 Klinische presentaties van sarcoïdose Sarcoïdose kan zich op verschillende manieren manifesteren: #### 4.3.1 Asymptomatische sarcoïdose Bij ongeveer 30% van de patiënten wordt sarcoïdose toevallig ontdekt tijdens beeldvorming, zoals een röntgenfoto van de thorax, CT-scan van de thorax of PET-CT [42](#page=42). #### 4.3.2 Klinische symptomatologie De symptomen kunnen initieel bestaan uit hoest, dyspneu, vermoeidheid, lymfeklierzwelling of huidletsels. De aandoening kan acuut of chronisch (recidiverend) verlopen [42](#page=42). #### 4.3.3 Acuut ziektebeeld Het acute ziektebeeld komt voornamelijk voor bij jonge mensen. Kenmerkende symptomen zijn erythema nodosum (met name op de onderbenen) en bilaterale hilaire lymfekliervergroting op de röntgenfoto van de thorax. Algemene malaise, vermoeidheid en koorts kunnen ook voorkomen, evenals gewrichtspijnen die kunnen leiden tot acute artritis in de enkels, knieën of polsen. Oogaantasting, zoals acute voorste uveïtis, is ook mogelijk. De prognose van het acute ziektebeeld is over het algemeen uitstekend, met meestal spontane genezing. Dit beeld wordt ook wel het Löfgren syndroom genoemd [43](#page=43). #### 4.3.4 Chronische vorm De chronische vorm van sarcoïdose treedt vaker op bij mensen van middelbare tot oudere leeftijd. Pulmonale symptomen zoals dyspneu kunnen aanwezig zijn, hoewel de klachten vaak minder uitgesproken zijn dan de radiologische afwijkingen. Auscultatie van de longen kan normaal zijn, maar soms zijn crepitaties hoorbaar. Vaak is er aantasting van meerdere organen, waaronder de ogen, huid, lymfeklieren, lever, milt, en het hart. De prognose is afhankelijk van het stadium van de ziekte, en er kan soms evolutie naar fibrose in de longen optreden [44](#page=44). ### 4.4 Radiologische stadia van pulmonale sarcoïdose De radiologische classificatie van pulmonale sarcoïdose kent de volgende stadia [44](#page=44): * **Stadium 0:** Normale thoraxradiografie [44](#page=44). * **Stadium I:** Bilaterale hilaire lymfekliervergroting (LNN - lymfadenopathieën) [44](#page=44). * **Stadium II:** Bilaterale hilaire lymfekliervergroting met longinfiltraten [44](#page=44). * **Stadium III:** Longinfiltraten [44](#page=44). * **Stadium IV:** Longfibrose [44](#page=44). > **Tip:** Begrijpen van deze radiologische stadia is essentieel voor het inschatten van de ernst en het volgen van de progressie van pulmonale sarcoïdose [44](#page=44). ### 4.5 Orgaanaantasting bij sarcoïdose Sarcoïdose is een multisystemische aandoening waarbij diverse organen aangetast kunnen worden. De prevalentie van aantasting en symptomatische presentatie varieert per orgaan [48](#page=48) [49](#page=49): | Orgaan | % aantasting | % symptomatisch | | -------------- | ----------- | --------------- | | Long | 90 | 60 | | Lever | 50 | 10 | | Huid | 30 | 20 | | Ogen | 20 | 20 | | CZS | 15 | 10 | | Hart | 10 | 10 | #### 4.5.1 Extrapulmonale sarcoïdose Naast de longen kunnen de volgende organen worden aangetast: * **Lever:** Bij 50 à 60% van de patiënten worden granulomen gevonden bij leverbiopsie. Soms zijn er gestoorde levertesten, maar meestal is de aantasting asymptomatisch [49](#page=49). * **Milt:** Kan leiden tot splenomegalie [49](#page=49). * **Hart:** Betreft 5 à 10% van de patiënten en kan leiden tot geleidings- en ritmestoornissen [49](#page=49). * **Zenuwstelsel:** Kan zich uiten als centrale neurosarcoïdose of perifere polyneuropathie [49](#page=49). * **Ogen:** Aantasting van de ogen (20%) manifesteert zich als granulomateuze uveïtis [50](#page=50). * **Huid:** Bij acute sarcoïdose kan erythema nodosum optreden, terwijl de chronische vorm zich kan uiten als lupus pernio of littekens [50](#page=50). * **Lymfeklieren:** Tot 75% van de patiënten kan lymfadenopathieën hebben, met name in de hals, oksels en liezen [50](#page=50). * **Metabole stoornissen:** Bij 15% van de patiënten kan hypercalciëmie en/of hypercalciurie voorkomen, wat kan leiden tot nefrocalcinose en nierinsufficiëntie [50](#page=50). ### 4.6 Diagnose van sarcoïdose Het vermoeden van sarcoïdose ontstaat op basis van het klinische beeld en bevindingen bij beeldvorming van de thorax (RX of CT). Zekerheid wordt verkregen door de aanwezigheid van niet-verkazende granulomen op een biopsie (APD - alveolaire-pulmonaire dyspne) en de uitsluiting van andere granulomateuze aandoeningen, zoals tuberculose [51](#page=51). #### 4.6.1 Biopsie bij pulmonale sarcoïdose * **Stadium I en II:** Klierbiopsie via mediastinoscopie, EBUS (endobronchiale echografie) of EUS (endoscopische ultrageluid) [51](#page=51). * **Stadium II, III of IV:** Longbiopsie, transbronchiaal of thoracoscopisch [51](#page=51). #### 4.6.2 Biopsie bij andere organen Bij aantasting van andere organen kan een biopsie van een lymfeklier of huidletsel worden uitgevoerd [51](#page=51). ### 4.7 Prognose van sarcoïdose Het natuurlijke verloop van sarcoïdose is wisselend. De frequentie van spontane remissies is als volgt verdeeld over de stadia [52](#page=52): * **Stadium I:** 55 tot 90% * **Stadium II:** 40 tot 70% * **Stadium III:** 10 tot 20% * **Stadium IV:** 0% ### 4.8 Behandeling van sarcoïdose De behandeling van sarcoïdose is afhankelijk van de ernst van de orgaanaantasting [53](#page=53). #### 4.8.1 Corticosteroïden Corticosteroïden worden ingezet bij ernstige orgaanaantasting, waaronder: * **Longaantasting:** Stadium II of III wanneer de longfunctie ernstig gestoord is of progressief verslechtert [53](#page=53). * **Extrapulmonale aantasting:** Progressieve oogletsels, aantasting van het centrale zenuwstelsel (CZS), hypercalciëmie, en cardiale sarcoïdose [53](#page=53). #### 4.8.2 Behandeling van specifieke manifestaties * **Erythema nodosum:** Behandeling met niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen (NSAID's) [54](#page=54). * **Artritis:** Behandeling met NSAID's [54](#page=54). #### 4.8.3 Alternatieven bij ernstige longaantasting Bij ernstige longaantasting, als alternatief voor systemische corticosteroïden, kunnen de volgende middelen worden overwogen: * Methotrexaat [54](#page=54). * Azathioprine (Imuran) [54](#page=54). * Experimentele behandelingen zoals anti-TNF-therapie [54](#page=54). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Interstitiële longaandoeningen (ILD) | Een verzamelnaam voor meer dan 200 verschillende aandoeningen die het interstitium van de long aantasten, wat leidt tot ontsteking en littekenvorming van het longweefsel. Deze ziekten kunnen resulteren in progressieve dyspneu en een droge hoest. | | Obstructief longlijden | Longaandoeningen die gekenmerkt worden door een diffuse obstructie van de luchtwegen, zoals astma en COPD, wat leidt tot een verlaagde Tiffeneau-index (FEV1/FVC). | | Restrictief longlijden | Aandoeningen die leiden tot een inkrimping van de longvolumes, met een verlaagde totale longcapaciteit (TLC), zoals bij longaantasting van de longparenchym of thoraxwand aandoeningen. | | Idiopathische longfibrose (IPF) | Een specifieke vorm van interstitiële longaandoening met onbekende oorzaak, gekenmerkt door progressieve fibrose van het longweefsel, leidend tot een verslechtering van de longfunctie en een slechte prognose. | | Usual Interstitial Pneumonia (UIP) | Een histologisch patroon dat kenmerkend is voor idiopathische longfibrose, gekenmerkt door heterogene fibrose, honingraatvorming en fibroblastische foci, zichtbaar op zowel radiologische als pathologische beelden. | | Matglasinfiltraten (Ground-glass opacities) | Een radiologische bevinding op CT-scans van de longen waarbij het longweefsel er diffuus troebel uitziet, maar de onderliggende vasculaire structuren nog zichtbaar zijn. Dit kan wijzen op ontsteking of vocht in de alveoli. | | Honingraatvorming (Honeycombing) | Een geavanceerd stadium van fibrose in de longen, waarbij de normale longarchitectuur vervangen wordt door cystische, met bindweefsel beklede luchtwegen, wat eruitziet als de cellen van een honingraat. | | Sarcoïdose | Een multisysteemziekte die gekenmerkt wordt door de vorming van niet-verkazende granulomen in diverse organen, met een hoge prevalentie in de longen, wat kan leiden tot longafwijkingen en diverse symptomen. | | Niet-verkazende granulomen | Kenmerkende ontstekingshaarden die bestaan uit ophopingen van immuuncellen, voornamelijk macrofagen en lymfocyten, die niet ondergaan tot littekenweefsel (verkazing). Ze worden gevonden bij aandoeningen zoals sarcoïdose en tuberculose. | | Overgevoeligheidspneumonitis (Hypersensitivity Pneumonitis) | Een allergische longreactie veroorzaakt door inademing van organische antigenen, zoals schimmels in hooi (boerenlong) of vogeluitwerpselen (duivenmelkerslong), wat kan leiden tot acute, subacute of chronische ontsteking van het longparenchym. | | Pneumoconiose | Een longziekte veroorzaakt door de inademing van anorganische stofdeeltjes, zoals silicose (siliciumdioxide) en asbestose (asbestvezels), wat leidt tot fibrose en ontsteking van het longweefsel. | | Bronchoalveolaire lavage (BAL) | Een diagnostische procedure waarbij vloeistof in de longen wordt gespoten en vervolgens teruggezogen om cellen en micro-organismen uit de alveoli te verzamelen, nuttig voor het diagnosticeren van infecties en maligniteiten. | | Vasculitis | Een groep ziekten die gekenmerkt wordt door ontsteking van bloedvaten, wat kan leiden tot schade aan organen die door deze bloedvaten worden voorzien, inclusief de longen. Granulomatose met polyangiitis (GPA) is een voorbeeld. |

# Anatomie en functies van het ruggenmerg Hier is een gedetailleerde studiehandleiding voor de anatomie en functies van het ruggenmerg. ## 1. Anatomie en functies van het ruggenmerg Dit gedeelte behandelt de structuur van het ruggenmerg, de zenuwbanen die erdoorheen lopen, en de integratie van sensorische en motorische systemen, inclusief de autonome bezenuwing. ### 1.1 Structuur van het ruggenmerg Het ruggenmerg (medulla spinalis) is een langwerpig, cilindrisch orgaan dat deel uitmaakt van het centrale zenuwstelsel. Het loopt van het achterhoofd tot aan het niveau van de eerste lendenwervel (L1). * **Ruggenmergsegmenten en wervels:** Ruggenmergsegmenten worden genoemd naar de wervellichamen waarlangs de spinale zenuwwortels uittreden. Echter, het ruggenmerg zelf is korter dan de wervelkolom. Door de "ascensus medullae" (opstijging van het ruggenmerg) tijdens de embryonale ontwikkeling, liggen de ruggenmergsegmenten relatief hoger dan de corresponderende wervels. * **Conus medullaris:** Het ruggenmerg eindigt op wervelniveau L1 met de conus medullaris, een kegelvormig uiteinde. * **Cauda equina:** Onder de conus medullaris bevindt zich een bundel zenuwwortels die als een paardenstaart naar beneden hangen; dit wordt de cauda equina genoemd. ### 1.2 Zenuwbanen in het ruggenmerg Het ruggenmerg bevat diverse langebaansystemen die informatie transporteren: * **Achterstrengen (lemniscale/gnostische sensibiliteit):** Deze banen zijn verantwoordelijk voor de fijne tastzin, vibratiezin, proprioceptie (positiezin) en discriminatieve tastzin. Ze kruisen in de hersenstam (decussatio lemniscorum). * **Tractus spinothalamicus (vitale sensibiliteit):** Deze banen transporteren vitale sensibiliteit, zoals pijn, temperatuur en grove tastzin. Ze kruisen vrijwel onmiddellijk na binnenkomst in het ruggenmerg, op het niveau van binnenkomst van de zenuwwortel, en stijgen dan op. * **Tractus corticospinalis / piramidebaan (UMN-aansturing):** Dit is het belangrijkste motorische pad dat vanuit de hersenschors naar de motorische neuronen in het ruggenmerg loopt. De piramidebaan kruist in de medulla oblongata (decussatio pyramidum). Letsels *boven* deze kruising leiden tot contralaterale uitval, terwijl letsels *onder* deze kruising leiden tot ipsilaterale uitval. * **Voorhoorncel (LMN):** Dit zijn de motorische neuronen in de voorhoorn van het grijze ruggenmerg die direct de skeletspieren aansturen. ### 1.3 Autonome bezenuwing Het ruggenmerg bevat ook banen die het autonome zenuwstelsel reguleren, essentieel voor functies zonder bewuste controle. * **Orthosympathische banen:** Deze banen zijn actief in gevaarlijke of stressvolle omstandigheden ("fight or flight"). Ze reguleren onder andere de hartslag, bloeddruk en zweetsecretie. De cellichamen van de presynaptische orthosympathische neuronen bevinden zich in de laterale hoorn van de ruggenmergsegmenten (thoracaal en lumbaal). De synaps met het postsynaptische neuron vindt plaats in de sympathische grensstreng of in ganglia langs het ruggenmerg. * **Parasympathische banen:** Deze banen zijn actief in rust ("rest and digest"). Ze stimuleren onder andere de spijsvertering en reguleren hartslag en bloeddruk. De parasympathische banen die het bekkengebied innerveren (m.n. blaas- en seksuele functies) ontstaan vanuit de sacrale ruggenmergsegmenten (conus medullaris). Andere parasympathische banen ontstaan vanuit de hersenstam (met name via de nervus vagus) en innerveren voornamelijk de thoracale en abdominale organen. #### 1.3.1 Rol bij blaas- en seksuele functies Letsels van de conus medullaris kunnen de parasympathische bezenuwing van de blaas en genitalia aantasten, terwijl de orthosympathische bezenuwing intact blijft. Dit kan leiden tot moeite met het ontspannen van de sfincter en blaaslediging, resulterend in "overloopincontinentie". Voluntaire blaaslediging verloopt via de nervus pudendus (S2-S4). ### 1.4 Klinische symptomen van ruggenmergletsels De klinische manifestaties van een ruggenmergletsel zijn afhankelijk van het niveau en de volledigheid van het letsel. * **Volledige dwarslaesie:** Kenmerkt zich door een voorspelbaar patroon van uitval onder het niveau van het letsel. * **Sensorische uitval:** * Beschadiging van de achterstrengen leidt tot uitval van gnostische sensibiliteit (fijne tast, vibratiezin, proprioceptie). Dit creëert een "sensibel niveaubeeld" dat de hoogte van het letsel aangeeft. * Bilaterale beschadiging van de tractus spinothalamicus leidt tot uitval van vitale sensibiliteit (pijn, temperatuur, grove tast) in hetzelfde gebied. * **Motorische uitval:** * Beschadiging van de piramidebaan leidt tot hyperreflexie onder het niveau van het letsel, met pathologische reflexen (bv. voetzoolreflex in extensie), en krachtsverlies op en onder het niveau van de dwarslaesie. * Beschadiging van de voorhoorncellen op het niveau van het letsel leidt tot segmentale symptomen zoals parese, spieratrofie en fasciculaties op dat specifieke niveau. * **Autonome uitval:** * Beschadiging van de zijhoorn met orthosympathische banen verstoort de zweetsecretie en bloeddrukregulatie. * Stoornissen van de blaas- en seksuele functies treden op door uitval van sympathische banen en parasympathische centra in de cauda equina. Bij hogere letsels zijn de sacrale parasympathische centra niet direct beschadigd, maar de symptomen ontstaan door wegvallen van hogere innervatie. * **Onvolledige dwarslaesie:** De symptomen zijn grilliger en soms asymmetrisch. #### 1.4.1 Letsel van het centrale motorisch neuron (CMN) / Piramidaal syndroom * **Kenmerken:** Parese (vooral merkbaar in fijne motoriek en snelle alternerende bewegingen), hyperreflexie (incl. clonus en Hoffmann-Trömner teken), pathologische huidreflexen (bv. voetzoolflexie in extensie, afwezige buikhuidreflexen, primitieve reflexen zoals snout- en palmomentaalreflex), hypertonie en spasticiteit. * **N.B.:** Geen fasciculaties of spieratrofie, tenzij het lagere motorische neuron (LMN) op hetzelfde niveau ook is aangetast. De uitval kan ipsilateraal of contralateraal zijn, afhankelijk van de locatie van het letsel ten opzichte van de decussatio pyramidum. #### 1.4.2 Letsel van het perifere motorisch neuron (PMN) / Lager motorisch neuron (LMN) syndroom * **Kenmerken:** Parese, hypo- tot areflexie, hypotonie, spieratrofie (verdwijnen van spiermassa) en fasciculaties (ongeordende, verspringende contracties van spiervezels). * **N.B.:** Meestal ipsilateraal aan de zijde van het letsel, omdat de meeste zenuwen niet kruisen. #### 1.4.3 Syndroom van Brown-Séquard (laterale hemisectie) Dit syndroom ontstaat door een halfzijdige beschadiging van het ruggenmerg. * **Onder het niveau van de laesie:** * Ipsilaterale parese (door beschadiging tractus corticospinalis). * Gnostische stoornissen (pijndoel, vibratiezin, proprioceptie) ipsilateraal (door beschadiging achterstrengen/lemniscaal systeem dat ipsilateraal opstijgt en pas in de hersenstam kruist). * Vitale stoornissen (pijn, temperatuur) contralateraal (door beschadiging tractus spinothalamicus die direct kruist en twee ruggenmergsegmenten hoger opstijgt). * **Op het niveau van de laesie:** * Ipsilaterale analgesie (pijngevoelverlies) en hyperpathie (verhoogde pijnprikkelbaarheid) door aantasting van de sensibele zenuwwortel. * Krachtsverlies en atrofie ipsilateraal door aantasting van het LMN. #### 1.4.4 Letsel ter hoogte van de conus medullaris en cauda equina * **Conus medullaris:** Distale segmenten van het ruggenmerg (S2-S5) op wervelniveau L1-L2. * Sensibiliteitsstoornis in het "rijbroekgebied" (S2-S5). * Gestoorde blaas-, rectum- en seksuele functie. * Afwezige anale reflex (S5). * Kan piramidale symptomen geven als het ruggenmerg zelf is aangetast. * **Cauda equina:** Bundel zenuwwortels onder de conus medullaris. * Typisch asymmetrisch en pijnlijk (zenuwwortelprikkeling). * Areflexie en hypotone parese in de benen (afhankelijk van het niveau). * Bij complete uitval kunnen de motoriek van de voeten uitgevallen zijn. * **N.B.:** Letsels onder niveau conus geven nooit piramidebaansymptomen, aangezien het ruggenmerg zelf niet meer is aangetast. ### 1.5 Diagnostiek van ruggenmergaandoeningen De diagnostiek richt zich op het vaststellen van de oorzaak, het niveau en de uitgebreidheid van het letsel. * **Klinische aandachtspunten:** * Aanwezigheid van trauma. * Verloop van het ziektebeeld (acuut, subacuut, chronisch). * Algemene ziekten die het ruggenmerg kunnen aantasten (bv. vitamine tekorten, infecties, oncologische problematiek). * Vaststellen van een bovengrens (sensibiliteitsonderzoek, soms wortelpijn). * Onderscheid tussen langebaanverschechnselen en aantasting van zenuwwortels. * Aanwezigheid van seksuele/blaas disfunctie en anale tonus. * Radiculaire pijn en wervelslagpijn. * Beeldvorming van de wervelkolom (MRI is de gouden standaard). * Samenstelling van de liquor cerebrospinalis. ### 1.6 Indeling van ruggenmergaandoeningen Ruggenmergaandoeningen kunnen worden ingedeeld op basis van de oorzaak of locatie. #### 1.6.1 Indeling obv oorzaak * **Compressie door trauma:** Meestal door fracturen of luxaties van wervels. Kan acuut of later optreden door bloedingen, oedeem of epiduraal hematoom. Kenmerkend is initiële spinale shock, gevolgd door het klinische beeld van een dwarslaesie. * **Niet-traumatische compressie:** * **Spinaal:** Cervicale spondylartrose, kanaalstenose, discus prolaps, bottumoren, metastasen. * **Intraspinaal epiduraal:** Abces, hematoom. * **Intraduraal extramedullair:** Meningeoom, vasculaire malformatie, leptomeningeale metastase. * **(Intra)medullair:** Glioom, syringomyelie, metastasen, primaire tumoren van het ruggenmerg. * **N.B.:** Extramedullaire oorzaken zijn vaak vroegtijdig pijnlijk door wortelprikkeling. Intramedullaire oorzaken veroorzaken meestal progressief gevoelsverlies en spasticiteit. * **Myelopathie zonder compressie:** * **Inflammatoir (myelitis):** MS, systeemziekten, na vaccinatie, infecties (bv. myelitis transversa). * **Toxisch/beschadiging:** Spinale anesthetica, bestraling. * **Metabole stoornissen:** Diabetes, vitamine B12-deficiëntie, koperdeficiëntie. * **Vasculaire stoornissen:** Infarct (vaak van de a. spinalis anterior), arterioveneuze malformaties (AVM), durale AV-fistels. * **Paraneoplastisch.** * **Neurodegeneratief:** Hereditaire spastische paraparese. #### 1.6.2 Specifieke aandoeningen * **Cervicale kanaalstenose:** Geleidelijke vernauwing van het cervicale spinale kanaal door degeneratieve veranderingen. Kan leiden tot piramidebaan- en achterstrengstoornissen, evenals segmentale stoornissen aan de armen. Symptomen ontwikkelen zich vaak geleidelijk en pijnloos. * **Wervelmetastasen:** Tumoren die zich naar de wervels verspreiden. Kan compressie van het ruggenmerg veroorzaken. * **Epiduraal hematoom/abces:** Bloeding of infectie in de epidurale ruimte die druk op het ruggenmerg uitoefent. * **Syringomyelie:** Centrale holte (syrinx) in het ruggenmerg, meestal cervicaal, vaak secundair aan een Chiari-malformatie of na een letsel. Leidt tot uitval van vitale sensibiliteit op niveau van de syrinx en later tot motorische uitval. * **Myelitis transversa:** Een ontstekingsproces van het ruggenmerg, meestal idiopatisch of geassocieerd met infecties of systeemziekten. Veroorzaakt symptomen van een dwarslaesie, vaak met een duidelijk sensibel niveaubeeld. * **Myelopathie door vitamine B12-deficiëntie:** Aantasting van de achterstrengen (gecombineerde sclerose) en zijstrengen (tractus corticospinalis). Kenmerkt zich door gnostische stoornissen, paresthesieën, sensorische ataxie en piramidale symptomen. * **Vasculaire stoornissen (infarct, AVM):** Kunnen leiden tot acute neurologische uitval. Een infarct van de a. spinalis anterior kan een symmetrische parese veroorzaken met behoud van gnostische sensibiliteit. ### 1.7 Neuromusculaire aandoeningen Deze aandoeningen tasten de motorische neuronen, zenuwwortels, plexus, perifere zenuwen, neuromusculaire junctie of spieren aan. * **Aandoeningen van de voorhoorn (lager motorisch neuron - LMN):** * **Degeneratief:** * Amyotrofische laterale sclerose (ALS/MND): Ziekte waarbij zowel centrale als perifere motorische neuronen degenereren. Kenmerkt zich door een combinatie van UMN- en LMN-symptomen (spierzwakte, atrofie, fasciculaties, hyperreflexie, spasticiteit). Sensibiliteit blijft intact. * Spinomusculaire atrofie (SMA): Erfelijke aandoening met LMN-lijden, veroorzaakt door mutaties in het SMN-gen. Klinische presentatie varieert (type I-IV) afhankelijk van de hoeveelheid compenserende genen. * **Infectieus:** Poliomyelitis (kinderverlamming) tast de motorische voorhoorncellen aan en kan leiden tot permanente verlamming. * **Letsel van de spier:** Veroorzaakt krachtsverlies (parese) en spieratrofie, vaak in proximale spiergroepen. Meestal geen fasciculaties. #### 1.7.1 Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS) * **Pathofysiologie:** Degeneratie van perifere motorische neuronen (voorhoorn en hersenstam) en centrale motorische neuronen (corticospinale baan). * **Kliniek:** Combinatie van UMN- en LMN-tekens: parese met atrofie en fasciculaties, naast piramidale tekenen (levendige reflexen, patologische reflexen). Cognitieve stoornissen (frontale stoornissen, FTD) komen frequent voor. Geen sensibele klachten. * **Ziektebegin:** Meestal in ledematen (handen, voeten) of bulbaire regio (spraak, slikken). * **Verloop:** Progressieve zwakte, respiratoire insufficiëntie leidt tot overlijden (gemiddeld na 3 jaar). * **Etiologie/Behandeling:** Ongeveer 10% familiaal; 90% sporadisch. Riluzole is een neuroprotectief medicament dat het leven verlengt. #### 1.7.2 Spinomusculaire Atrofie (SMA) * **Pathofysiologie:** Autosomaal recessieve aandoening door mutatie in het SMN-gen, leidend tot LMN-lijden. * **Kliniek:** Variërend per type (I-IV), gekenmerkt door spierzwakte, atrofie en fasciculaties. Type I (Werdnig-Hoffmann) is de meest ernstige vorm bij kinderen. Behandelingen zoals Nusinersen (Spinraza®) en gentherapie (Zolgensma®) zijn beschikbaar. #### 1.7.3 Poliomyelitis (Polio) * **Pathogenese:** Virale infectie die de motorische voorhoorncellen aantast. * **Kliniek:** Acute spierpijn, gevolgd door variabele verlammingen van skeletspieren, inclusief bulbaire en ademhalingsspieren. Een deel van de aangedane spieren blijft verlamd met atrofie en hypotonie. Dankzij vaccinatie is de ziekte in veel landen uitgeroeid. * **Postpoliosyndroom:** Toename van bestaande zwakte, tientallen jaren na de initiële infectie, door uitval van gereïnnereerde motorische eenheden. --- # Myelumcompressie: oorzaken en klinische presentatie Hier is een uitgebreide samenvatting over myelumcompressie, gericht op oorzaken en klinische presentatie. ## 2 Myelumcompressie: oorzaken en klinische presentatie Myelumcompressie is een ernstige neurologische aandoening die ontstaat wanneer de druk op het ruggenmerg toeneemt, wat kan leiden tot progressieve schade en disfunctie. De oorzaken zijn divers en worden hoofdzakelijk onderverdeeld in traumatische en niet-traumatische categorieën, elk met specifieke klinische presentaties, verloop en diagnostische overwegingen. ### 2.1 Oorzaken van myelumcompressie Myelumcompressie kan worden ingedeeld op basis van de oorzaak, namelijk trauma of niet-traumatische factoren. #### 2.1.1 Myelumcompressie door trauma Trauma is een veelvoorkomende oorzaak van myelumcompressie, vaak veroorzaakt door ernstige ongevallen zoals verkeersongevallen, sportletsels of bedrijfsongevallen. * **Mechanismen van traumatisch letsel:** * **Fractuur of luxatie van wervels:** Directe druk op het ruggenmerg door verschoven of gebroken wervels. * **Mechanische krachten:** * Loodrechte krachten op de wervelkolom (bv. val van grote hoogte). * Geforceerde flexie of extensie (bv. duiken in ondiep water). * Torsie (bv. val van een paard). * **Combinatie van fractuur en contusio medullae (kneuzing van het ruggenmerg).** * **Acute, forse herniatie van een tussenwervelschijf.** * **Hyperextensie van de nek bij een vernauwd cervicaal spinaal kanaal**, wat kan leiden tot transiënte compressie. * **Verloop na trauma:** * **Acuut stadium (eerste weken): Spinale shock** * Totale slappe paralyse onder het niveau van het letsel. * Complete areflexie van pees- en huidreflexen. * Uitval van blaas- en rectumfunctie (urineretentie, paralytische ileus). * Complete gevoelloosheid onder het niveau van het letsel, met een scherp sensibel niveau. * Bij cervicale letsels: priapisme (langdurige erectie). * Dit stadium wordt gevolgd door het meer typische klinische beeld van een complete dwarslaesie. * **Latere stadia (weken tot maanden):** * Slappe paralyse transformeert naar spastische paralyse door herstel van reflexbogen zonder bovenliggende controle. Dit resulteert in verhoogde spierspanning, hyperreflexie, clonus en pathologische reflexen zoals de Babinski-reflex. * Persisterende blaasdisfunctie (atone blaas, urineretentie, overloopincontinentie) door wegvallen van voluntaire controle en schade aan parasympathische banen. * Autonome disregulaties, zoals bloeddrukschommelingen (bv. orthostatische hypotensie, autonome dysreflexie bij hoge laesies). * Neuropathische pijnen, zelfs in gebieden met gevoelloosheid. * **Niet altijd fractuur nodig:** Zelfs zonder wervelfractuur kan een ernstige compressie ontstaan door bijvoorbeeld een acute, forse herniatie van een tussenwervelschijf. * **Vertraagde uitval:** In sommige gevallen kan de neurologische uitval zich ontwikkelen of verergeren over een periode van uren na het initiële trauma, door bijvoorbeeld intramedullaire bloedingen, epiduraal hematoom of toenemend oedeem. * **Letale complicaties:** Letsels boven ruggenmergniveau C5 kunnen leiden tot ernstige hypoventilatie door uitval van het diafragma, wat continue ventilatie noodzakelijk maakt. De prognose voor complete dwarslaesies boven C5 is daardoor vaak slecht. * **Behandeling:** In de meeste gevallen heeft operatief ingrijpen geen effect op de prognose van complete dwarslaesies. Uitzonderingen zijn decompressie van een cauda equina letsel, evacuatie van een epiduraal hematoom, of resectie van een acute discusherniatie. Hooggedosseerde corticosteroïden ter reductie van oedeem hebben geen bewezen effect. * **Prognose:** Bij complete dwarslaesies hangt de prognose sterk af van het voorkomen van complicaties in het acute stadium, zoals decubitus, urineweginfecties en longcomplicaties. Complicaties nemen toe met de leeftijd. Lagere dwarslaesies die vanaf het begin compleet zijn, verbeteren zelden. #### 2.1.2 Niet-traumatische myelumcompressie Niet-traumatische oorzaken zijn divers en kunnen classified worden op basis van hun locatie (spinaal, epiduraal, intraduraal extramedullair, intramedullair) of de aard van de aandoening. * **Indeling op basis van locatie:** * **Spinaal:** Aandoeningen van de wervelkolom zelf, zoals cervicale spondylartrose, kanaalstenose, discusprolaps, of maligne aandoeningen (bottumoren, metastasen). * **Intraspinaal, epiduraal:** Compressie tussen de dura mater en het wervellichaam, zoals een epiduraal abces of hematoom. * **Intraduraal, extramedullair:** Lesies binnen de dura mater, maar buiten het ruggenmerg zelf. Voorbeelden zijn meningeomen, vasculaire malformaties, of leptomeningeale metastasen. * **(Intra)medullair:** Lesies die zich binnen het ruggenmergweefsel bevinden, zoals gliomen, syrinx, metastasen of primaire tumoren van het ruggenmerg. * **Specifieke niet-traumatische oorzaken en hun presentatie:** * **Cervicale kanaalstenose:** * Geleidelijke vernauwing van het cervicale spinale kanaal door degeneratieve afwijkingen (osteofyten, ligamentum flavum hypertrofie, discusprotusie, spondylolisthese). * Vaak bij patiënten met een congenitaal nauw kanaal. * Meestal mid-laagcervicaal (C4-C7). * **Kliniek:** Geleidelijk progressief, vaak zonder pijn. Symptomen na vijftigjarige leeftijd omvatten dove gevoelens en fijne motoriekstoornissen van de handen, houterig lopen, urinaire drang en soms impotentie. Atrofie van handspieren kan voorkomen. Er zijn piramidebaan- en achterstrengstoornissen in de benen, en segmentale stoornissen aan de armen en achterstrengstoornissen aan de handen. Kan een motorneuronziekte nabootsen. * **Behandeling:** Vaak nood aan decompressie (bv. laminectomie). * **Wervelmetastasen:** Compressie door uitzaaiingen van maligniteiten naar de wervelkolom. * **Epiduraal hematoom/abces:** * Hematoom door bloeding, abces door infectie. * Kan zowel traumatisch als niet-traumatisch ontstaan. * **Kliniek:** Vaak acuut of subacuut begin met pijn, gevolgd door neurologische uitval die kan lijken op een dwarslaesie. * **Meningeoom, vasculaire malformatie, leptomeningeale metastase (intraduraal extramedullair):** * **Kliniek:** Extramedullaire oorzaken veroorzaken vaak vroegtijdig pijn door prikkeling van zenuwwortels. Progressieve gevoelsverlies en spasticiteit kunnen optreden. * **Medullaire tumoren (bv. glioom):** * **Kliniek:** Meestal progressieve neurologische uitval, waaronder gevoelsverlies en spasticiteit, door directe schade aan het ruggenmergweefsel. * **Syringomyelie:** * Vorming van een centrale holte (syrinx) in het ruggenmerg, meestal cervicaal, vaak geassocieerd met de Chiari malformatie. * **Kliniek:** Zeer langzaam progressief (tientallen jaren), presentatie tussen 20-45 jaar. Gevolgen van uitval van vitale sensibiliteit (pijn en temperatuur) rond de syrinx (vaak in de handen), dysfunctie van de zijhoorn (orthosympathicus), leidend tot brandwonden en trofische stoornissen. Later aantasting van motorische voorhoorncellen met spieratrofie. Syringobulbie kan symptomen in de medulla oblongata veroorzaken. ### 2.2 Klinische presentatie van myelumcompressie De klinische presentatie van myelumcompressie is sterk afhankelijk van het niveau van het letsel, de snelheid van ontstaan (acuut versus chronisch), en de volledigheid van de compressie (compleet versus incompleet). #### 2.2.1 Algemene klinische verschijnselen * **Parese/paralyse:** Motorische zwakte of verlamming, die kan variëren van subtiele fijne motoriekstoornissen tot complete verlamming. * **Centraal motorisch neuron (CMN) letsel (pyramidaal syndroom):** Parese, hypertonie, spasticiteit, hyperreflexie, clonus, pathologische reflexen (Babinski, Hoffmann-Trömner), verlies van fijne motoriek. Geen fasciculaties of spieratrofie (tenzij langdurig en gecombineerd met LMN-lijden). * **Perifeer motorisch neuron (PMN) letsel:** Parese, hypotonie, hypo- tot areflexie, spieratrofie, fasciculaties. * **Sensibiliteitsstoornissen:** * **Gnostische sensibiliteit (achterstrengen):** Uitval van vibratiezin, tastzin, proprioceptie. Leidend tot sensorische ataxie. * **Vitale sensibiliteit (tractus spinothalamicus):** Uitval van pijnzin en temperatuurzin. * **Sensibel niveau:** Een scherp afgebakend niveau van gevoelsverlies dat de locatie van het ruggenmergletsel aangeeft (dermatoom-niveau). * **Reflexstoornissen:** * **Hyperreflexie:** Verhoogde peesreflexen, clonus, pathologische reflexen (bij CMN-letsel). * **Hypo-/areflexie:** Verminderde of afwezige peesreflexen (bij LMN-letsel op niveau van de laesie, of in de acute spinale shock fase). * **Blaas- en darmstoornissen:** * Urineretentie, incontinentie (overloop, urge, stress), obstipatie of faecale incontinentie. Stoornissen in seksuele functie (erectie, ejaculatie). Deze stoornissen ontstaan door aantasting van zowel sympathische als parasympathische banen die deze functies reguleren. * **Autonome stoornissen:** * Stoornissen in bloeddrukregulatie (hypertensie, hypotensie), zweetsecretie (anhidrose). * Bij hoge laesies: autonome dysreflexie (een levensbedreigende reactie op een prikkel onder het niveau van het letsel, met plotselinge hypertensie, hoofdpijn, zweten). * **Pijn:** * **Radiculaire pijn:** Scherpe, uitstralende pijn, vaak veroorzaakt door compressie van de zenuwwortels (meer typisch bij extramedullaire oorzaken). * **Neuropathische pijn:** Branderige, elektrische of stekende pijn, zelfs in anesthetische gebieden, door centrale veranderingen na het letsel. * **Wervelpijn:** Pijn gelokaliseerd in de wervelkolom, soms wijzend op een wervelletsel of tumor. #### 2.2.2 Specifieke syndromen * **Dwarslaesie (complete transectie):** * Uitval van alle functies (motorisch, sensibiliteit, autonoom) onder het niveau van het ruggenmergletsel. * Een duidelijk sensibel niveau is kenmerkend. * **Laterale hemisectie (Syndroom van Brown-Séquard):** * Halve dwarsdoorsnede van het ruggenmerg. * **Kliniek:** * Onder de laesie: Ipsilaterale parese (tractus corticospinalis), ipsilaterale gnostische stoornissen (lemniscaal systeem), contralaterale vitale stoornissen (tractus spinothalamicus) die twee niveaus lager beginnen. * Op het niveau van de laesie: Ipsilateraal analgesie en hyperpathie (sensibele wortel), krachtsverlies en atrofie (LMN). * **Centrum-cord syndroom (Syringomyelie):** * Vooral aantasting van de vitale sensibiliteit (pijn en temperatuur) die centraal in het ruggenmerg kruist en opstijgt. Hierdoor ontstaat vaak bilaterale gevoelsuitval in de armen/handen, met behoud van gnostische sensibiliteit. Aantasting van de zijhoorn kan leiden tot dysautonomie en trofische stoornissen. * **Syndroom van de conus medullaris en cauda equina:** * **Conus medullaris (S2-S4 segmenten):** Sensibiliteitsstoornissen in het "rijbroekgebied" (S2-S5), gestoorde blaas-, rectum- en seksuele functie, afwezige anale reflex. Kan piramidale symptomen geven indien het ruggenmerg zelf is aangedaan. * **Cauda equina (zenuwwortels onder conus):** Typisch asymmetrisch en pijnlijk door prikkeling van zenuwwortels. Gestoorde blaas-, rectum- en seksuele functie. Geen piramidale symptomen omdat het ruggenmerg niet is aangetast. ### 2.3 Diagnostiek van myelumcompressie De diagnostiek richt zich op het vaststellen van de aanwezigheid, locatie, oorzaak en ernst van de compressie. * **Anamnese:** Belangrijk zijn vragen naar trauma, het verloop van de symptomen (acuut, subacuut, chronisch), algemene ziekten (diabetes, auto-immuunziekten, maligniteiten), en specifieke symptomen zoals blaas-/darmdisfunctie, seksuele stoornissen, of radiculaire pijn. * **Klinisch neurologisch onderzoek:** * Vaststellen van een sensibel niveau (dermatoom). * Beoordelen van motorische functies (paresen, tonus, reflexen, pathologische reflexen, spieratrofie, fasciculaties). * Onderzoek naar autonoom functioneren (zweetsecretie, blaas-/darmfunctie). * **Beeldvorming:** * **MRI-onderzoek:** De gouden standaard voor het beoordelen van het ruggenmerg en omringende structuren. Kan decompressie (verkleining van het kanaal), intramedullaire afwijkingen, compressie, oedeem of bloedingen visualiseren. * **CT-scan:** Nuttig voor het beoordelen van botstructuren (fracturen, luxaties) en kan een alternatief zijn bij contra-indicaties voor MRI. * **Liquoronderzoek:** Kan helpen bij het diagnosticeren van infectieuze, inflammatoire of maligne oorzaken (bv. myelitis transversa, leptomeningeale metastasen). * **Elektromyografie (EMG) en zenuwgeleidingsonderzoek:** Worden gebruikt om de functie van de perifere zenuwen en spieren te evalueren, met name bij vermoeden van aantasting van de lagere motorneuronen of zenuwwortels (bv. bij cauda equina syndroom). ### 2.4 Myelopathie zonder compressie Naast compressie kan myelopathie ook ontstaan door andere mechanismen: * **Inflammatoir (myelitis):** Myelitis transversa (acuut of subacuut), multiple sclerose (MS), ontstekingsziekten, na vaccinatie, of infecties. Kenmerkend is een hyperintens signaal in het ruggenmerg op MRI. * **Toxisch/beschadiging:** Spinale anesthetica, bestraling. * **Metabole stoornissen:** Vitamine B12-deficiëntie (gecombineerde strengziekte: aantasting achterstrengen en piramidebanen), koperdeficiëntie. * **Vasculaire stoornissen:** Myeluminfarct (vooral van de arteria spinalis anterior), arterioveneuze malformaties (AVM), durale arteriovenzeuze fistels (AV-fistel). Vasculaire stoornissen zijn zeldzaam, maar kunnen leiden tot acute, symmetrische parese, aanvankelijk zonder gevoelsuitval. * **Paraneoplastisch syndroom:** Neurologische stoornissen als gevolg van een onderliggende maligniteit. * **Neurodegeneratief:** Hereditaire spastische paraparese (langzaam progressief afsterven van axonen van de corticospinale baan). Deze samenvatting biedt een gedetailleerd overzicht van de oorzaken en klinische presentatie van myelumcompressie, essentieel voor studie en klinische toepassing. --- # Neuromusculaire aandoeningen Hier is een gedetailleerd studieoverzicht van neuromusculaire aandoeningen, gebaseerd op de verstrekte documentatie: ## 3. Neuromusculaire aandoeningen Neuromusculaire aandoeningen omvatten een groep ziekten die specifiek de perifere motorische neuronen, de spiervezels, of de neuromusculaire junctie aantasten, leidend tot uiteenlopende gradaties van spierzwakte en functieverlies. ### 3.1 Overzicht van de perifere motorische neuron (PMN) Het perifere motorische neuron (PMN) is essentieel voor de aansturing van spieren. Letsels aan deze neuronen manifesteren zich doorgaans ipsilateraal aan de zijde van het letsel, aangezien de meeste zenuwen niet kruisen. #### 3.1.1 Klinische symptomen van PMN-letsel * **Parese:** Vermindering van spierkracht. * **Hypo- tot areflexie:** Verminderde of afwezige peesreflexen. * **Hypotonie:** Verlaagde spierspanning. * **Spieratrofie:** Afname van spiermassa door verlies van bezenuwing. * **Fasciculaties:** Ongeordende, verspringende contracties van spiervezels, zichtbaar als kleine trillingen onder de huid, zonder dat dit leidt tot beweging. * **Geen hypertrofie of spasticiteit:** In tegenstelling tot centrale motorneuronlaesies. #### 3.1.2 Diagnostiek van PMN-aandoeningen * **Elektromyografie (EMG):** Cruciaal voor het beoordelen van spieractiviteit. * **Zenuwgeleidingsonderzoek:** Meet de snelheid en amplitude van de zenuwimpulsgeleiding. * **Naald-EMG:** Beoordeelt de elektrische activiteit van spieren in rust en tijdens contractie. Dit kan neurogene (door zenuwschade) of myogene (door spierziekte) patronen aantonen. In rust kan pathologische activiteit zoals fasciculaties worden waargenomen. Tijdens contractie toont een neurogeen patroon minder ontladingen van motorische eenheden, die hoog gevolteerd en polyfasisch zijn. * **Anamnese en klinisch onderzoek:** Bieden context en leiden tot hypothesen. #### 3.1.3 Letsel van de spier Spierziekten, vaak van erfelijke, auto-immuun of toxische oorsprong, manifesteren zich door: * Krachtsverlies, typisch prominenter in proximale spiergroepen. * Spieratrofie. * Normoreflexie tot hyporeflexie. * Doorgaans geen fasciculaties. * Geen hypertrofie of spasticiteit. ### 3.2 Aandoeningen van de voorhoorn Dit omvat ziekten die specifiek de motorische voorhoorncellen in het ruggenmerg aantasten. De oorzaken kunnen degeneratief, infectieus of infectieus gerelateerd zijn. #### 3.2.1 Degeneratieve aandoeningen * **Amyotrofische laterale sclerose (ALS) / Motorneuronziekte (MND):** * **Beschrijving:** Een ernstige, neurodegeneratieve aandoening die zowel de perifere motorische neuronen (voorhoorncellen in ruggenmerg en hersenstam) als de centrale motorische neuronen (in de hersenschors, die de piramidebaan vormen) aantast. Ongeveer 10% van de gevallen is familiaal (bv. mutaties in C9ORF72, SOD1, TDP-43, FUS), terwijl 90% sporadisch is. * **Pathofysiologie:** De naam verwijst naar spieratrofie (amyotrofie) en degeneratie van de piramidebaan (laterale sclerose). Dit resulteert in een combinatie van LMN-symptomen (zwakte, atrofie, fasciculaties) en UMN-symptomen (zwakte, hyperreflexie, pathologische reflexen zoals voetzoolreflex in extensie). * **Kliniek:** * Parese met een unieke combinatie van LMN-tekens (atrofie, fasciculaties) en UMN-tekens (hyperreflexie, reflexuitbreiding, teken van Babinski). * Sensibiliteit blijft intact. * Cognitieve stoornissen (bv. frontale stoornissen geassocieerd met frontotemporale dementie) komen frequent voor. * **Ziektebegin:** * In 80% van de gevallen begint de ziekte in een ledemaat (bv. kleine handspieren met moeite voor fijne motoriek, of strekspieren van de voet met klapvoet). * Bij 20% begint de ziekte bulbair (met dysartrie en dysfagie). * Zeldzame varianten met initieel enkel UMN- of LMN-lijden zijn mogelijk. * **Verloop:** Progressieve zwakte van alle willekeurige skeletspieren. Extraoculaire spieren blijven lang intact. Ontremmingsverschijnselen (dwanglachen, dwanghuilen) kunnen optreden. Uiteindelijk leidt afsterven van respiratoire motorneuronen tot respiratoire insufficiëntie, met een gemiddelde overleving van ongeveer 3 jaar. * **Behandeling:** Riluzol kan het leven met enkele maanden verlengen. Specifieke gentherapie voor SOD1-ALS (Tofersen) is beschikbaar. Een multidisciplinaire aanpak is essentieel. * **Spinale musculaire atrofie (SMA):** * **Beschrijving:** Een autosomaal recessieve aandoening veroorzaakt door mutaties in het *SMN* (survival of motor neurons) gen. De ernst van de ziekte (fenotype) wordt gemoduleerd door de hoeveelheid compenserende *SMN2* genen. * **Kliniek (4 types):** * **SMA type I (Werdnig-Hoffmann / infantile vorm):** Meest frequente ernstige vorm bij kinderen. Begint al in utero, met algehele hypotonie en weinig spontane motoriek vóór 4 maanden. Gevolg is verlamming van romp- en nekspieren, proximale ledematen, met slik- en ademhalingsstoornissen. Mentale ontwikkeling is intact. Overlijden meestal vóór 2 jaar. * **SMA type II (chronische vorm):** Intermediair type. Stagnatie van ontwikkeling na het eerste levensjaar (6-18 maanden). Tetraplegie met contracturen, ernstige kyfoscoliose, en handtremor. Ademhalingsondersteuning kan nodig zijn. * **SMA type III (Kugelberg-Welander):** Begint tussen 18 maanden en 30 jaar. Zwakte in proximale onderste ledematen, breidt uit naar proximale armen. Bulbaire en distale spieren minder aangetast. Ontwikkeling van houdingsafwijkingen. Meestal rolstoelgebonden. * **SMA type IV:** Begint na 30 jaar. Prognose zeer wisselend, van snel progressief tot langzaam progressief met beperkte zwakte. Soms aangeduid als progressieve spinale spieratrofie. * **Behandeling:** * **Nusinersen (Spinraza®):** Antisense oligonucleotide dat de splicing van het *SMN2* gen wijzigt, waardoor het functioneel SMN eiwitniveau in het centrale zenuwstelsel toeneemt. * **Onasemnogene (Zolgensma®):** Gentherapie waarbij het *SMN1* gen via een virale vector wordt ingebracht voor continue eiwitproductie. #### 3.2.2 Infectieuze aandoeningen * **Poliomyelitis anterior (polio / kinderverlamming):** * **Beschrijving:** Veroorzaakt door het poliovirus. Via vaccinatie (levend verzwakt virus, oraal ingenomen) is de ziekte in veel landen, waaronder Nederland, uitgeroeid. Wildtype virus circuleert nog in enkele regio's. * **Pathogenese:** Het virus infecteert en vernietigt motorische voorhoorncellen. * **Kliniek:** * Acute fase met pijnlijke spieren. * Variabele uitval: één of beide ledematen (voorkeur proximale spieren in armen), bulbaire spieren (gezicht, tong, keel) en ademhalingsspieren. * Resulterend in verlamming, atrofie, hypotonie en areflexie in aangedane spieren. Beademing kan nodig zijn ("ijzeren long"). * **Postpoliosyndroom:** Decennia na een polio-infectie kan bestaande zwakte toenemen door uitval van de overgebleven motorische voorhoorncellen die de re-innervatie verzorgden. ### 3.3 Aandoeningen van het centrale motorische neuron (CMN) Laesies in de hersenschors of de piramidebaan (tractus corticospinalis) leiden tot symptomen van het hogere motorneuron. #### 3.3.1 Klinische symptomen van CMN-letsel (Pyramidaal syndroom) * **Parese:** Vaak subtieler in fijne motoriek of snelle alternerende bewegingen. Kan contralateraal (bv. hersenletsel boven decussatie) of ipsilateraal (bv. ruggenmergletsel onder decussatie) zijn. * **Hyperreflexie van peesreflexen:** Inclusief clonus en de handreflex van Hoffmann. * **Pathologische huidreflexen:** Voetzoolreflex in extensie (Babinski), afwezige buikhuidreflexen, primitieve reflexen (bv. snoutreflex, palmomentaalreflex). * **Hypertonie / Spasticiteit:** Verhoogde spierspanning. * **Geen fasciculaties, geen spieratrofie:** Tenzij er secundaire LMN-betrokkenheid is. ### 3.4 Letsel van de ruggenmerg Ruggenmergletsels kunnen leiden tot aantasting van de langebaansystemen (achterstrengen, spinothalamische baan, piramidebaan, voorhoorncellen) en autonome banen (orthosympathisch, parasympathisch). De symptomen zijn afhankelijk van het niveau en de volledigheid van het letsel. #### 3.4.1 Kliniek van een volledige dwarslaesie * **Achterstrengen:** Uitval van gnostische sensibiliteit (aanraking, vibratie, positiezin) vanaf het corresponderende dermatoom naar beneden ("sensibel niveaubeeld"). * **Tractus spinothalamicus (bilateraal):** Uitval van vitale sensibiliteit (pijn, temperatuur). * **Reflexbogen:** Uitval van reflexen over het getroffen segment (indien de reflexboog daar gelegen is). * **Voorhoorncellen (bilateraal):** Parese, segmentale spieratrofie en fasciculaties op het niveau van de laesie. * **Piramidebaan:** Hyperreflexie, pathologische reflexen en krachtverlies onder het niveau van de laesie. * **Zijhoorn (orthosympathisch):** Verstoring van zweetsecretie en bloeddrukregulatie. * **Blaas- en seksuele functies:** Verstoring door uitval van sympathische banen en parasympathische centra in de cauda. Hoger gelegen letsels kunnen symptomen veroorzaken door wegvallen van hogere innervatie van sacrale centra. * **Pijn:** Typisch geen uitstralende pijnklachten (in tegenstelling tot wortelaantasting). #### 3.4.2 Laterale hemisectie (Syndroom van Brown-Séquard) Bij een halfzijdige beschadiging van het ruggenmerg: * **Onder de laesie:** * Ipsilaterale parese (tractus corticospinalis). * Ipsilaterale gnostische stoornissen (lemniscaal systeem, stijgt ipsilateraal op en kruist thv hersenstam). * Contralaterale vitale stoornissen (tractus spinothalamicus, kruist direct en stijgt over 2 niveaus). * **Op het niveau van de laesie:** * Ipsilaterale analgesie en hyperpathie (aantasting sensibele wortel). * Krachtsverlies en atrofie (LMN-letsel op dat niveau). #### 3.4.3 Letsel ter hoogte van de conus en cauda equina * **Conus medullaris:** Distale segmenten van het ruggenmerg (S2-S5) op wervelniveau L1-L2. * Sensibiliteitsstoornissen in het "rijbroekgebied" (S2-S5). * Gestoorde blaas-, rectum- en seksuele functie. * Afwezige anale reflex. * Kan piramidale symptomen geven indien de conus zelf is aangedaan. * **Cauda equina:** Uitwaaierende zenuwwortels onder de conus. * Typisch asymmetrisch en pijnlijk (door prikkeling zenuwwortels). * Sensorische stoornissen in de betreffende dermatomen. * Parese met areflexie en hypotonie in de benen, afhankelijk van de getroffen wortels. * Bij volledige uitval kan motoriek van de voeten verloren gaan. * Geen piramidebaansymptomen, aangezien het geen ruggenmergletsel betreft. #### 3.4.4 Diagnostiek van ruggenmergletsels * **Klinische aandachtspunten:** Trauma, ziekteverloop (acuut/subacuut/chronisch), algemene ziekten (vitamine deficiëntie, infecties, oncologie), vaststellen van een bovengrens (sensibel niveaubeeld, wortelpijn), uitsluitend langebaansymptomen of ook argumenten voor cauda-aantasting, blaas-/seksuele/anale dysfunctie, radiculaire of wervelslagpijn, beeldvorming (MRI), liquoronderzoek. * **Beeldvorming:** MRI is de gouden standaard voor beoordeling van het ruggenmerg. #### 3.4.5 Myelumcompressie door trauma * **Mechanismen:** Fractuur/luxatie wervels, geforceerde flexie/extensie, torsie. * **Niet altijd fractuur nodig:** Acute discusherniatie, hyperextensie bij kanaalstenose. * **Secundaire schade:** Kan ontstaan door traumatische bloedingen, epiduraal hematoom of oedeem, leidend tot progressieve uitval over uren. Immobilisatie en observatie zijn cruciaal. * **Acuut stadium (eerste weken): "Spinale shock"** * Totale slappe paralyse onder het niveau van de laesie. * Complete areflexie. * Uitval blaas- en rectumfunctie (retentio urinae, paralytische ileus). * Complete gevoelloosheid onder het niveau van de laesie. * Bij cervicale lokalisatie: priapisme. * **Verloop (weken tot maanden):** * Slappe paralyse wordt spastisch door herstel van reflexbogen zonder centrale controle. * "Atonische blaas" met retentie en overloopincontinentie. * Autonome disregulaties (bloeddrukschommelingen, autonome dysreflexie). * Neuropathische pijn. * **Behandeling:** Operatieve ingrepen (decompressie cauda equina, evacuatie hematoom, resectie discus) zijn soms effectief. Corticosteroïden hebben geen bewezen effect. Prognose is afhankelijk van complicaties en leeftijd; volledige dwarslaesies verbeteren zelden. Letsels boven C5 leiden tot ernstige hypoventilatie. #### 3.4.6 Niet-traumatische myelumcompressie * **Indeling:** * **Spinaal:** Cervicale spondylartrose, kanaalstenose, discusprolaps, maligne aandoeningen (tumoren, metastasen). * **Intraspinaal epiduraal:** Abces, hematoom. * **Intraduraal extramedullair:** Meningeoom, vasculaire malformatie, leptomeningeale metastase. * **(Intra)medullair:** Glioom, syringomyelie, metastasen, primaire ruggenmergtumoren. * **Extramedullaire oorzaken:** Vaak vroegtijdig pijnlijk door wortelprikkeling. * **Intramedullaire oorzaken:** Meestal progressief gevoelsverlies en spasticiteit. ##### 3.4.6.1 Spinaal: Cervicale kanaalstenose * **Oorzaak:** Degeneratieve veranderingen (osteofyten, discusprotrusie, ligamentum flavum hypertrofie) die het cervicale spinale kanaal vernauwen. Vaak bij congenitaal nauw kanaal, meestal mid-laagcervicaal. * **Kliniek:** Geleidelijk progressieve aandoening, vaak zonder pijn. Dove gevoelens en fijne motoriekstoornissen in de handen, houterig lopen, urinaire/seksuele dysfunctie. Piramidebaan- en achterstrengstoornissen aan de benen, segmentale stoornissen aan de armen. Kan motorneuronziekte nabootsen. * **Behandeling:** Decompressie (bv. laminectomie). ##### 3.4.6.2 Spinaal: Wervelmetastase * Compressie van het ruggenmerg door uitzaaiingen van maligniteiten. ##### 3.4.6.3 Intraspinaal epiduraal: Abces of hematoom * Mogelijke oorzaken van compressie. ##### 3.4.6.4 Intraduraal extramedullair: Leptomeningeale metastase * Uitzaaiingen naar de hersenvliezen. ##### 3.4.6.5 Medullair: Syringomyelie * **Beschrijving:** Centrale holte (syrinx) in het ruggenmerg, meestal cervicaal. Langzaam progressieve aandoening, vaak gerelateerd aan Chiari malformatie of secundair aan tumor/trauma. * **Kliniek:** * Uitval van vitale sensibiliteit (pijn/temperatuur) op niveau van de syrinx, met name in de handen (bv. brandwonden). * Aantasting zijhoorn (autonoom zenuwstelsel) op niveau van de syrinx, leidend tot trofische stoornissen en dysautonomie. * Later: aantasting voorhoorncellen met atrofie van hand- en armspieren. * Soms syringobulbie (holtevorming in medulla oblongata). #### 3.4.7 Myelopathie zonder compressie Oorzaken omvatten inflammatoire, toxische, metabole, vasculaire, paraneoplastische en neurodegeneratieve aandoeningen. ##### 3.4.7.1 Inflammatoir (myelitis) * **Myelitis transversa:** * **Beschrijving:** Zeldzame aandoening, infectieus of niet-infectieus (bv. na virusinfectie, bacteriële infecties, systeemziekten, MS, vaccinatie). * **Kliniek:** Symptomen van een dwarslaesie, typisch sensibel niveaubeeld, piramidale symptomen, urinaire klachten. Ontstaan acuut tot subacuut, soms met pijn voorafgaand. Kan eerste symptoom van MS zijn. * **Behandeling:** Causale behandeling indien mogelijk. Immuunmodulerende therapie (corticosteroïden, plasmaferese) kan gunstig zijn. Beeldvorming toont hyperintens signaal in het ruggenmerg. ##### 3.4.7.2 Toxisch/beschadiging * Spinale anesthetica, bestraling. ##### 3.4.7.3 Metabole stoornissen * **Myelopathie door vitamine B12-deficiëntie:** * **Beschrijving:** Tekort aan B12 door dieet of malabsorptie. Leidt tot "gecombineerde sclerose" (strengziekte). * **Kliniek:** Aantasting achterstrengen (gnostische sensibiliteitsstoornissen, paresthesieën, sensorische ataxie) en zijstrengen (piramidaal syndroom met spasticiteit, pathologische reflexen). Kan polyneuropathie veroorzaken. Symptomen lijken op Friedreich ataxie, maar met minder prominente ataxie. ##### 3.4.7.4 Vasculaire stoornissen * **Myeluminfarct:** * **Oorzaak:** Vooral anterieure spinale arterie (door beperkte anastomosen in midthoracaal gebied, bv. arterie van Adamkiewicz). Risicofactoren: diabetes, roken, hypertensie. * **Kliniek:** Plotselinge, symmetrische parese (vaak aanvankelijk slap, met areflexie en sfincterstoornissen) zonder gevoelsuitval of uitstralende pijn. Spasticiteit ontstaat later. * **Arterioveneuze malformatie (AVM) en durale AV-fistel:** Abnormale connecties tussen slagaders en aders, leidend tot stuwing en zwelling. ##### 3.4.7.5 Paraneoplastisch * Zenuwstelselaantasting geassocieerd met kanker. ##### 3.4.7.6 Neurodegeneratief * **Hereditaire spastische paraparese:** * **Beschrijving:** Langzaam progressief afsterven van axonen van de corticospinale baan. Genetisch heterogeen (autosomaal dominant/recessief, X-gebonden). * **Kliniek:** Langzaam progressieve piramidale paraparese met spastisch gangpatroon (stijve benen, voetinversie, teenlopen). Kan gepaard gaan met mentale retardatie ("gecompliceerde" vorm). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Myelopathie | Een algemene term die verwijst naar schade aan het ruggenmerg, ongeacht de oorzaak. Dit kan leiden tot diverse neurologische symptomen afhankelijk van het getroffen gebied. | | Ascensus medullae | Het fenomeen waarbij het ruggenmerg korter is dan de wervelkolom, waardoor de ruggenmergsegmenten hoger liggen dan de corresponderende wervels. | | Conus medullaris | Het onderste, conische uiteinde van het ruggenmerg, dat typisch op het niveau van de eerste of tweede lendenwervel (L1-L2) eindigt. | | Cauda equina | Een bundel zenuwwortels die onder het conus medullaris uit het ruggenmerg uittreden, lijkend op een paardenstaart, die de lagere delen van het lichaam innerveren. | | Achterstrengen (lemniscale banen) | Een van de langebaansystemen in het ruggenmerg die verantwoordelijk zijn voor gnostische sensibiliteit, zoals tastzin, vibratiezin en proprioceptie. | | Tractus spinothalamicus | Een zenuwbaan in het ruggenmerg die vitale sensibiliteit (pijn, temperatuur) geleidt van het lichaam naar de thalamus in de hersenen. | | Tractus corticospinalis (piramidebaan) | De belangrijkste motorische zenuwbaan die vanuit de hersenschors naar het ruggenmerg loopt en de willekeurige spierbewegingen aanstuurt. | | Voorhoorncel (lager motorisch neuron, LMN) | Motorische neuronen die zich in de voorhoorn van het ruggenmerg bevinden en directe aansturing van de spieren verzorgen. | | Orthosympathische banen | Onderdeel van het autonome zenuwstelsel dat actief is bij stressvolle situaties ('fight or flight') en functies reguleert zoals hartslag, bloeddruk en zweetsecretie. | | Parasympathische banen | Onderdeel van het autonome zenuwstelsel dat actief is in rustsituaties ('rest and digest') en functies reguleert zoals spijsvertering, hartritme en blaasontlediging. | | Pyramidaal syndroom | Een klinisch syndroom veroorzaakt door schade aan de tractus corticospinalis, gekenmerkt door symptomen zoals spasticiteit, hyperreflexie en parese. | | Spasticiteit | Een verhoogde spierspanning en verhoogde reflexen die optreedt bij beschadiging van de centrale motorische neuronen, waardoor spieren stijf aanvoelen en onwillekeurig samentrekken. | | Parese | Gedeeltelijke verlamming of spierzwakte, die kan variëren van subtiele zwakte tot significante beperking van de beweging. | | Hyperreflexie | Overmatig levendige peesreflexen, vaak een teken van beschadiging van de centrale motorische neuronen, zoals bij het pyramidaal syndroom. | | Fasciculaties | Kleine, ongeordende, onwillekeurige spiertrekkingen die zichtbaar zijn onder de huid, veroorzaakt door spontane activiteit van motorische eenheden, kenmerkend voor aandoeningen van de lagere motorneuronen. | | Spieratrofie | Het verlies van spiermassa en spierkracht, vaak als gevolg van langdurige inactiviteit, zenuwschade (denervatie) of bepaalde spierziekten. | | Syndroom van Brown-Séquard | Een neurologisch syndroom veroorzaakt door een hemisectie (halve doorsnijding) van het ruggenmerg, met ipsilaterale motorische en gnostische sensorische uitval en contracterale vitale sensorische uitval onder het niveau van de laesie. | | Letsel van de conus medullaris en cauda equina | Aantasting van het onderste gedeelte van het ruggenmerg (conus) of de zenuwwortels die daaruit ontspringen (cauda equina), leidend tot stoornissen in blaas-, darm- en seksuele functies, en gevoelsstoornissen in het rijbroekgebied. | | Myelumcompressie | Compressie van het ruggenmerg door externe druk, wat kan leiden tot progressieve neurologische uitval. Dit kan traumatisch of niet-traumatisch van aard zijn. | | Spinale shock | Een tijdelijke toestand van volledige verlamming, areflexie en autonome ontregeling die optreedt direct na een acuut ruggenmergletsel. | | Autonome disregulatie | Ontregeling van het autonome zenuwstelsel, wat kan leiden tot symptomen zoals bloeddrukschommelingen, blaas- en darmstoornissen, en stoornissen in zweetsecretie. | | Cervicale kanaalstenose | Vernauwing van het cervicale wervelkanaal, wat compressie van het ruggenmerg en neurologische symptomen kan veroorzaken, met name bij degeneratieve afwijkingen. | | Syringomyelie | Een aandoening waarbij een cyste of holte (syrinx) ontstaat binnen het ruggenmerg, wat kan leiden tot geleidelijk progressieve neurologische uitval, vaak beginnend met gevoelsverlies in de handen. | | Myelitis transversa | Een inflammatoire aandoening van het ruggenmerg, die zich kenmerkt door een plotseling of geleidelijk begin van neurologische symptomen die zich over de breedte van het ruggenmerg uitstrekken, leidend tot een dwarslaesie. | | Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS) | Een ernstige neurodegeneratieve ziekte die zowel de centrale als de perifere motorische neuronen aantast, leidend tot progressieve spierzwakte, atrofie en spasticiteit, met uiteindelijk respiratoire insufficiëntie. | | Spinale Musculaire Atrofie (SMA) | Een groep erfelijke neuromusculaire aandoeningen die worden gekenmerkt door degeneratie van de motorische voorhoorncellen, resulterend in spierzwakte en atrofie, variërend in ernst en beginleeftijd afhankelijk van het type. | | Poliomyelitis anterior (polio) | Een virale infectie die de motorische voorhoorncellen in het ruggenmerg aantast, wat kan leiden tot acuut beginnende, variabele spierverlammingen en atrofie. | | Lagermotorneuron (LMN) | Neuronen die zich in de voorhoorn van het ruggenmerg en in de hersenstam bevinden en de spieren direct aansturen. Schade aan LMNs leidt tot zwakte, atrofie en fasciculaties. | | Hogermotorneuron (HMN) | Neuronen die zich in de hersenschors bevinden en via de piramidebaan signalen naar de lagermotorneuronen sturen. Schade aan HMNs leidt tot spasticiteit, hyperreflexie en parese. | | Autonoom zenuwstelsel | Het deel van het zenuwstelsel dat onwillekeurige lichaamsfuncties reguleert, zoals hartslag, ademhaling, spijsvertering en blaasfunctie. Het bestaat uit het orthosympathische en parasympathische zenuwstelsel. | | Gnostische sensibiliteit | Een type gevoeligheid dat wordt geleid door de achterstrengen en omvat tastzin, vibratiezin, bewustzijn van lichaamshouding (proprioceptie) en fijne discriminatie. | | Vitale sensibiliteit | Een type gevoeligheid dat wordt geleid door de tractus spinothalamicus en omvat pijn, temperatuur en ruwe aanraking. | | Herniatie van een tussenwervelschijf | Uitpuiling van de nucleus pulposus van een tussenwervelschijf, wat druk kan uitoefenen op het ruggenmerg of zenuwwortels en tot neurologische symptomen kan leiden. | | Epiduraal hematoom | Een bloeduitstorting in de ruimte tussen het ruggenmergvlies (dura mater) en het wervelbeen, die druk kan uitoefenen op het ruggenmerg. | | Vasculaire stoornis | Een aandoening die de bloedtoevoer naar een orgaan of weefsel beïnvloedt, zoals een infarct (afsluiting) of een bloeding. Bij het ruggenmerg kan dit leiden tot myeluminfarcten. | | Hereditaire Spastische Paraparese (HSP) | Een groep erfelijke neurologische aandoeningen die zich kenmerken door langzaam progressieve spasticiteit en zwakte in de benen, veroorzaakt door degeneratie van de corticospinale banen. |

# Longembolie: pathofysiologie, risicofactoren en preventie Longembolie en diepe veneuze trombose (DVT) worden beschouwd als manifestaties van dezelfde ziekte, waarbij trombi in de diepe venen van de benen de oorzaak zijn van longemboliën [3](#page=3). ### 1.1 Pathofysiologie van longembolie Longembolie ontstaat wanneer trombi, die veelal in de diepe venen van de kuit gevormd worden, zich losmaken en via de veneuze circulatie naar de rechterharthelft en vervolgens naar de longcirculatie worden getransporteerd. Ongeveer 79% van de patiënten met een longembolie vertoont tekenen van diepe veneuze trombose. Omgekeerd treedt een longembolie op bij tot 50% van de patiënten met proximale diepe veneuze trombose. De klinische presentatie van een longembolie kan variëren van asymptomatisch tot plotselinge dood, afhankelijk van de grootte van de longemboli [3](#page=3). ### 1.2 Belang van veneuze trombo-embolie (VTE) Veneuze trombo-embolie (VTE), waaronder longembolie (LE) en diepe veneuze trombose (DVT), is een significant gezondheidsprobleem dat potentieel fataal is, maar vaak te voorkomen door gerichte preventie en goed behandelbaar mits tijdig herkend [5](#page=5). #### 1.2.1 Epidemiologie van VTE In de Verenigde Staten wordt de incidentie van longembolie geschat op ongeveer 500.000 gevallen per jaar, wat neerkomt op circa 2 per 1000 personen. Bij ongeveer 10% van de patiënten met longembolie treedt overlijden op binnen de eerste uren na het ontstaan van de klachten. Desondanks wordt bij slechts een derde van de niet-fatale gevallen de correcte diagnose gesteld en de adequate therapie ingezet; bij de overige twee derde is de mortaliteit aanzienlijk hoger. De behandeling van VTE met anticoagulantia is gericht op het reduceren van morbiditeit en mortaliteit, maar brengt ook complicaties met zich mee, die in ongeveer 15% van de gevallen voorkomen [5](#page=5). > **Tip:** Ondanks de ernst van longembolie, benadrukt de literatuur het belang van vroege herkenning en behandeling om de prognose te verbeteren [5](#page=5). ### 1.3 Risicofactoren voor veneuze trombo-embolie (VTE) De fundamenten van de risicofactoren voor VTE worden samengevat in de Triade van Virchow die bestaat uit [6](#page=6): * Veneuze stase (vertraagde bloedstroom) [6](#page=6). * Beschadiging van de venenwand [6](#page=6). * Toegenomen stolbaarheid van het bloed (hypercoagulabiliteit) [6](#page=6). #### 1.3.1 Algemene risicofactoren voor VTE Een breed scala aan factoren kan het risico op VTE verhogen. Deze omvatten onder andere [7](#page=7): * Leeftijd boven de 40 jaar [7](#page=7). * Een voorgeschiedenis van VTE [7](#page=7). * Immobilisatie [7](#page=7). * Obesitas [7](#page=7). * Chirurgie met een anesthesieduur langer dan 30 minuten [7](#page=7). * Inwendige ziekten zoals CVA (cerebrovasculair accident), CHF (congestief hartfalen), IBD (inflammatory bowel disease), en maligniteiten (tumoren) [7](#page=7). * COVID-19 infectie [7](#page=7). * Fracturen van het bekken, femur of tibia [7](#page=7). * Zwangerschap, recente bevalling, en oestrogeentherapie [7](#page=7). #### 1.3.2 Trombofilie als risicofactor voor VTE Trombofilie, een verhoogde neiging tot trombosevorming, kan zowel genetisch als verworven van aard zijn en vormt een belangrijke risicofactor voor VTE. Specifieke vormen van trombofilie die het risico verhogen zijn [7](#page=7): * Deficiëntie van antitrombine III (AT III), proteïne C, of proteïne S [7](#page=7). * Prothrombine G20210A mutatie [7](#page=7). * Factor V Leiden mutatie [7](#page=7). * Anticardiolipine syndroom [7](#page=7). * Lupus anticoagulant [7](#page=7). > **Tip:** Het is cruciaal om bij patiënten met een onverklaarbare veneuze trombo-embolie rekening te houden met de mogelijkheid van trombofilie en dit verder te onderzoeken [7](#page=7). ### 1.4 Preventie van veneuze trombo-embolie (VTE) Preventie van VTE (DVT en LE) bij risicopatiënten is een essentieel onderdeel van de zorg. De aanbevolen methode voor preventie betreft het gebruik van laag moleculair gewicht (LMW) heparines in een profylactische dosis [10](#page=10). #### 1.4.1 Voorbeelden van LMW heparines voor preventie Twee veelgebruikte LMW heparines voor VTE-preventie zijn: * Enoxaparine (Clexane) in een dosering van 40 mg (0,4 ml) subcutaan eenmaal daags [10](#page=10). * Nadroparine (Fraxiparine) in een dosering van 3.800 IE anti-Xa (0,4 ml) subcutaan eenmaal daags [10](#page=10). > **Tip:** LMW heparines dienen subcutaan te worden toegediend voor optimale preventieve werking [10](#page=10). --- # Klinische presentatie en diagnostiek van longembolie Het begrijpen van de klinische presentatie en diagnostische benadering is cruciaal voor een tijdige diagnose en behandeling van longembolie (LE). LE en diepe veneuze trombose (DVT) zijn uitingen van dezelfde pathologie, veneuze trombo-embolie (VTE) [11](#page=11). ### 2.1 Klinische presentatie van longembolie #### 2.1.1 Epidemiologie en oorzaak Longembolieën ontstaan in 90% van de gevallen uit diepe veneuze trombose (DVT) van de onderste ledematen. Minder frequent zijn embolieën afkomstig uit de venen van het kleine bekken, de venae renales, het rechter ventrikel of de bovenste ledematen. Het risico op LE bij oppervlakkige flebotrombose of kuitvenetrombose is verwaarloosbaar, hoewel er een kans bestaat op uitbreiding naar proximaal. Ongeveer 40-50% van de patiënten met DVT ontwikkelt een LE, waarbij meer dan de helft asymptomatisch blijft [11](#page=11). #### 2.1.2 Bepalende factoren en indeling De klinische manifestatie van LE wordt bepaald door het aantal en de omvang van de embolen, evenals door reeds bestaande cardiovasculaire aandoeningen. LE kan worden ingedeeld naar uitgebreidheid [12](#page=12): * **Massaal:** meer dan 60-70% van de longcirculatie is afgesloten [12](#page=12). * **Niet-massaal:** minder dan 60% van de longcirculatie is afgesloten [12](#page=12). * **Kleine (asymptomatische) longembolen** [12](#page=12). #### 2.1.3 Symptomen De meest frequente symptomen van longembolie, in dalende volgorde van frequentie, zijn [13](#page=13): * Dyspnoe, plotseling ontstaan [13](#page=13). * Thoracale pijn (pleuritis-type of retrosternale oppressie) [13](#page=13). * Prikkelhoest [13](#page=13). * Hemoptoe [13](#page=13). * Palpitaties / tachycardie [13](#page=13). * Syncope [13](#page=13). Thoracale pijn is afhankelijk van de grootte van het embool [13](#page=13). #### 2.1.4 Klinisch onderzoek Bij lichamelijk onderzoek kunnen de volgende bevindingen optreden [14](#page=14): * Tachypnoe (ademhalingsfrequentie > 20/min) [14](#page=14). * Ronchi, crepitaties, pleuraal wrijfgeruis [14](#page=14). * Tachycardie (> 100/min) [14](#page=14). * Gallopritme, luide tweede pulmonalisklep-toon [14](#page=14). * Hypotensie [14](#page=14). * Stuwing van de venae jugulares [14](#page=14). * Cyanose [14](#page=14). * Tekenen van flebotrombose in de onderste ledematen [14](#page=14). * Koorts [14](#page=14). Het is belangrijk te beseffen dat deze symptomen en tekenen atypisch kunnen zijn en zelfs afwezig kunnen zijn [14](#page=14). #### 2.1.5 Frequente presentatievormen LE kan zich op verschillende manieren presenteren [15](#page=15): * **Type longinfarct:**acute pleurapijn, dyspnoe, hemoptoe, koorts, pleuraal wrijfgeruis (ongeveer 2/3 van de patiënten) [15](#page=15). * **Type onverklaarde dyspnoe:** ongeveer 1/4 van de patiënten [15](#page=15). * **Type acuut cor pulmonale (bij massale LE):**acute dyspnoe, retrosternale oppressie, cyanose, rechter hartoverbelasting, hypotensie en shock (ongeveer 10% van de patiënten) [15](#page=15). * **Silentieuze LE:** LE kan ook zonder symptomen verlopen. Recurrente, stille LE kan leiden tot pulmonale hypertensie (chronische thrombo-embolische pulmonale hypertensie, CTEPH) [15](#page=15). ### 2.2 Diagnostiek van longembolie #### 2.2.1 Routine onderzoeken Routine onderzoeken zoals een thoraxfoto, ECG en arterieel bloedgasanalyse (ABG) zijn essentieel voor de differentiaaldiagnostiek en het inschatten van de ernst, maar kunnen de diagnose van LE niet met zekerheid stellen [18](#page=18). * **RX thorax:** Is in 50% van de gevallen normaal. In de overige 50% kunnen aspecifieke bevindingen optreden zoals hoogstand van het hemidiafragma, atelectase, pleuravocht, sub-pleuraal infiltraat, regionale hypovascularisatie of een toename van de diameter van de arteriae pulmonales [18](#page=18). * **ECG:** Kan aspecifieke afwijkingen vertonen gerelateerd aan rechter hartoverbelasting. Het S1Q3T3-patroon wordt gezien bij een aantal patiënten met massale LE [18](#page=18). * **ABG:** Kan leiden tot alkalose, hypocapnie (door hyperventilatie) en hypoxemie (door V/Q mismatch en verminderd hartdebiet). Bij ongeveer 10% van de patiënten zijn de ABG-waarden echter normaal [18](#page=18). #### 2.2.2 Bepaling van klinische probabiliteit De klinische probabiliteit van LE is een cruciale stap in het diagnostisch algoritme. Deze wordt ingedeeld in drie categorieën [19](#page=19): * **Hoge probabiliteit:** Aanwezigheid van risicofactor(en), onverklaarde dyspnoe, tachypnoe of pleurapijn, of onverklaarde afwijkingen op RX thorax of ABG [19](#page=19). * **Intermediaire probabiliteit:** Patiënten die niet in de hoge of lage categorie vallen [19](#page=19). * **Lage probabiliteit:** Afwezigheid van risicofactoren, indien dyspnoe, tachypnoe of pleurapijn verklaard kunnen worden door een andere oorzaak, en eveneens indien RX of ABG afwijkingen een andere verklaring hebben [19](#page=19). > **Tip:** De ESC (European Society of Cardiology) richtlijnen bieden specifieke modellen voor het bepalen van de klinische waarschijnlijkheid van longembolie [20](#page=20). #### 2.2.3 Bepaling van de ernst Naast het vaststellen van de diagnose, is het bepalen van de ernst van de longembolie essentieel voor de behandeling. Dit kan mede bepaald worden door klinische parameters en ernstscores [21](#page=21). #### 2.2.4 Diagnostische tests met diagnostische waarde Verschillende tests kunnen worden ingezet om VTE te bevestigen of uit te sluiten [22](#page=22): * **Duplex echografie van de venen van de onderste ledematen:** Dit is de beste techniek om DVT aan te tonen in de venen vanaf de knieholte tot aan de lies [22](#page=22). * **D-dimeren:** Dit zijn afbraakproducten van fibrine. ELISA-tests voor D-dimeren zijn gevoelig maar niet specifiek voor LE. Een negatieve D-dimeertest (lager dan 500 ng/mL) sluit longembolie met meer dan 95% zekerheid uit bij patiënten met een lage klinische probabiliteit [22](#page=22). > **Tip:** De D-dimeertest is een waardevol instrument om LE uit te sluiten bij patiënten met een lage klinische verdenking. * **Perfusiescan (longscintigrafie):** Hierbij wordt 99mTc-gemerkte macro-aggregaten van albumine intraveneus geïnjecteerd, die vervolgens gevangen worden in de longcapillairen. Scintigrafie met een gammacamera toont perfusiedefecten, wat wijst op niet-bevloeide longgebieden. Deze defecten zijn niet specifiek voor LE, maar kunnen er wel op wijzen. Een "mismatch" (perfusiestoring zonder ventilatiestoornis) is suggestief voor LE. De interpretatie van V/P scans is gebaseerd op de PIOPED studie [23](#page=23) [25](#page=25). * **Classificatie V/P scan:** * **Normaal:** Geen perfusiedefecten [25](#page=25). * **Lage probabiliteit:** Kleine perfusiedefecten met normale RX thorax, of gematchte defecten met normale RX en zones met normale perfusie [25](#page=25). * **Intermediaire probabiliteit:** 1 à 2 segmentale perfusiedefecten met mismatch, of 1 gematched defect met normale RX [25](#page=25). * **Hoge probabiliteit:** Meer dan 2 grote segmentale perfusiedefecten met mismatch [25](#page=25). > **Example:** Een V/P scan kan helpen bij het inschatten van de waarschijnlijkheid van LE wanneer andere tests onduidelijk zijn. Bijvoorbeeld, een duidelijk perfusiedefect in een regio waar de ventilatie intact is, kan duiden op een longembolie [23](#page=23). * **Angio-CT scan thorax:** Deze techniek gebruikt intraveneus contrast om embolieën in de centrale en segmentale vertakkingen van de arteriae pulmonales aan te tonen als vullingsdefecten. De angio-CT is de aangewezen techniek bij een vermoeden van (massale) longembolie [26](#page=26). > **Tip:** Angio-CT is een zeer gevoelige en specifieke methode voor het diagnosticeren van longembolie, met name voor embolieën in de grotere vaten. * **Pneumangiografie:** Dit wordt beschouwd als de "historische gouden standaard" voor de diagnose van longembolie [28](#page=28). * **Echocardiografie:** Kan trombi in het rechter ventrikel of de truncus pulmonalis aantonen. Bij massale LE zal echocardiografie duidelijke afwijkingen tonen, zoals dilatatie en hypokinesie van het rechter ventrikel, verplaatsing van het septum naar links en tricuspidalisklepinsufficiëntie [28](#page=28). #### 2.2.5 Diagnostische algoritmes De keuze van diagnostische tests wordt gestuurd door de klinische presentatie en de ernst van de aandoening. Er zijn verschillende diagnostische algoritmes, die onderscheid maken tussen patiënten met massale LE (hypotensie of ernstige hypoxemie) en patiënten in hemodynamisch stabiele toestand [29](#page=29). > **Tip:** Het klinisch beeld, de risicostratificatie en de resultaten van niet-invasieve tests vormen de basis voor het diagnostisch beleid [30](#page=30) [31](#page=31). De classificatie van het risico op overlijden bij acute longembolie is van belang voor het aansturen van het management. Een vereenvoudigde Pulmonary Embolism Severity Index (sPESI) kan hierbij helpen [32](#page=32). --- # Behandeling van longembolie De behandeling van longembolie richt zich primair op het voorkomen van verdere trombusvorming, het bevorderen van de endogene fibrinolytische capaciteit, en het verminderen van de morbiditeit en mortaliteit, waarbij verschillende modaliteiten worden ingezet afhankelijk van de ernst en specifieke patiëntkenmerken [33](#page=33). ### 3.1 Algemene behandelprincipes Het primaire doel van de behandeling van longembolie (LE) is het voorkomen van de vorming van nieuwe trombi en het toestaan van endogene fibrinevorming. De behandelingsstrategieën variëren van anticoagulatie met heparines en orale anticoagulantia tot meer invasieve technieken zoals trombolyse en trombectomie, en ondersteunende maatregelen zoals vena cava filters (#page=33, 40, 41, 42) [33](#page=33) [40](#page=40) [41](#page=41) [42](#page=42). ### 3.2 Anticoagulantia Anticoagulantia vormen de hoeksteen van de behandeling van longembolie. #### 3.2.1 Heparine Heparine wordt gebruikt om trombusvorming te voorkomen en de werking van antitrombine III te versnellen [33](#page=33). * **Intraveneuze heparine (UFH):** Een initiële bolus van 5.000-10.000 IE wordt gevolgd door een continu infuus van 1.000 IE/uur (ongeveer 18 U/kg/uur). De dosering wordt verder aangepast op basis van de aPTT-waarde, waarbij een therapeutisch bereik van 60-80 seconden wordt nagestreefd [33](#page=33). * **Laag moleculair gewicht heparines (LMWH):** Deze worden subcutaan toegediend in therapeutische doses (#page=33, 35). Voorbeelden zijn enoxaparine (Clexane) 40 mg (0,4 ml) subcutaan eenmaal daags, en nadroparine (Fraxiparine) 3.800 IE anti-Xa (0,4 ml) subcutaan eenmaal daags. LMWH wordt in preventieve dosering gebruikt bij risicopatiënten om veneuze thrombo-embolie (VTE) te voorkomen [10](#page=10) [33](#page=33) [35](#page=35). #### 3.2.2 Orale anticoagulantia Na de initiële behandeling met heparine wordt overgegaan op orale anticoagulantia voor een periode van 3 tot 6 maanden [33](#page=33). * **Vitamine K Antagonisten (VKA):** Patiënten worden behandeld met VKA's totdat een stabiele INR (International Normalized Ratio) van 2.0 tot 3.0 gedurende 24 uur is bereikt. Dit duurt doorgaans ongeveer 5 dagen, waarbij de VKA-behandeling wordt gestart terwijl de LMWH-behandeling nog doorloopt [33](#page=33). * **Nieuwe (Directe) Orale AntiCoagulantia (NOAC/DOAC):** Deze vertegenwoordigen een modernere klasse van orale anticoagulantia (#page=33, 35) [33](#page=33) [35](#page=35). Volgens de ESC/ERS 2019 richtlijnen heeft LMWH de voorkeur boven UFH, en NOAC heeft de voorkeur boven VKA [33](#page=33). > **Tip:** Bij de overstap van LMWH naar VKA is het belangrijk om te wachten tot een therapeutische INR is bereikt om een adequate antistolling te garanderen en het risico op trombo-embolische complicaties te minimaliseren. ### 3.3 Trombolyse Trombolyse is een krachtige behandelingsoptie voor specifieke patiëntengroepen met longembolie [40](#page=40). #### 3.3.1 Indicaties voor trombolyse De indicaties voor trombolyse zijn [40](#page=40): * Patiënten in shock: gekenmerkt door hypotensie, oligurie en hypoxemie. Trombolyse kan in deze gevallen de mortaliteit significant reduceren [40](#page=40). * Patiënten met een longembolie en uitgebreide proximale diepe veneuze trombose (DVT). Dit kan leiden tot reductie van morbiditeit [40](#page=40). * Mogelijk patiënten met een longembolie en rechterventrikel dysfunctie [40](#page=40). #### 3.3.2 Gebruikte farmaca en risico's Farmaca die gebruikt kunnen worden voor trombolyse zijn streptokinase, urokinase en recombinant tissue plasminogen activator (rt-PA). Deze kunnen als bolustherapie of via verlengde toediening worden gegeven. Het belangrijkste risico van trombolyse is bloeding, met een incidentie van ongeveer 10%, waarvan 1% intracraniële bloedingen betreft [40](#page=40). #### 3.3.3 Nabehandeling na trombolyse Na trombolyse is verdere behandeling met heparine en anticoagulantia gedurende 6 maanden noodzakelijk [40](#page=40). ### 3.4 Trombectomie Trombectomie is een invasieve procedure die wordt overwogen bij hemodynamisch instabiele patiënten met longembolie [41](#page=41). #### 3.4.1 Indicaties voor trombectomie De indicatie voor trombectomie is een hemodynamisch instabiele patiënt waarbij trombolyse gecontra-indiceerd is of niet succesvol was. Hemodynamische instabiliteit wordt gedefinieerd als een arteriële druk lager dan 90 mmHg, oligurie en een arteriële PO2 lager dan 60 mmHg [41](#page=41). #### 3.4.2 Techniek Bij voorkeur vindt trombectomie plaats onder begeleiding van een kunsthart-long machine (cardiopulmonale bypass) en wordt een klassieke Trendelenburg ingreep vermeden [41](#page=41). ### 3.5 Vena Cava Filter Een vena cava filter kan worden ingezet als aanvullende maatregel bij specifieke patiëntengroepen met longembolie [42](#page=42). #### 3.5.1 Indicaties voor een vena cava filter De indicaties voor het plaatsen van een vena cava filter zijn [42](#page=42): * Longembolie bij patiënten met een actieve bloeding [42](#page=42). * Recidiverende longembolie ondanks een correcte antistollingsbehandeling [42](#page=42). * (Mogelijk) een proximaal vlottende trombus bij een cardiopulmonaal belaste patiënt [42](#page=42). > **Tip:** Het plaatsen van een vena cava filter is een optie wanneer anticoagulantia gecontra-indiceerd zijn of ontoereikend blijken. #### 3.5.2 Beperkingen van vena cava filters Ondanks hun nut hebben vena cava filters beperkingen [42](#page=42): * Filters voorkomen het trombotische proces zelf niet [42](#page=42). * Ze kunnen leiden tot de vorming van uitgebreide collateralen [42](#page=42). * Er kan vena cava trombose ontstaan met perifere oedeem als gevolg [42](#page=42). #### 3.5.3 Typen filters Een voorbeeld van een vena cava filter is de Greenfield filter [43](#page=43). --- # Pulmonale hypertensie en cor pulmonale Dit onderwerp behandelt de definitie, classificatie, pathofysiologie, kliniek en diagnostiek van pulmonale hypertensie (PHT) en de gevolgen daarvan voor het hart, bekend als cor pulmonale. ### 4.1 Definitie en classificatie van pulmonale hypertensie Pulmonale hypertensie (PHT) wordt gedefinieerd als een hoge bloeddruk in de longcirculatie. Er worden vijf hoofdtypen onderscheiden [46](#page=46): * **Type 1: Pulmonale arteriële hypertensie (PAH)** * **Type 2: Pulmonale hypertensie ten gevolge van linker hartaandoeningen** * **Type 3: Pulmonale hypertensie ten gevolge van longaandoeningen en/of hypoxie** * **Type 4: Chronische trombo-embolische pulmonale hypertensie (CTEPH)** * **Type 5: PHT: multifactorieel** De ernst van PHT kan worden ingedeeld op basis van de gemiddelde pulmonale arteriële druk (PAPmean) in rust en bij inspanning [48](#page=48). | Ernst | PAPmean in rust (mm Hg) | PAPmean bij inspanning (mm Hg) | | :------- | :---------------------- | :----------------------------- | | Gering | 21-29 | 25-39 | | Matig | 30-39 | 40-49 | | Ernstig | > 40 | > 50 | ### 4.2 Pathofysiologie van pulmonale hypertensie en cor pulmonale De pulmonale circulatie kenmerkt zich door een hoge flow en lage weerstand. Bij PHT is er sprake van een verhoogde druk in de a. pulmonalis (PAP), wat kan worden veroorzaakt door een verhoogd hartdebiet of een verhoogde vaatweerstand (door een verminderd aantal en/of kaliber van de longvaten) [47](#page=47). Chronische PHT leidt initieel tot hypertrofie van de rechter ventrikel, waarbij de cardiac output en vullingsdrukken normaal blijven. Later ontstaat dilatatie van de rechter ventrikel en stuwing in het perifere veneuze systeem, wat resulteert in de typische kliniek van cor pulmonale [47](#page=47). De pathofysiologische mechanismen kunnen worden onderverdeeld in: * **Hyperkinetische vorm:** Gekenmerkt door volumebelasting met remodellering van de kleine aa. pulmonales, vaak gezien bij links-rechts shunts [48](#page=48). * **Postcapillaire vorm:** Veroorzaakt door een verhoogde druk in de v. pulmonalis, wat leidt tot remodellering van de kleine aa. pulmonales. Een voorbeeld hiervan is mitralisstenose [48](#page=48). * **Precapillaire vorm:** Primaire verhoging van de weerstand in de aa. pulmonales. Dit kan verder onderverdeeld worden in: * Restrictief type, bijvoorbeeld bij longfibrose [48](#page=48). * Actief type, bijvoorbeeld door hypoxie of hypoventilatie [48](#page=48). * Obstructief-vasculair type, zoals bij primaire PHT of chronische VTE [48](#page=48). Een gedetailleerd overzicht van de pathogenese van pulmonale arteriële hypertensie (PAH) is te vinden op pagina 58 [58](#page=58). ### 4.3 Kliniek van pulmonale hypertensie en cor pulmonale De symptomen van PHT en cor pulmonale zijn divers en kunnen in een gevorderd stadium ernstig zijn [49](#page=49) [57](#page=57). * **Symptomen:** * Dyspneu (kortademigheid) [49](#page=49) [57](#page=57). * Syncope (flauwvallen) en thoracale pijn, vooral in gevorderde stadia [49](#page=49) [57](#page=57). * **Klinisch onderzoek:** * Cyanose [49](#page=49). * Jugulaire stuwing, hepato-jugulaire reflux [49](#page=49). * Hartauscultatie: luide tweede harttoon (T2) en een rechtszijdige vierde harttoon (T4) [49](#page=49). * Longauscultatie: ronchi en crepitaties bij patiënten met onderliggende longaandoeningen [49](#page=49). * Pitting oedeem van de onderste extremiteiten [49](#page=49). ### 4.4 Diagnostiek van pulmonale hypertensie Verschillende diagnostische methoden worden ingezet om PHT vast te stellen en de oorzaak te achterhalen [50](#page=50). * **Elektrocardiogram (ECG):** Kan P-pulmonale, rechter as-deviatie, rechter ventrikel hypertrofie en "strain" tonen. Typische bevindingen omvatten een rechter as deviatie, RV hypertrofie met een qR patroon in V1, en diepe S-golven tot in V5-V6. P-pulmonale kan gezien worden in afleidingen II, III en aVF [50](#page=50) [51](#page=51). * **Röntgen thorax:** Kan een kalibertoename van de truncus pulmonalis en de hilaire aa. pulmonales laten zien [50](#page=50). * **V/Q scan:** Wordt ingezet bij verdenking op een longembool [50](#page=50). * **Longfunctieonderzoek:** Essentieel voor de diagnose van ernstige restrictieve of obstructieve longaandoeningen [50](#page=50). * **Polysomnografie:** Geïndiceerd bij verdenking op (obstructief) slaapapneu syndroom (OSAS) of hypoventilatiesyndroom [50](#page=50). * **Echocardiografie:** Een echografie van het hart kan inzicht geven in de pulmonale druk en de functie van de rechter ventrikel [50](#page=50). * **Hartkatheterisatie:** Kan zowel rechts- als linkszijdige metingen omvatten en is een cruciale methode voor de definitieve diagnose en classificatie van PHT [50](#page=50). ### 4.5 Behandeling van pulmonale arteriële hypertensie De behandeling van pulmonale arteriële hypertensie (PAH) omvat diverse strategieën, afhankelijk van de specifieke oorzaak en ernst van de aandoening. Specifieke behandelingsmogelijkheden zijn te vinden op pagina 59. Referenties naar richtlijnen, zoals die van M. Humbert et al. (ESC/ERS Guidelines for PHT, ERJ 2022), worden gebruikt om de huidige stand van zaken te illustreren [52](#page=52) [53](#page=53) [54](#page=54) [55](#page=55) [56](#page=56) [59](#page=59). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Longembolie (LE) | Een aandoening waarbij een bloedprop (embolie) de bloedtoevoer naar een deel van de longen blokkeert, wat kan leiden tot symptomen zoals kortademigheid en pijn op de borst. | | Veneuze trombo-embolie (VTE) | Een verzamelnaam voor bloedstolsels die zich vormen in de aderen, voornamelijk in de benen (diepe veneuze trombose) en die kunnen losraken en naar de longen reizen (longembolie). | | Triade van Virchow | Een klassiek concept dat drie hoofdoorzaken van veneuze trombose beschrijft: veneuze stase, beschadiging van de veneuze wand en toegenomen stolbaarheid van het bloed. | | Veneuze stase | Een vertraging of stilstand van de bloedstroom in de aderen, wat de vorming van bloedstolsels kan bevorderen. | | Stolbaarheid van het bloed | De neiging van het bloed om te stollen; een verhoogde stolbaarheid (trombofilie) vergroot het risico op trombose. | | Laag moleculair gewicht heparines (LMW heparines) | Een type antistollingsmiddel dat wordt gebruikt voor de preventie en behandeling van veneuze trombo-embolie, met een voorspelbaardere werking dan ongefractioneerde heparine. | | Anticoagulantia | Geneesmiddelen die de bloedstolling remmen om de vorming of groei van bloedstolsels te voorkomen. | | Nieuwe (Directe) Orale AntiCoagulantia (NOAC/DOAC) | Een klasse van moderne orale antistollingsmiddelen die direct specifieke stollingsfactoren remmen en geen routinematige monitoring van de bloedstolling vereisen. | | Vitamine K Antagonist (VKA) | Een type antistollingsmiddel, zoals warfarine, dat de werking van vitamine K blokkeert en daarmee de aanmaak van bepaalde stollingsfactoren remt. | | INR (International Normalized Ratio) | Een gestandaardiseerde meting die de stollingstijd van het bloed aangeeft, met name gebruikt bij patiënten die VKA's gebruiken. Een normale INR ligt rond de 1.0. | | Pulmonale hypertensie (PHT) | Een verhoogde bloeddruk in de bloedvaten van de longen, wat leidt tot verhoogde weerstand in de longcirculatie en mogelijke belasting van het rechterhart. | | Cor pulmonale | Een aandoening waarbij verhoogde druk in de longslagaders (pulmonale hypertensie) leidt tot hypertrofie (verdikking) en dilatatie (verwijding) van het rechterhart. | | Pathogenese | Het ontstaansproces van een ziekte, inclusief de oorzaken en de mechanismen die eraan ten grondslag liggen. | | Klinische presentatie | De manier waarop een ziekte zich manifesteert bij een patiënt, inclusief de symptomen en lichamelijke bevindingen. | | Diagnostische tests | Medische onderzoeken die worden gebruikt om een ziekte te identificeren, te bevestigen of uit te sluiten. | | D-dimeren | Afbraakproducten van fibrine die vrijkomen wanneer een bloedstolsel wordt opgelost; verhoogde waarden kunnen wijzen op actieve trombose, maar zijn niet specifiek voor longembolie. | | Angio-CT scan thorax | Een beeldvormingstechniek die gebruikmaakt van CT-scans en contrastvloeistof om de bloedvaten in de longen gedetailleerd zichtbaar te maken en embolieën op te sporen. | | Trombose | Het optreden van een bloedstolsel (trombus) in een bloedvat, waardoor de bloedstroom wordt belemmerd. | | Trombolyse | Een behandeling waarbij medicijnen worden toegediend om bestaande bloedstolsels op te lossen. | | Trombectomie | Een chirurgische procedure om een bloedstolsel mechanisch te verwijderen. | | Vena cava filter | Een medisch hulpmiddel dat in de vena cava inferior wordt geplaatst om te voorkomen dat bloedstolsels uit de benen naar de longen reizen. |

# Structuur en functie van zenuwwortels, plexus en perifere zenuwen Dit onderwerp behandelt de anatomische opbouw van het perifere zenuwstelsel, inclusief de zenuwwortels die uit het ruggenmerg ontspringen, de vorming van zenuwvlechten (plexus) en de uiteindelijke perifere zenuwen die naar de ledematen lopen, met aandacht voor hun sensorische en motorische componenten. ## 1. Zenuwwortels, plexus en perifere zenuwen ### 1.1 Algemene concepten * **Zenuwwortel (radix):** Het segment dat direct uit het ruggenmerg ontspringt. * **Ventrale wortel:** Bevat motorische axonen. * **Dorsale wortel:** Bevat sensibele axonen en het dorsale wortelganglion (cellichaam van sensibele neuronen). * **Plexus:** Een netwerk van zenuwwortels waar informatie-uitwisseling plaatsvindt. Bekende plexussen bevinden zich op thoracaal en lumbaal niveau (bv. plexus brachialis, plexus lumbosacralis). * **Perifere zenuw:** Ontstaat uit de plexus en loopt naar de ledematen, en bevat zowel sensorische als motorische axonen. * **Uitval door perifere origine:** Kenmerkt zich typisch door zowel sensorische als motorische uitval. Dit kan voortkomen uit problemen op het niveau van de zenuwwortel (radiculair probleem), de plexus, of de perifere zenuw zelf. * **Onderscheid tussen oorsprong van uitval:** * **Patroon van uitval:** Vereist kennis van de musculatuur en huidgebieden geïnnerveerd door specifieke wortels, plexussen en zenuwen. * **Klinisch en elektromyografisch onderzoek:** Begeleidingsonderzoek en naald-EMG kunnen helpen bij lokalisatie. * **Aanwezigheid van pijn:** Vaker aanwezig bij radiculaire problematiek. * **Ontstaansmechanisme:** Zoals compressie, inflammatie of invasie. ### 1.2 Zenuwwortels en radiculopathie #### 1.2.1 Zenuwwortelopbouw en innervatie * **Dermatoom:** Een specifiek huidgebied dat door één sensorische zenuwwortel wordt geïnnerveerd. * **Myotoom:** Alle spieren of delen van spieren die door één motorische zenuwwortel worden geïnnerveerd. * **Reflexboog:** Een voorbeeld van zenuwwortelactiviteit, zoals de kniepeesreflex, die de monosynaptische (directe) en multisynaptische (via interneuronen) verbindingen tussen afferente en efferente banen illustreert. #### 1.2.2 Radiculopathie * **Definitie:** Uitval van een zenuwwortel, meestal veroorzaakt door compressie. * **Oorzaken:** * Discushernia * Spinaal kanaalstenose * Meningitis carcinomatosis * Herpes Zoster * Neuroborreliose * Guillain-Barré syndroom (hoewel dit primair perifere zenuwen beïnvloedt, kunnen de wortels secundair betrokken zijn). * **Pathofysiologie van Discushernia:** * Tussenwervelschijven bestaan uit een nucleus pulposus (gelatineuze kern) en annulus fibrosus (bindweefselring). * Chronische of acute druk kan leiden tot uitpuiling van de nucleus pulposus door de annulus fibrosus (hernia nuclei pulposi), vaak dorsolateraal richting het neuroforamen. * **Cervicaal radiculair syndroom (door hernia):** * Betreft meestal de zenuwwortels C6 of C7. Zenuwwortels verlaten het spinaalkanaal boven de gelijknamige wervel, behalve C8, die onder C7 verlaat. * **Motorische uitval:** Volgens het myotoom. * **Sensibele uitval:** Volgens het dermatoom. * **Radiculaire pijn:** Zeurend, brandend en hevig, volgend het dermatoom. Toename bij hoesten, niezen of persen. * **Reflexuitval:** Verlies of vermindering van reflexen die door de aangedane wortel worden verzorgd. * **Syndroom van Horner (zeldzaam):** Kan ontstaan door beknelling van de cervicale grensstreng, leidend tot ptose (hangend ooglid), miose (pupilvernauwing) en anhidrose (verminderd zweten). * **Test van Spurling:** Provocatie van uitstralende pijn en tintelingen in de arm door achteroverbuigen en zijwaarts buigen naar de pijnlijke zijde. Heeft matige specificiteit. * **Diagnostiek:** Anamnese, klinisch onderzoek, EMG (toont motorische denervatie zonder sensibele afwijkingen indien het dorsale ganglion intact blijft), MRI van de cervicale wervelzuil. * **Behandeling:** Meestal conservatief met pijnstilling, fysiotherapie en advies tot mobilisatie binnen pijngrenzen. Chirurgie is geïndiceerd bij alarmsymptomen (onhoudbare pijn, ernstige/progressieve motorische uitval, sfincterstoornissen etc.). * **Lumbaal radiculair syndroom (door hernia):** * De tussenwervelschijven L4-L5 en L5-S1 staan onder de grootste druk. * **Typische klachten:** Pijn vanuit de lage rug die uitstraalt over de bil naar het been. * Wortel L4: Uitstraling anterieur aan de knie en mediale zijde van het onderbeen. * Wortel L5: Uitstraling onder de knie, laterale zijde van het onderbeen, mediale voetrand en grote teen. * Wortel S1: Uitstraling over de achterzijde van het onderbeen, laterale voetrand en kleine teen. * **Paresthesieën en gevoelsvermindering:** In de aangedane dermatomen. * **Parese:** * L4: Knie-extensoren. * L5: Dorsiflexoren van de voet en grote teen, voetversie en -inversie. * S1: Plantair flexoren van de voet. * **Reflexuitval:** Verlies van kniepeesreflex bij L4-compressie, verlies van achillespeesreflex bij S1-compressie. * **Test van Lasègue (Straight Leg Raise Test):** Pijnprovocatie bij het heffen van het gestrekte been, tot onder de knie. Gekruiste Lasègue-positiviteit wijst sterk op een forse HNP. * **Diagnostiek:** Anamnese, klinisch onderzoek, EMG, MRI of CT-scan. * **Behandeling:** Relatieve rust (op geleide van de pijn), pijnstilling. Chirurgie bij alarmsymptomen. #### 1.2.3 Spinaal kanaalstenose * **Definitie:** Vernauwing van het lumbale spinale kanaal, vaak door artrose en verdikking van ligamenten, leidend tot compressie van de cauda equina. * **Klachten:** Houdingsgebonden pijn in de benen, vooral tijdens stappen en staan, die verbetert bij zitten, liggen of vooroverbuigen (neurogene claudicatio). Kan gepaard gaan met sensibele en motorische uitval. * **Behandeling:** Operatieve verbreding van het wervelkanaal (laminectomie). #### 1.2.4 Meningitis carcinomatosis * Diffuse uitzaaiing van kankercellen over de meningen, leidend tot compressie van zenuwwortels en craniale zenuwen. Symptomen omvatten hoofdpijn, rugpijn, epilepsie en mentale achteruitgang. #### 1.2.5 Herpes Zoster (gordelroos) * Heractivatie van het varicella-zoster virus in het dorsale wortelganglion. * **Pathofysiologie:** Virus verspreidt zich vanuit het ganglion via de sensibele zenuw naar het overeenkomstige dermatoom. * **Klinische presentatie:** Begint met pijn en jeuk in een dermatoom, gevolgd door blaasjes. Kan leiden tot veranderde sensibiliteit (hypalgesie, hyperpathie, dysesthesie, allodynie) en postherpetische neuralgie. * **Behandeling:** Aciclovir, en medicatie voor postherpetische neuralgie (bv. Amitriptyline, Carbamazepine). ### 1.3 Plexus letsels #### 1.3.1 Plexus brachialis * **Ontstaan:** Uit de cervicale zenuwwortels C5-T1. * **Oorzaken van letsels:** Trauma (inclusief geboortetrauma), tumorale invasie, auto-immuunreacties of infecties. * **Plexusuitval syndromen:** * **Uitval bovenste plexus (C5-C6):** * Oorzaak: Avulsietrauma (bv. motorrijders), geboortetrauma (Erb's paralyse). * Kenmerken: Uitval in C5-C6 gebied. Motorisch: schouderabductie (deltoideus), schouderexorotatie, handextensoren. Sensibel: doofheid laterale schouder, laterale zijde boven-/onderarm tot duim. Typische houding: "waiter's tip" (schouder in endorotatie, elleboog gestrekt, onderarm in pronatie). * **Uitval onderste plexus (C8-T1):** * Oorzaak: Trauma, longtoptumor, bestraling, geboortetrauma (Klumpke paralyse). * Kenmerken: Uitval in C8-T1 gebied. Motorisch: zwakte polsflexoren, MCP-flexoren, intrinsieke handspieren. Sensibel: doofheid ulnaire deel onderarm en hand. Typische houding: klauwhand (extensie MCP, flexie IP, zwakte vingerspreiding). * **Neuralgische schouderamyotrofie (Parsonage-Turner syndroom):** * Ontsteking van de plexus, meestal immuungemedieerd. * **Kliniek:** Begint met hevige pijn in de schouder, gevolgd door uitgesproken parese van schoudergordelspieren en atrofie. Kan leiden tot scapula alata (zwakte van de m. serratus anterior). * **Prognose:** Vaak goed, maar herstel kan lang duren. #### 1.3.2 Lumbosacrale plexus * **Ontstaan:** Uit lumbale en sacrale zenuwwortels. * **Oorzaken van letsels:** Compressie door hematoom of tumor in het bekken, chirurgische schade, bestraling, idiopathische plexopathie (analoog aan Parsonage-Turner), diabetes mellitus (diabetische amyotrofie). * **Diabetische amyotrofie:** Acuut en pijnlijk, met proximale zwakte (vooral bovenbeen), pijn aan voorzijde bovenbeen en mediale onderbeen. Relatief ongestoorde sensibiliteit. Vaak gunstige prognose met herstel. ### 1.4 Perifere zenuwen * **Mononeuropathieën:** Aandoeningen van één enkele perifere zenuw. * **Oorzaken:** Direct trauma (snij- of steekwonde), zenuwinfarct (bv. diabetes, vasculitis), compressie, entrapment (beknelling door anatomische structuren). * **Kenmerken:** Motorische en sensibele uitval, niet beperkt tot specifieke myotomen/dermatomen. * **Belangrijke perifere zenuwen om te kennen:** Nervus facialis, nervus medianus, nervus ulnaris, nervus radialis, nervus femoralis, nervus cutaneus femoralis lateralis, nervus ischiadicus, nervus peroneus. * **Specifieke mononeuropathieën:** * **Perifere facialisparese van Bell:** Idiopathische aandoening van de nervus facialis. Kenmerken: aangezichtsverlamming (bovenste en onderste gelaat ipsilateraal), smaakstoornis, hyperacousis, verminderd tranen. * **Carpaletunnelsyndroom (Nervus Medianus):** Meest voorkomende compressieneuropathie. Compressie van de n. medianus onder het lig. carpi transversum. Kenmerken: pijn, tintelingen en doof gevoel in de mediane handpalm en de eerste drie en halve vinger, vooral 's nachts. Krachtverlies in duimmuisspieren kan optreden. * **Nervus Radialis:** Letsel kan leiden tot een 'drophand' (hangende hand en vingers) door zwakte van pols- en vingerextensoren. Sensibele stoornis in de dorsolaterale onderarm en strekzijde van vingers. * **Nervus Ulnaris:** Compressie thv de elleboog (cubitale tunnel) of kanaal van Guyon. Motorische uitval: spreiden/sluiten van vingers, flexie/extensie van MCP/IP gewrichten van ringvinger en pink. Sensibele uitval: pink en ulnaire helft van ringvinger. Kan leiden tot klauwhand. * **Nervus Femoralis en N. Cutaneus Femoris Lateralis:** * N. Femoralis (L2-L4): Betreft iliopsoas, sartorius, quadriceps. * N. Cutaneus Femoris Lateralis: Compressie thv het lieskanaal kan leiden tot 'Meralgia paraesthetica' – pijnlijke tintelingen en verminderde sensibiliteit aan de voor-buitenkant van het bovenbeen. * **Nervus Peroneus:** Gevoelig voor compressie lateraal onder het kniegewricht. Oorzaken: fibulakopfractuur, langdurig hurken, gipsverband. Leidt tot een 'klapvoet' (voetheffersparese) met doof gevoel op de voetrug. Verschil met L5 radiculopathie moet gemaakt worden op basis van in versusie en sensibel gebied. * **Multipele mononeuropathieën:** Combinatie van verschillende zenuwuitval, bv. bij vasculitis. * **Polyneuropathieën:** Symmetrische aandoening van perifere zenuwen. * **Kenmerken:** Typisch lengtedependent ("stockings and gloves" patroon) met sensibele (doof gevoel, tintelingen, pijn), motorische (zwakte) en soms autonome (droge huid, verminderd zweten) uitvalsverschijnselen. Vroege afname van reflexen. * **Oorzaken:** * **Erfelijke polyneuropathieën:**bv. Charcot-Marie-Tooth (CMT). * **Toxische en metabole polyneuropathieën:** Diabetes mellitus (diabetische polyneuropathie), nierlijden, alcoholisme, vitamine tekorten/overmaat, medicatie/chemotherapie. * **Inflammatoire polyneuropathieën:** * **Acute inflammatoire demyeliniserende polyneuropathie (AIDP):** Syndroom van Guillain-Barré (GBS). Auto-immune aanval op myelineschedes van perifere zenuwen en wortels. Ontstaat vaak na een infectie. Kliniek: progressieve spierzwakte en paresthesieën, beginnend in de voeten en stijgend. Kan respiratoire spieren aantasten (beademing nodig). Hypo- tot areflexie. Behandeling: plasmaferese of intraveneuze immunoglobulines. * **Chronische inflammatoire demyeliniserende polyneuropathie (CIDP):** Chronische variant van GBS, langzamer progressief en kan recidiverend verlopen. Behandeling: immunosuppressiva. > **Tip:** Bij het differentiëren tussen een L5-radiculopathie en een peroneusneuropathie, is het essentieel om de specifieke spieren die aangedaan zijn (voetinversie bij L5) en de sensibele innervatiegebieden nauwkeurig te evalueren. L5-radiculopathie is doorgaans pijnlijker dan een peroneusneuropathie. --- # Radiculopathieën en specifieke aandoeningen van de zenuwwortels Dit deel behandelt radiculopathie, veroorzaakt door problemen met de zenuwwortels, met specifieke aandacht voor hernia's, spinale kanaalstenose en meningitis carcinomatosis. ## 2. Zenuwwortels, plexus en perifere zenuwen: een overzicht De zenuwwortel (radix) is het deel van een zenuw dat ontspringt uit het ruggenmerg. Er zijn ventrale wortels met motorische axonen en dorsale wortels met sensorische axonen en het sensibele ganglion. De ventrale en dorsale wortels verenigen zich tot een zenuwvlecht (plexus), waarna perifere zenuwen ontstaan die naar de ledematen lopen. Uitval kan het gevolg zijn van problemen op wortel-, plexus- of neuraal niveau. ### 2.1 Radiculopathie Radiculopathie is neurologische uitval veroorzaakt door een probleem met een zenuwwortel. #### 2.1.1 Pathofysiologie en kenmerken * **Compressie van de zenuwwortel:** Dit leidt tot uitval van motoriek (volgens myotoom) en sensibiliteit (volgens dermatoom). * **Pijn:** Radiculaire pijn is vaak zeurend of brandend, volgt het dermatoom en neemt toe bij drukverhoging (hoesten, niezen, persen). * **Reflexen:** De betreffende reflex kan verlaagd of afwezig zijn. * **Dermatomen en myotomen:** Een dermatoom is de huidregio die door één sensorische zenuwwortel wordt geïnnerveerd. Een myotoom is de verzameling spieren die door één motorische zenuwwortel worden geïnnerveerd. #### 2.1.2 Oorzaken van radiculopathie Aandoeningen die tot radiculopathie kunnen leiden zijn onder andere: * Discushernia * Spinale kanaalstenose * Meningitis carcinomatosis * Herpes Zoster (gordelroos) * Neuroborreliose * Guillain-Barré syndroom ### 2.2 Specifieke aandoeningen van de zenuwwortels #### 2.2.1 Discushernia Een hernia nuclei pulposi ontstaat wanneer de nucleus pulposus door de annulus fibrosus uitpuilt, meestal naar dorsolateraal. ##### 2.2.1.1 Cervicaal radiculair syndroom * **Pathofysiologie:** Meestal betreft dit de wortels C6 of C7. De zenuwwortels verlaten het spinale kanaal boven de gelijknamige wervel, behalve C8 (onder C7). * **Klinische presentatie:** * Radiculaire pijn die toeneemt bij drukverhoging. * Motorische uitval volgens myotoom. * Sensibele uitval volgens dermatoom. * Zeldzaam: Horner syndroom (ptosis, miosis, anhidrose) door beknelling van de cervicale grensstreng. * **Diagnose:** * Klinisch onderzoek, inclusief de Spurling test (achterover- en zijwaarts buigen naar de pijnlijke kant met provocatie van uitstralende pijn). Deze test heeft een lage sensitiviteit (ongeveer 50%) maar een matige specificiteit (ongeveer 80%). * Elektromyografie (EMG): toont motorische denervatie en reïnnervatie zonder sensorische afwijkingen. * MRI van de cervicale wervelzuil. * **Behandeling:** * Conservatief: pijnstilling, advies tot mobiliseren binnen pijngrenzen, vermijden van forse drukverhoging, fysiotherapie. * Chirurgisch: bij blijvende klachten of alarmsymptomen (onhoudbare pijn, ernstige/progressieve motorische uitval, uitblijven van verbetering, sfincterstoornissen, veranderde perianale sensibiliteit, seksuele dysfunctie). ##### 2.2.1.2 Lumbaal radiculair syndroom * **Pathofysiologie:** De lumbosacrale tussenwervelschijven staan onder de grootste druk, met name L4-L5. Ongeveer 90% van de lumbale hernia's bevindt zich tussen L4-L5 of L5-S1. Mannen zijn tweemaal zo vaak aangedaan als vrouwen, meestal tussen de 25 en 50 jaar. * **Klinische presentatie:** * **Pijn:** Vanuit de lage rug over de bil naar het been. * Wortel L4: uitstraling anterieur in de knie en mediaal aan het onderbeen. * Wortel L5: uitstraling onder de knie, lateraal aan het onderbeen, naar de mediale voetrand en de grote teen. * Wortel S1: uitstraling posterior aan het onderbeen, naar de laterale voetrand en de kleine teen. * **Paresthesieën en gevoelsvermindering:** In de aangetaste dermatomen. * **Parese:** * L4: knie-extensoren. * L5: dorsiflexoren van de voet en grote teen, voeteversie en -inversie. * S1: plantair flexoren van de voet. * **Reflexuitval:** Verlies van kniepeesreflex bij L4-compressie; verlies van achillespeesreflex bij S1-compressie. * **Diagnostiek:** * Typische anamnese en klinisch onderzoek. * Radiculaire prikkelingstesten: * **Lasègue test (straight leg raise):** Het heffen van het gestrekte been bij de liggende patiënt wekt uitstralende pijn op. Lage sensitiviteit, matige specificiteit. * **Bragard test:** Dorsaal flexie van de voet bij geheven been tot net onder de pijngrens provoceert pijn. * **Gekruiste Lasègue test:** Pijnuitstraling in het andere been bij heffen van één been, wijst sterk op een forse hernia. * EMG. * MRI of CT-scan. * **Behandeling:** * Relatieve rust (op geleide van de pijn), pijnstilling, vermijden van zware tilbewegingen. Routine bedrust is niet zinvol. * Spontane verbetering treedt vaak op binnen acht weken. * Chirurgisch ingrijpen bij alarmsymptomen (zie cervicale radiculair syndroom). Operatie betreft meestal een (micro)discectomie na een gedeeltelijke laminectomie. * **Cauda syndroom:** Een ernstige, zeldzame complicatie van mediane lumbale hernia's, met gevoelsverlies in de zadelregio, ernstige paralyse, urinaire/faecale incontinentie en potentiestoornissen. Vereist onmiddellijke chirurgie. #### 2.2.2 Lumbale spinaal kanaalstenose * **Pathofysiologie:** Vernauwing van het lumbale spinale kanaal door benige verdikkingen (artrose) en verdikking van het ligamentum flavum, vooral op de onderste lumbale wervels. Dit leidt tot compressie van de cauda equina. * **Klinische presentatie:** * **Neurogene claudicatio:** Houdingsgebonden pijn in beide benen, optredend tijdens stappen en staan, verbeterend bij zitten, liggen of vooroverbuigen. Klassiek minder pijn tijdens fietsen (voorovergebogen houding) en traplopen (makkelijker dan afdalen). * Kan gepaard gaan met sensibele en motorische uitval bij ernstige stenose. * **Behandeling:** Operatieve verruiming van het wervelkanaal (laminectomie). #### 2.2.3 Meningitis carcinomatosis * **Pathofysiologie:** Diffuse uitzaaiing van kankercellen over de meninges, leidend tot compressie van zenuwwortels en craniale zenuwen. * **Klinische presentatie:** Hoofdpijn, rugpijn, epilepsie, mentale achteruitgang. #### 2.2.4 Herpes Zoster (gordelroos) * **Pathofysiologie:** Reactivatie van het varicella zoster virus in het dorsale ganglion, met verspreiding via de sensibele zenuw naar het overeenkomstige dermatoom. Vaak geassocieerd met een verzwakt immuunsysteem. * **Klinische presentatie:** * Jeuk of heftige pijn in een dermatoom, gevolgd door blaasjes. * Na genezing kan veranderde sensibiliteit (hypalgesie, hyperpathie, dysesthesie, allodynie) persisteren. * Soms hardnekkige pijnen (postherpetische neuralgie), vooral bij ouderen. * **Diagnose:** Klinische presentatie, soms lichte lymfocytaire pleiocytose in liquor. * **Behandeling:** Aciclovir oraal (intraveneus bij ernstige infecties). Amitriptyline en carbamazepine bij postherpetische neuralgie. ## 3. Letsels van de plexus brachialis De plexus brachialis ontstaat uit de cervicale zenuwwortels C5-T1 en innerveert de schouder en arm. ### 3.1 Oorzaken van letsels * Trauma (inclusief geboortetrauma) * Tumorale invasie * (Auto)immuunreacties of infecties ### 3.2 Typische syndromen van plexusuitval #### 3.2.1 Uitval van de bovenste plexus (vnl C5-C6) * **Oorzaak:** Avulsietrauma bij motorrijders, geboortetrauma (Erbs paralyse). * **Klinische presentatie (Erbs paralyse):** * Variabele klachten, met name uitval in het C5-C6 gebied. * Motoriek: zwakte van schouderabductie (m. deltoideus), schouderexorotatie (rotator cuff), en handextensoren. * Sensibiliteit: doofheid in de laterale schouderregio, laterale zijde van boven- en onderarm tot aan de duim. * Kenmerkende houding: "waiter's tip" (afhangende schouder, endorotatie schouder, endorotatie en flexie pols). #### 3.2.2 Uitval van de onderste plexus (vnl C8-T1) * **Oorzaak:** Trauma, ingroeiende longtoptumor, na bestraling, geboortetrauma (Klumpke paralyse). * **Klinische presentatie (Klumpke paralyse):** * Motoriek: zwakte van polsflexoren, zwakte van MCP-flexoren, zwakte van IP-extensoren en intrinsieke handspieren (spreiden van vingers). * Sensibiliteit: doofheid in het ulnaire deel van de onderarm en hand. * Kenmerkende houding: "klauwhand" (pols in extensie, extensie MCP-gewrichten, flexie IP-gewrichten, zwakte vingerspreiding). #### 3.2.3 Neuralgische schouderamyotrofie (Parsonage-Turner syndroom) * **Pathofysiologie:** Ontsteking van de plexus, meestal immuungemedieerd of para-infectieus. Uitlokkende factoren zijn virale infecties of vaccinaties. * **Klinische presentatie:** * Begint met hevige pijn in de schouderregio, soms gering of afwezig. * Pijn verdwijnt na dagen/weken, gevolgd door uitgesproken parese van schoudergordelspieren en atrofie. * Uitval is frequent proximaal, vaak zonder sensibiliteitsafwijkingen. * Scapula alata (zwakte m. serratus anterior) kan voorkomen. * **Prognose:** Vaak goed, maar herstel kan lang duren met blijvend krachtsverlies. ## 4. Lumbosacrale plexus De lumbosacrale plexus ontstaat uit lumbale en sacrale zenuwwortels en innerveert de heupregio en het been. ### 4.1 Oorzaken van letsels * Compressie door hematoom of tumor in het kleine bekken. * Beschadiging tijdens chirurgie. * Bestraling van een tumor. * Idiopathische lumbosacrale plexopathie (analoog aan Parsonage-Turner syndroom). * Diabetes mellitus (diabetische amyotrofie). ### 4.2 Diabetische amyotrofie * **Klinische presentatie:** Acute, pijnlijke uitval met pijn aan de voorzijde van het bovenbeen en mediale zijde van het onderbeen. Meestal proximale zwakte, relatief ongestoorde sensibiliteit. Kan bilateraal voorkomen met een interval. * **Prognose:** Meestal gunstig met volledig herstel binnen enkele maanden. ## 5. Mononeuropathieën Mononeuropathieën zijn aandoeningen van individuele perifere zenuwen. ### 5.1 Oorzaken * Direct zenuwtrauma (snijwonden, steekwonden). * Zenuwinfarct (bv. bij diabetes, vasculitis). * Compressie. * Entrapment (beknelling door anatomische structuren). ### 5.2 Belangrijke mononeuropathieën * **Nervus facialis parese (Bell's palsy):** Acute, meestal idiopathische aangezichtsverlamming. Kenmerkt zich door uitval van de onderste én bovenste gelaatshelft ipsilateraal. Behandeling met corticosteroïden en symptomatisch. * **Carpaletunnelsyndroom (nervus medianus):** Meest voorkomende compressieneuropathie. Pijnlijke tintelingen en doofheid in de mediane handpalm en de eerste drie tot vier vingers, vooral 's nachts. Verminderde kracht van m. opponens pollicis en m. abductor pollicis. Diagnose met Phalen- en Tinel-testen, geleidingsonderzoek en EMG. Behandeling met spalken, injecties of chirurgie. * **Nervus radialis letsel:** Kan leiden tot een "drophand" (hangende hand en vingers) door zwakte van de pols- en vingerextensoren. Sensibele stoornis in het verzorgingsgebied. * **Nervus ulnaris letsel:** Compressie ter hoogte van de elleboog (cubitale tunnel) of hand (kanaal van Guyon). Leidt tot zwakte van de intrinsieke handspieren (spreiden/sluiten vingers, flexie MCP-gewrichten d4/d5, extensie IP-gewrichten d4/d5, pinkabductie) en doofheid in de pink en ulnaire helft van de ringvinger. Ontwikkeling van een klauwhand. * **Nervus femoralis en nervus cutaneus femoris lateralis:** * **Meralgia paraesthetica (n. cutaneus femoris lateralis):** Pijnlijke paresthesieën en verminderde sensibiliteit aan de voor-buitenkant van het bovenbeen door compressie ter hoogte van het lieskanaal. Vaak spontaan herstel. * **Nervus peroneus letsel:** Veroorzaakt een voetheffersparese (klapvoet) door zwakte van voetdorsiflexie en voeteversie. Sensibele stoornis op de voetrug. Kan lijken op L5-radiculopathie, maar bij L5-lijden is er vaak ook zwakte van de m. tibialis posterior (voetinversie) en is de pijn meestal aanwezig. ## 6. Polyneuropathieën Polyneuropathieën zijn symmetrische aandoeningen van de perifere zenuwen, met sensibele, motorische en soms autonome symptomen. ### 6.1 Kenmerken * Typisch lengtedependent ("stockings and gloves" patroon): symptomen beginnen distaal (tenen, voeten, onderbenen) en breiden zich proximaal uit. * Sensibele klachten: dove gevoelens, prikkelingen, pijn, evenwichtsstoornissen. * Motorische uitval: zwakte van spieren, leidend tot holvoeten en hamertenen. * Autonome aantasting: droge huid, afbrokkelende nagels, verminderd zweten. * Vroegtijdig verlies van reflexen. ### 6.2 Indeling * **Erfelijke polyneuropathieën:** Charcot-Marie-Tooth (CMT) is het meest voorkomende type. Kan axonaal, demyeliniserend of gemengd zijn. * **Toxische en metabole polyneuropathieën:** Oorzaken zijn o.a. diabetes mellitus, chronische nierinsufficiëntie, chronisch alcoholisme, vitaminedeficiënties (bv. B1, B12) of toxiciteit (bv. B6), medicatie/chemotherapie. Meestal axonale polyneuropathie, vaak met pijn. * **Inflammatoire polyneuropathieën:** * **Acute inflammatoire demyeliniserende polyneuropathie (AIDP) / Syndroom van Guillain-Barré (GBS):** Zeldzame auto-immune reactie tegen de myelineschedes van perifere zenuwen en wortels, meestal na een infectie. Kenmerkt zich door stijgende spierzwakte, (hypo)areflexie en soms autonome stoornissen. Behandeling met plasmaferese of intraveneuze immunoglobulines. * **Chronische inflammatoire polyneuropathieën (CIDP):** Chronische variant van GBS, met langzamere progressie. Kan een "relapsing-remitting" beloop hebben. Behandeling met plasmaferese, IVIg of andere immunosuppressiva. #### 6.2.1 Guillain-Barré syndroom (GBS) * **Pathogenese:** Auto-immune reactie, vaak getriggerd door infecties (bv. *Campylobacter jejuni*), waarbij antistoffen gangliosiden in het perifere zenuwstelsel aanvallen, leidend tot demyelinisatie en axonale schade. * **Klinische presentatie:** Parese, beginnend in de voeten en stijgend, met (hypo)areflexie. Soms pijn, craniale zenuwuitval, autonome stoornissen. Bij 20-25% is beademing noodzakelijk. * **Diagnostiek:** Geleidingsonderzoek en EMG (geleidingsblokkades, vertraagde geleiding), liquoronderzoek (gestegen eiwit met normale cytose - albuminocytologische dissociatie). * **Behandeling:** Plasmaferese of intraveneuze immunoglobulines. #### 6.2.2 Chronische inflammatoire polyneuropathieën (CIDP) * **Kenmerken:** Langzamere progressie dan GBS, met maximale krachtsverlies na minimaal twee maanden. Kan een recidiverend beloop hebben. Patiënten komen zelden aan de beademing. * **Diagnose:** EMG en liquoronderzoek, vergelijkbaar met GBS. * **Behandeling:** Plasmaferese, intraveneuze immunoglobulines of andere immunosuppressieve strategieën. --- # Perifere neuropathieën en syndromen Dit onderwerp behandelt diverse aandoeningen van de perifere zenuwen, waaronder Herpes Zoster, aandoeningen van de plexus brachialis en lumbosacralis, mononeuropathieën en polyneuropathieën. ## 3. Perifere neuropathieën en syndromen ### 3.1 Zenuwwortels, plexus en perifere zenuwen: basisbegrippen De perifere zenuwen ontstaan uit zenuwwortels die ontspringen uit het ruggenmerg. De ventrale wortel bevat motorische axonen, terwijl de dorsale wortel sensibele axonen en het dorsale ganglion bevat. Deze wortels vormen samen een zenuwvlecht (plexus), waar informatie wordt uitgewisseld. Vanuit deze plexus ontstaan vervolgens perifere zenuwen die naar de ledematen lopen. Uitval van perifere zenuwen, die niet van centrale origine is, leidt typisch tot zowel sensorische als motorische uitval. Dit kan het gevolg zijn van een probleem in de zenuwwortel (radiculopathie), de plexus of de perifere zenuw zelf. Het onderscheid hiertussen is gebaseerd op het patroon van uitval (kennis van innervatie is cruciaal), klinisch onderzoek en elektromyografisch onderzoek. Pijn is vaak prominenter aanwezig bij een radiculaire oorsprong. ### 3.2 Radiculopathie Radiculopathie is een aandoening die de zenuwwortel aantast. #### 3.2.1 Radiculopathie: algemeen Een radiculopathie kan optreden door compressie, infectie of invasie van de zenuwwortel. De uitval is dan beperkt tot het dermatoom (huidgebied geïnnerveerd door een specifieke wortel) en myotoom (spieren geïnnerveerd door een specifieke wortel) van de aangedane wortel. De reflexen die door deze wortel lopen, kunnen verlaagd of afwezig zijn. Vaak is er ook pijn aanwezig in het verloop van het sensibele dermatoom. #### 3.2.2 Discushernia Een hernia nuclei pulposi (discushernia) is een veelvoorkomende oorzaak van radiculopathie. Hierbij puilt de nucleus pulposus van de tussenwervelschijf door de annulus fibrosus, meestal dorsolateraal richting het neuroforamen. ##### 3.2.2.1 Cervicaal radiculair syndroom Bij een cervicaal radiculair syndroom door een hernia is bijna altijd sprake van een aandoening van de wortels C6 of C7. Zenuwwortels verlaten het spinale kanaal boven de gelijknamige wervel, behalve C8, die onder wervel C7 verlaat. * **Motorische uitval:** Volgens het myotoom van de aangedane wortel. * **Sensibele uitval:** Volgens het dermatoom van de aangedane wortel. * **Radiculaire pijn:** Zeurend, brandend en hevig, volgens het dermatoom. Neemt vaak toe bij hoesten, niezen of persen. * **Zeldzaam syndroom van Horner:** Kan optreden door beknelling van de cervicale grensstreng, met ptose (hangend ooglid), miose (vernauwde pupil) en anhidrose (verminderd zweten). **Diagnostiek:** Typische kliniek, radiculaire prikkelingsproeven (bv. Spurling test), EMG en MRI van de cervicale wervelzuil. De Spurling test heeft een lage sensitiviteit maar matige specificiteit. **Behandeling:** Meestal conservatief met pijnstilling, advies tot blijven mobiliseren, eventueel kinesitherapie. Alarmsymptomen zoals onhoudbare pijn, ernstige motorische uitval of sfincterstoornissen vereisen ingrijpen. Een operatie kan nodig zijn om de gecomprimeerde wortel te ontlasten. ##### 3.2.2.2 Lumbaal radiculair syndroom Lumbale hernia's komen het meest frequent voor tussen L4-L5 en L5-S1. Mannen zijn tweemaal zo vaak aangedaan als vrouwen, meestal tussen 25 en 50 jaar. * **Klinische presentatie:** Pijn vanuit de lage rug die over de bil naar het been uitstraalt. * Wortel L4: Anterieure knie, mediale zijde onderbeen. * Wortel L5: Onder de knie, laterale zijde onderbeen, mediale voetrand en grote teen. * Wortel S1: Achterzijde onderbeen, laterale voetrand, kleine teen. * Typisch: toename van pijn bij drukverhoging. * **Paresthesieën en gevoelsvermindering:** In de aangedane dermatomen. * **Parese:** * L4: Knie-extensoren. * L5: Dorsiflexoren van de voet en grote teen, voeteversie en voetinversie. * S1: Plantair flexoren van de voet. * **Reflexuitval:** Verlies van kniepeesreflex bij L4 compressie; verlies van achillespeesreflex bij S1 compressie. **Diagnostiek:** Typische kliniek, radiculaire prikkelingstesten zoals de Lasègue en Bragard test, EMG en MRI of CT-scan. De Lasègue test heeft een lage sensitiviteit en matige specificiteit. **Behandeling:** Bedrust is niet zinvol. Relatieve rust op geleide van de pijn is aan te raden. Hevige tilbewegingen vermijden. Een conservatieve behandeling verbetert vaak binnen acht weken. Alarmsymptomen (bv. sfincterstoornissen, perianale gevoelsveranderingen, ernstige motorische uitval) vereisen spoedige chirurgische interventie (microdiscectomie). ##### 3.2.2.3 Cauda syndroom Compressie van de cauda equina bij grote, mediane lumbale hernia's kan leiden tot een cauda-equina syndroom, met gevoelsverlies in de zadelregio, ernstige paralyse, urinaire en faecale incontinentie, en potentestoornissen. Dit vereist onmiddellijke chirurgische interventie. #### 3.2.3 Lumbale spinaal kanaalstenose Bij ouderen kan door artrose het lumbale spinale kanaal vernauwen, wat compressie veroorzaakt op de cauda equina. Dit leidt tot neurogene claudicatio, met pijn in de benen die optreedt tijdens stappen of staan en verbetert bij zitten, liggen of vooroverbuigen. Fietsen gaat klassiek beter door de voorovergebogen houding. Behandeling is chirurgische verruiming van het wervelkanaal. #### 3.2.4 Meningitis carcinomatosis Diffuse uitzaaiing van kankercellen over de meninges kan compressie veroorzaken van zenuwwortels en craniale zenuwen, met bijbehorende neurologische symptomen. #### 3.2.5 Herpes Zoster Herpes zoster (gordelroos) is een reactivatie van het varicella zoster virus in het dorsale ganglion. Het virus verspreidt zich via de sensibele zenuw naar het overeenkomstige dermatoom. * **Klinische presentatie:** Begint met jeuk of hevige pijn in een dermatoom, gevolgd door blaasjes die indrogen. Na genezing kan er een veranderde sensibiliteit blijven bestaan (postherpetische neuralgie). * **Behandeling:** Aciclovir oraal of intraveneus. Voor postherpetische neuralgie kunnen amitriptyline en carbamazepine worden ingezet. ### 3.3 Aandoeningen van de plexus De plexus is een netwerk van zenuwwortels dat motorische en sensibele vezels naar de ledematen stuurt. #### 3.3.1 Plexus brachialis De plexus brachialis ontstaat uit de cervicale zenuwwortels C5-T1. Letsels kunnen ontstaan door trauma, tumoren of auto-immuunreacties. * **Uitval van de bovenste plexus (C5-C6):** Erbs paralyse, typisch na avulsietrauma (bv. motorrijders) of geboortetrauma. Kenmerkt zich door uitval van schouderabductie, exorotatie en handextensoren, met gevoelloosheid in de laterale schouder en arm. De typische houding wordt beschreven als "waiter's tip". * **Uitval van de onderste plexus (C8-T1):** Klumpke paralyse, vaak door trauma of ingroeiende longtoptumoren. Kenmerkt zich door zwakte van polsflexoren, MCP-flexoren, intrinsieke handspieren, met gevoelloosheid in het ulnaire deel van onderarm en hand. Dit kan leiden tot een klauwhand. #### 3.3.2 Neuralgische schouderamyotrofie (Parsonage-Turner syndroom) Dit is een ontstekingsreactie van de plexus, meestal immuungemedieerd, vaak uitgelokt door een virale infectie of vaccinatie. Het begint typisch met hevige pijn in de schouderregio, gevolgd door parese van de schoudergordelspieren en eventueel atrofie. Vaak is er sprake van scapula alata (vleugelvormige schouderblad). Het herstel kan lang duren. #### 3.3.3 Plexus lumbosacralis De plexus lumbosacralis ontstaat uit lumbale en sacrale zenuwwortels en innerveert het bekken en been. Letsels kunnen veroorzaakt worden door compressie (hematoom, tumor), chirurgische schade, bestraling of idiopathisch (lumbosacrale plexopathie). * **Diabetische amyotrofie:** Een acute, pijnlijke uitval in de proximale spieren van het been bij oudere patiënten met diabetes type 2. Meestal herstelt dit binnen enkele maanden. ### 3.4 Mononeuropathieën Mononeuropathieën betreffen schade aan één specifieke perifere zenuw. De symptomen zijn niet beperkt tot specifieke myotomen of dermatomen, maar volgen de distributie van de aangedane zenuw. #### 3.4.1 Nervus facialis (N. VII) Perifere facialisparese van Bell is meestal idiopathisch en kan leiden tot eenzijdige aangezichtsverlamming, smaakstoornissen, hyperacusis en verminderd tranen. Behandeling met corticosteroïden is vaak effectief. #### 3.4.2 Nervus medianus * **Carpaletunnelsyndroom:** Meest voorkomende zenuwaandoening door compressie van de nervus medianus onder het lig. carpi transversum. Kenmerkt zich door tintelingen, doof gevoel en pijn in de mediane handpalm en de eerste drie en een halve vinger, vaak 's nachts optredend. Krachtsverlies van de musculus opponens pollicis kan voorkomen. Diagnostiek met anamnese, klinisch onderzoek (Teken van Phalen, Tinel) en EMG. Behandeling met nachtspalk, injectie met corticosteroïden of operatie. #### 3.4.3 Nervus radialis Letsel van de nervus radialis, bijvoorbeeld door een humerusfractuur of compressie ("Saturday night palsy"), kan leiden tot een drophand en droppende vingers (tenzij het letsel onder de elleboog zit). Er is moeite met het strekken van pols en vingers. Sensibele stoornissen treden op in de dorsolaterale onderarm en strekzijde van de vingers. #### 3.4.4 Nervus ulnaris Compressie van de nervus ulnaris kan optreden bij de elleboog (cubitale tunnel) of de pols (kanaal van Guyon). * **Motorische uitval:** Zwakte bij het spreiden en sluiten van de vingers, flexie van de MCP-gewrichten en extensie van de IP-gewrichten van de 4e en 5e vinger. Dit kan leiden tot een klauwhand. * **Sensibele uitval:** Doof gevoel in de pink en de ulnaire helft van de ringvinger. #### 3.4.5 Nervus femoralis en N. cutaneus femoris lateralis * **Nervus femoralis:** Letsels kunnen leiden tot zwakte van de iliopsoas, sartorius en quadriceps, en gevoelsstoornissen in het bovenbeen. * **Nervus cutaneus femoris lateralis:** Compressie kan leiden tot "Meralgia paraesthetica", met pijnlijke tintelingen en verminderde sensibiliteit aan de voor-buitenkant van het bovenbeen. Compressie treedt vaak op door strakke kleding of na snelle gewichtsverandering. #### 3.4.6 Nervus peroneus De nervus peroneus is gevoelig voor rekking en compressie lateraal onder het kniegewricht. Letsel leidt tot een voetheffersparese (klapvoet), waarbij de voet niet goed omhoog kan worden bewogen (voetdorsiflexie en voeteversie zijn aangedaan). Sensibiliteit is verminderd op de voetrug. Uitval van wortel L5 kan een klapvoet nabootsen, maar tast ook de voet-inversie aan. #### 3.4.7 Multipele mononeuropathieën Dit is een combinatie van verschillende zenuwuitval, vaak ten gevolge van vasculitis. ### 3.5 Polyneuropathieën Polyneuropathieën zijn symmetrische aandoeningen van de perifere zenuwen, met sensorische, motorische en soms autonome symptomen. Ze zijn typisch lengtedependent, waarbij de langste zenuwen (distaal) het eerst worden aangetast (stockings and gloves patroon). * **Klinische presentatie:** Beginnen met dove gevoelens, tintelingen en pijn in de tenen, gevolgd door zwakte van teen- en voetspieren. Dit kan leiden tot evenwichtsstoornissen en een breedbasisch gangpatroon. Bij uitbreiding ontstaan sensibele stoornissen in handen en onderarmen, gevolgd door zwakte. Autonome aantasting kan leiden tot droge huid, nagelafwijkingen en verminderd zweten. Vroegtijdig verlies van reflexen is kenmerkend. #### 3.5.1 Indeling van polyneuropathieën * **Erfelijke polyneuropathieën:** Charcot-Marie-Tooth (CMT) is het meest voorkomende type. Kan axonaal of demyeliniserend zijn, met klachten vanaf de jeugd en een langzaam progressief beloop. * **Toxische en metabole polyneuropathieën:** Veroorzaakt door o.a. diabetes (diabetische polyneuropathie), nierlijden (uremische polyneuropathie), alcohol, vitaminedeficiënties of -toxiciteit, en medicatie/chemotherapie. Meestal axonale neuropathieën, vaak met pijnklachten. * **Inflammatoire polyneuropathieën:** * **Syndroom van Guillain-Barré (GBS):** Acute inflammatoire demyeliniserende polyneuropathie (AIDP). Een auto-immune reactie tegen de myelineschedes van perifere zenuwen, vaak uitgelokt na een infectie. Begint met paresthesieën en spierzwakte in de voeten, die opstijgt. Kan leiden tot ernstige spierzwakte, inclusief de ademhalingsspieren, en hypo- tot areflexie. Autonome aantasting kan ook voorkomen. Diagnostiek met EMG en liquoronderzoek (gestegen eiwit met normale cytose: albuminocytologische dissociatie). Behandeling met plasmaferese of intraveneuze immunoglobulines. * **Chronische inflammatoire polyneuropathieën (CIDP):** Chronische variant van GBS, met een langzamer progressief beloop of een relapsing-remitting patroon. Het krachtsverlies duurt ten minste twee maanden. Ook hier is EMG en liquoronderzoek diagnostisch. Behandeling met plasmaferese, intraveneuze immunoglobulines of andere immunosuppressieve therapieën. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Term | Definitie | | Zenuwwortel (Radix) | Het segment van een zenuw dat ontspringt uit het ruggenmerg. Er zijn ventrale (motorische) en dorsale (sensibele) zenuwwortels. | | Plexus (Zenuwvlecht) | Een netwerk van zenuwen gevormd door de samenkomst en onderlinge vermenging van zenuwwortels, zoals de plexus brachialis of lumbosacralis. | | Perifere zenuw | Een zenuw die buiten het centrale zenuwstelsel loopt, ontstaan uit een plexus, en die spieren, huid en organen innerveert. | | Ventrale zenuwwortel | De voorste zenuwwortel die motorische axonen bevat en verantwoordelijk is voor het sturen van spieractiviteit. | | Dorsale zenuwwortel | De achterste zenuwwortel die sensorische axonen bevat, afkomstig van receptoren in het lichaam, en die ook het dorsale ganglion met sensorische cellichamen bevat. | | Dorsaal ganglion | Een verdikking op de dorsale zenuwwortel die de cellichamen van de sensibele neuronen bevat. | | Dermatoom | Een specifiek huidgebied dat door één enkele sensorische zenuwwortel wordt geïnnerveerd voor wat betreft het gevoel. | | Myotoom | Een groep spieren of delen van spieren die door één enkele motorische zenuwwortel worden geïnnerveerd. | | Radiculopathie | Een aandoening die wordt veroorzaakt door schade aan of compressie van een zenuwwortel, wat leidt tot specifieke motorische, sensibele en reflexmatige uitval. | | Discushernia | Een uitpuiling van de nucleus pulposus (gelatineuze kern) van een tussenwervelschijf door de annulus fibrosus (bindweefselring), wat druk kan uitoefenen op zenuwwortels. | | Plexus brachialis | Een complexe zenuwvlecht gevormd door de wortels van de cervicale zenuwen C5 tot T1, die de zenuwen voor de schouderregio en de arm levert. | | Plexus lumbosacralis | Een zenuwvlecht gevormd door de wortels van de lumbale en sacrale zenuwen, die de zenuwen voor de heupregio en het been levert. | | Mononeuropathie | Schade aan één enkele perifere zenuw, die kan leiden tot motorische en/of sensibele uitval in het specifieke gebied dat door die zenuw wordt geïnnerveerd. | | Polyneuropathie | Een symmetrische aantasting van meerdere perifere zenuwen, vaak lengteafhankelijk ("stockings and gloves" patroon), resulterend in sensorische, motorische en soms autonome symptomen. | | Guillain-Barré syndroom (GBS) | Een acute inflammatoire demyeliniserende polyneuropathie waarbij het immuunsysteem de myelineschedes van zenuwwortels en perifere zenuwen aanvalt, leidend tot snel progressieve spierzwakte. | | Chronische inflammatoire polyneuropathieën (CIDP) | Een chronische variant van een inflammatoire polyneuropathie, vergelijkbaar met GBS, maar met een langzamer progressieverloop dat zich over maanden kan uitstrekken. | | Hernia nuclei pulposi | Een uitstulping van de nucleus pulposus (gelatineuze kern) van een tussenwervelschijf door de annulus fibrosus (stevige bindweefselring), vaak resulterend in compressie van een zenuwwortel. | | Cervicaal radiculair syndroom | Radiculopathie die optreedt in de nekregio, meestal veroorzaakt door een hernia of spinale stenose, wat leidt tot pijn en neurologische symptomen in de arm en hand. | | Lumbaal radiculair syndroom | Radiculopathie die optreedt in de onderrugregio, vaak veroorzaakt door een hernia of spinale stenose, leidend tot pijn en neurologische symptomen die uitstralen naar het been. | | Spinale kanaalstenose | Een vernauwing van het wervelkanaal, die druk kan uitoefenen op de zenuwwortels en/of het ruggenmerg, wat kan leiden tot symptomen zoals neurogene claudicatio. | | Meningitis carcinomatosis | Een aandoening waarbij kankercellen zich verspreiden over de hersenvliezen (meningen), wat kan leiden tot compressie van zenuwwortels en craniale zenuwen, met diverse neurologische symptomen tot gevolg. | | Herpes Zoster | Een virale infectie veroorzaakt door de heractivatie van het varicella zoster virus, die zich manifesteert als pijn en huiduitslag (blaasjes) langs de distributie van één of meerdere dermatomen. | | Neurogene claudicatio | Pijn of ongemak in de benen die optreedt tijdens inspanning (stappen, staan) en verbetert bij rust of vooroverbuigen, veroorzaakt door spinale kanaalstenose die compressie op de cauda equina geeft. | | Horner syndroom | Een syndroom gekenmerkt door ptose (hangend ooglid), miose (vernauwde pupil) en anhidrose (verminderde zweetproductie) aan één zijde van het gezicht, vaak veroorzaakt door sympathische zenuwuitval in de nekregio. | | Test van Spurling | Een provocatietest gebruikt bij cervicaal radiculair syndroom, waarbij door achterover- en zijwaarts buigen van de nek met compressie wordt geprobeerd om uitstralende pijn in de arm op te wekken. | | Test van Lasègue | Een provocatietest, ook bekend als de "straight leg raise test", gebruikt bij lumbaal radiculair syndroom. Het passief heffen van het gestrekte been kan uitstralende pijn in het been veroorzaken indien een zenuwwortel onder druk staat. | | Cauda equina syndroom | Een ernstige neurologische aandoening veroorzaakt door compressie van de cauda equina (de zenuwwortels onderaan het ruggenmerg), wat kan leiden tot stoornissen in blaas- en darmfunctie, gevoelsverlies in het zadelgebied en ernstige beenzwakte. | | Diabetische amyotrofie | Een acute, pijnlijke uitval van proximale spieren in het been bij patiënten met diabetes mellitus, gekenmerkt door pijn aan de voorzijde van het bovenbeen en mediale zijde van het onderbeen, met meestal relatief intacte sensibiliteit. | | Meralgia paraesthetica | Een mononeuropathie van de nervus cutaneus femoralis lateralis, gekenmerkt door pijnlijke tintelingen en gevoelsvermindering aan de voor- en buitenkant van het bovenbeen, veroorzaakt door compressie van de zenuw nabij het lieskanaal. | | Klapvoet (voetheffersparese) | Een motorische uitval van de voet die resulteert in onvermogen om de voet op te heffen (dorsiflexie), vaak veroorzaakt door een letsel van de nervus peroneus of de L5 zenuwwortel. | | Charcot-Marie-Tooth (CMT) | Een groep erfelijke polyneuropathieën die de perifere zenuwen aantasten, leidend tot progressieve zwakte en gevoelsverlies in de ledematen, met typische misvormingen zoals holvoeten en hamertenen. | | AIDP (Acute Inflammatoire Demyeliniserende Polyneuropathie) | De meest voorkomende vorm van het Guillain-Barré syndroom, een auto-immune aandoening die de myelineschedes van perifere zenuwen aantast. | | CIDP (Chronische Inflammatoire Demyeliniserende Polyneuropathie) | Een chronische variant van een inflammatoire polyneuropathie, vergelijkbaar met GBS maar met een langzamer progressief beloop, soms met een relapsing-remitting patroon. | | Discushernia (Hernia nuclei pulposi) | Een aandoening waarbij de gelatineuze kern (nucleus pulposus) van een tussenwervelschijf door de stevige bindweefselring (annulus fibrosus) uitpuilt. Dit kan leiden tot compressie van nabijgelegen zenuwwortels, wat resulteren kan in een radiculair syndroom. | | Syndroom van Horner | Een combinatie van symptomen die optreedt bij beschadiging van de sympathische zenuwvezels die de oogkas bezenuwen. Kenmerken zijn onder andere ptose (hangend ooglid), miose (vernauwing van de pupil) en anhidrose (verminderd zweten) aan één zijde van het gezicht. | | Lumbale spinaal kanaalstenose | Een vernauwing van het wervelkanaal in de lumbale regio, vaak veroorzaakt door artrose en verdikking van ligamenten bij het ouder worden. Dit kan leiden tot neurogene claudicatio, waarbij pijn in de benen optreedt tijdens lopen of staan. | | Herpes Zoster (Gordelroos) | Een reactivatie van het varicella zoster virus, dat zich manifesteert als een pijnlijke uitslag met blaasjes in een specifiek dermatoom. Het virus bevindt zich in het dorsale ganglion van de sensibele zenuwen en kan reactiveren bij een verzwakt immuunsysteem. | | Postherpetische neuralgie | Een vorm van chronische pijn die kan aanhouden na een doorgemaakte herpes zoster infectie. De pijn is vaak brandend en kan zeer hardnekkig zijn, vooral bij oudere patiënten. | | Plexus brachialis letsels | Schade aan de zenuwvlecht die de arm en schouder innerveert, veroorzaakt door trauma, tumoren, of immuunreacties. Dit kan leiden tot specifieke uitvalpatronen, zoals de Erbs paralyse (uitval bovenste plexus) of Klumpke paralyse (uitval onderste plexus). | | Erbs paralyse (Uitval bovenste plexus) | Een syndroom veroorzaakt door schade aan de bovenste zenuwwortels (C5-C6) van de plexus brachialis, vaak door avulsietrauma of geboortetrauma. Kenmerkend is uitval van schouderabductie, exorotatie en handextensie, resulterend in een 'waiter's tip' houding. | | Klumpke paralyse (Uitval onderste plexus) | Een syndroom veroorzaakt door schade aan de onderste zenuwwortels (C8-T1) van de plexus brachialis, vaak door trauma of ingroeiende tumoren. Kenmerkend is zwakte van polsflexoren, intrinsieke handspieren en vinger extensoren, leidend tot een klauwhand. | | Neuralgische schouderamyotrofie (Parsonage-Turner syndroom) | Een immuungemedieerde ontsteking van de plexus brachialis, gekenmerkt door hevige pijn in de schouderregio gevolgd door uitgesproken parese van de schoudergordelspieren enatrofie. De prognose is vaak goed, maar herstel kan lang duren. | | Lumbosacrale plexus letsels | Schade aan de zenuwvlecht die de heupregio en het been innerveert, veroorzaakt door compressie (bv. door hematomen of tumoren), chirurgisch trauma, of bestraling. Idiopathische vormen zijn ook mogelijk, analoog aan het Parsonage-Turner syndroom. | | Carpaletunnelsyndroom | Het meest voorkomende zenuwbeklemmingssyndroom, waarbij de nervus medianus bekneld raakt onder het flexor retinaculum (ligamentum carpi transversum) in de pols. Symptomen zijn pijn, tintelingen en gevoelsstoornissen in de mediane handpalm en vingers, vooral 's nachts. | | Nervus radialis letsel (Drophand) | Schade aan de nervus radialis, vaak door een humerusfractuur of compressie ("Saturday night palsy"). Dit resulteert in een "drophand" met hangende hand en vingers door zwakte van de pols- en vingerextensoren, en een stoornis in de sensibiliteit aan de dorsolaterale zijde van de onderarm en hand. | | Nervus ulnaris letsel | Schade aan de nervus ulnaris, meestal door druk ter hoogte van de elleboog (cubitale tunnel) of soms in het kanaal van Guyon. Dit veroorzaakt motorische uitval in de intrinsieke handspieren (met klauwhandontwikkeling) en sensibele uitval in de pink en ulnaire zijde van de ringvinger. | | Nervus femoralis letsel | Beschadiging van de nervus femoralis, die de spieren iliopsoas, sartorius en quadriceps innerveert, en ook sensorische vezels voor het bovenbeen en onderbeen levert. Dit leidt tot zwakte van heupflexie en knie-extensie, met bijbehorende gevoelsstoornissen. | | Nervus peroneus letsel | Schade aan de nervus peroneus, die zeer gevoelig is voor rek en compressie lateraal onder het kniegewricht. Dit resulteert in een voetheffersparese (klapvoet) door uitval van de voetdorsiflexie en eversie, met gevoelloosheid op de voetrug. | | Demyeliniserende polyneuropathie | Een type polyneuropathie waarbij de myelineschedes rond de axonen van de perifere zenuwen worden aangetast. Dit leidt tot vertraagde zenuwgeleiding. Het Guillain-Barré syndroom en chronische inflammatoire demyeliniserende polyneuropathie (CIDP) zijn voorbeelden. | | Axonale polyneuropathie | Een type polyneuropathie waarbij de axonen van de perifere zenuwen primair worden aangetast, wat leidt tot verlies van zenuwfunctie. Toxische en metabole polyneuropathieën zijn vaak van axonale aard. | | Albuminocytologische dissociatie | Een kenmerk van het cerebrospinale vocht (liquor) bij het Guillain-Barré syndroom, waarbij het eiwitgehalte (albumine) verhoogd is, terwijl het aantal cellen (cytose) normaal blijft. Dit wijst op een ontstekingsproces in de zenuwwortels en perifere zenuwen. | | Vasculitis | Een ontsteking van de bloedvaten die de zenuwen voorzien van bloed. Vasculitis kan leiden tot zenuwinfarcten en de ontwikkeling van (multipele) mononeuropathieën, gekenmerkt door pijn en asymmetrische uitval. |

# Evolutie van de verloskunde in België De evolutie van de verloskunde in België weerspiegelt een significante verschuiving van thuisbevallingen naar ziekenhuisbevallingen en een toenemende medicalisatie, met belangrijke implicaties voor de zorg voor moeder en kind. ## 1. Evolutie van de verloskunde in België ### 1.1 Historische context en verschuiving naar ziekenhuisbevallingen In de 19e eeuw waren thuisbevallingen de norm, mede door de prevalentie van kraamvrouwenkoorts in ziekenhuizen. De ontdekkingen van pioniers zoals Semmelweis, Lister en Pasteur, die het belang van hygiëne benadrukten, leidden tot een verbetering van de uitkomsten voor moeder en kind. Dit markeerde het begin van de verschuiving richting meer veilige verloskundige zorg. * **Jaren '20:** De eerste ziekenhuisbevallingen vonden plaats. * **Jaren '40:** De helft van de bevallingen vond plaats in het ziekenhuis. * **1944:** De invoering van de sociale zekerheid en de terugbetaling door mutualiteiten verhoogden de toegankelijkheid van ziekenhuiszorg. ### 1.2 Toenemende medicalisatie en de cascade van interventies Vanaf de jaren '40 tot 2010 was er een duidelijke trend van toenemende medische interventies tijdens de bevalling. Dit leidde tot een beweging van medicalisatie naar wat sommigen als overmedicalisatie beschouwen, waarbij het principe "primum non nocere" (eerst geen kwaad doen) uitgedaagd wordt. * **Risicogroepen:** Traditioneel werd 25% van de zwangerschappen als risicovol beschouwd, terwijl 75% als laag risico gold. * **Actief management van de arbeid:** Dit omvat systematische protocollen en een "cascade van interventies" die kan escaleren, beginnend met bijvoorbeeld een electieve inductie. #### 1.2.1 Cijfers van interventies in Vlaanderen anno 2023 De volgende cijfers geven een beeld van de huidige praktijk in Vlaanderen: * Keizersnedes: 22,4% (met een variatie van 14,3% tot 32%). * Instrumentele bevallingen: 9,7% (met een variatie van 3,1% tot 17,8%). * Epidurale verdoving: 74,8% (met een variatie van 32% tot 88%). * Episiotomie: 21,1% (een significante daling ten opzichte van 68,2% in 2001). * Inducties: 29%. * Thuisbevallingen: 1%. ### 1.3 De rol en autonomie van de vroedvrouw De vraag naar de autonomie van de Belgische vroedvrouw is relevant in de context van de evolutie van de geboortezorg. Er is een hernieuwde aandacht voor het evalueren van het traject van laagrisicozwangerschappen en het beter afstemmen op de wensen van vrouwen. #### 1.3.1 Wensen van vrouwen en koppels Veel vrouwen wensen een geboorte in een huiselijke omgeving, gepersonaliseerde zorg, "woman-centered care", een team dat 24 uur per dag beschikbaar is, respectvolle geboortezorg en een fysiologische bevalling met betrokkenheid van de partner. #### 1.3.2 Wensen van vroedvrouwen Vroedvrouwen, zowel in loondienst als zelfstandigen, streven naar de mogelijkheid om gebruik te maken van een afzonderlijke "fysiologische" afdeling binnen het ziekenhuis, in samenwerking met een multidisciplinair team en met medische bijstand 24 uur per dag beschikbaar. ### 1.4 Plaats van bevalling en kosteneffectiviteit Studies hebben aangetoond dat geplande bevallingen thuis, in een "Free Standing Midwife-led Unit" (FMU) of een "Adjacent Midwife-led Unit" (AMU) kosteneffectiever kunnen zijn dan geplande bevallingen in een verloskundige eenheid. * **Birthplace Study (2011):** * Voor laagrisicovrouwen die gepland thuis bevallen, zijn er kostenbesparingen, maar voor vrouwen die voor het eerst bevallen (nullipara) kan dit gepaard gaan met een toename van nadelige perinatale uitkomsten. * Voor vrouwen die al meerdere kinderen hebben (multipa) die laag risico hebben, genereert een geplande thuisbevalling kostenbesparingen zonder significante impact op nadelige perinatale uitkomsten. * Voor maternale uitkomsten was een geplande thuisbevalling de meest kosteneffectieve optie. #### 1.4.1 Impact op perinatale uitkomsten * **Vrouwen die zich voorbereiden op een bevalling buiten het ziekenhuis:** Hebben vaak betere obstetrische uitkomsten, minder keizersnedes, minder instrumentatie en minder epidurale verdovingen. * **Adverse outcomes:** Omvatten doodgeboorte tijdens de arbeid, overlijden van de baby in de eerste week na de geboorte, neonatale encefalopathie, meconiumaspiratiesyndroom, en fysieke geboortetrauma's zoals plexus brachialis letsels en botbreuken. * **Nullipara (eerste bevalling):** Hebben een groter risico bij een thuisbevalling. In een midwife-led unit (MDN) is het risico vergelijkbaar met het ziekenhuis. * **Multipa (meerdere bevallingen):** Nemen geen groter risico door buiten het ziekenhuis te bevallen, en lopen mogelijk zelfs minder risico in een MDN. #### 1.4.2 Kosteneffectiviteit in België (voorbeeld "Le Cocon") Het "Cocon" geboortehuis in het Erasmusziekenhuis, een initiatief voor holistische en globale geboortezorg, heeft aangetoond dat de verblijfsduur in het ziekenhuis korter kan zijn voor vrouwen die hier bevallen, wat leidt tot kostenbesparingen (ongeveer 19-20% minder kosten). Dit wordt mede verklaard door kortere ziekenhuisverblijven. ### 1.5 Het "Cocon" geboortehuis als voorbeeld van integrale zorg Het "Cocon" geboortehuis binnen het Erasmusziekenhuis (Hôpital Académique HUB) is een expertisecentrum voor gynaecologie en obstetrie dat ongeveer 2.000 bevallingen per jaar faciliteert. Het focust op een fysiologische aanpak, met onder andere een stuitkliniek en "gentle c-sections". * **Kenmerken van het Cocon:** * Keizersnedes: 15%. * Episiotomie: 2,4%. * Patiënt staat centraal. * 24/7 beschikbaarheid van gynaecologen, anesthesisten en kinderartsen. * Weinige geprivatiseerde bevallingen. * Eerste intramurale geboortehuis in België, autonoom gerund door vroedvrouwen. * Verantwoordelijk voor 12% van de bevallingen binnen het ziekenhuis. #### 1.5.1 Ontwikkeling van het Cocon De ontwikkeling van het Cocon is een proces geweest dat begon met prenatale consultaties door vroedvrouwen in 1984, de opening van het technische plateau voor zelfstandige vroedvrouwen in 2006, de realisatie van nieuwe bevallingszalen in 2008, en de uiteindelijke opening van het Cocon in 2014. #### 1.5.2 Cliënteel en inclusiecriteria Het Cocon richt zich op vrouwen met een laagrisicozwangerschap (oudere leeftijd, normale BMI, twee inkomens, hogere opleiding, Europese origine). Het aantal eerstekindjes (primi) bedraagt 62%, en 38% zijn vrouwen die al bevallen zijn (multi). * **Risicoselectie en continue evaluatie:** Een retrospectieve cohortstudie met 1.244 vrouwen analyseerde de perinatale uitkomsten per pariteit. #### 1.5.3 Overplaatsing (transfert) naar de medische dienst * **Intrapartum transfert:** 23,7% van de vrouwen werden tijdens de arbeid overgeplaatst naar de medische dienst. * **Primipariteit** is de belangrijkste determinant voor transfert. * **Redenen voor transfert:** Epidurale verdoving, stagnatie in arbeid, stagnatie tijdens de uitdrijving. * **Primipara:** Hoe vroeger de opname tijdens de arbeid (onafhankelijk van ontsluiting), hoe groter de kans op transfert. Een ontspanningsbad verkleint het risico op transfert. * **Multipara:** De enige voorspellende factor voor transfert is de ontsluiting bij opname. * Vrouwen met een middelhoog risico hadden geen verhoogde kans op transfert in vergelijking met laagrisico vrouwen. #### 1.5.4 Team en werking Het Cocon team is gegroeid van 4 naar 13 vroedvrouwen met gemiddeld 16 jaar ervaring. Ze zijn 24/7 ter plaatse tijdens de week en oproepbaar in het weekend. * **Prenatale opvolging:** Door de vroedvrouw, met drie echo's door de gynaecoloog. Consult met de gynaecoloog indien aangewezen. * **Tijdens arbeid en bevalling:** 1-op-1 begeleiding, met twee vroedvrouwen bij de bevalling. * **Postpartum consult:** Rond 6 weken. #### 1.5.5 Neonatale uitkomsten (Cocon vs. traditioneel) Tabel 5 uit het document, die hier niet volledig gereproduceerd kan worden, toont de neonatale uitkomsten in het Cocon en de traditionele trajecten. #### 1.5.6 Cijfers uit 2024 en 2023 * **2024:** 301 opnames op Cocon in arbeid (exclusie vroegtijdig gebroken vliezen), waarvan 194 bevallingen in Cocon (83% door het Cocon team, 17% door zelfstandige vroedvrouwen). 55% primi, 45% multi. Intrapartum transfert: 34%. Postpartum transfert: 18%. * **Verdoving:** 85% hydrotherapie, 10% Kalinox. * **Geboorteposities:** Bijna de helft van de bevallingen (45%) vindt plaats onder water. * **STAT 2022 (Neonatale uitkomsten):** Minimaal gewicht 2295 gram, maximaal gewicht 4750 gram. ### 1.6 Barrières en facilitatoren #### 1.6.1 Barrières * **Financieel:** Supplementen voor ouders (€250), kosten voor het ziekenhuis (facturatie, team, logistiek). * **Concept:** "Nieuw concept" kan weerstand oproepen. * **Intra-partum transfert:** Onderbreking van de continue zorg. * **Recrutering:** Het vinden van het juiste profiel vroedvrouw. * **Kort verblijf in de materniteit.** #### 1.6.2 Facilitatoren * **Ondersteuning:** Van het gynaecologisch team en het management. * **Artsen in loondienst.** * **Weinig geprivatiseerde zorg.** * **Wetenschappelijke literatuur:** Ondersteuning van studies zoals MLC (Midwife-Led Care) en de Birthplace Study. * **Ervaring uit het buitenland.** * **Hoge patiëntentevredenheid.** * **Partner als volwaardige partner ("parturient = partner").** * **"Effet tâche d’huile":** Positieve impact verspreidt zich, samenwerking tussen diensten. ### 1.7 Toekomstige verbeteringen * **Continue bijscholing:** Certificaat Inter-Hautes Écoles en Pratique Clinique Avancée Sage-Femme, Skills Drills. * **Partnerschappen:** Met MUNet. * **Meer bekendheid creëren.** * **Versterken van de link tussen intramurale en extramurale zorg.** --- # De rol van de vroedvrouw en autonoom werken Dit onderwerp onderzoekt de mate van autonomie van de Belgische vroedvrouw en de wensen van zowel vroedvrouwen als barenden met betrekking tot gepersonaliseerde en fysiologische zorg. ### Evolutie van de verloskunde en de plaats van de vroedvrouw De verloskunde heeft een aanzienlijke evolutie gekend, met een verschuiving van huisbevallingen naar ziekenhuisbevallingen. In de 19e eeuw waren ziekenhuisbevallingen zeldzaam, mede door de "kraamvrouwenkoorts". Verbeteringen in hygiëne en medische kennis, mede geïnitieerd door figuren als Semmelweis, Lister en Pasteur, leidden tot betere uitkomsten voor moeder en kind. Tegen 1920 begon de trend van ziekenhuisbevallingen, die tegen 1940 al de helft van alle geboortes uitmaakten. De invoering van de sociale zekerheid in 1944 zorgde voor terugbetaling door mutualiteiten. Van de jaren 1940 tot 2010 was er een significante toename van medische interventies, wat leidde tot een periode van medicalisatie en zelfs overmedicalisatie. #### Risicogroepen en interventiecascade Het huidige zorgmodel classificeert zwangerschappen in risicogroepen: ongeveer 25% wordt beschouwd als risicogroep, terwijl 75% als laag risico wordt geclassificeerd. Dit leidt vaak tot een actief management van de arbeid met systematische protocollen en een cascade van interventies, waaronder electieve inducties. Dit beleid heeft geleid tot een stijging van het aantal keizersneden, met name binnen de laagrisicogroep. #### Actuele cijfers in Vlaanderen (2023) De cijfers uit het SPE Jaarrapport 2023 illustreren de huidige situatie in Vlaanderen: * Keizersneden: 22,4% (met variatie tussen 14,3% en 32%) * Instrumentele bevallingen: 9,7% (met variatie tussen 3,1% en 17,8%) * Epidurale verdoving: 74,8% (met variatie tussen 32% en 88%) * Episiotomie: 21,1% (een daling ten opzichte van 68,2% in 2001) * Inducties: 29% * Stuitligging bij eenling: 0,4% * Thuisbevallingen: 1% ### Autonomie van de Belgische vroedvrouw en de wensen van barenden Een centrale vraag is in welke mate de Belgische vroedvrouw autonoom kan werken. Dit raakt aan de evaluatie van het traject voor laagrisicozwangerschappen en de wensen van de barende vrouw en haar partner. Zij verlangen naar een huiselijke omgeving, gepersonaliseerde en "woman-centered" zorg, een team dat 24/7 beschikbaar is, respectvolle geboortezorg, een fysiologische bevalling, en een actieve betrokkenheid van de partner. #### Wensen van vroedvrouwen Zowel zelfstandige als in loondienst werkende vroedvrouwen uiten de wens om gebruik te kunnen maken van een afzonderlijke "fysiologische" afdeling binnen het ziekenhuis en te kunnen werken in een multidisciplinair team met 24/7 medische beschikbaarheid. ### Geboorteplaats en kosteneffectiviteit Onderzoek, zoals de "Birthplace Study" uit 2011, heeft aangetoond dat geplande bevalling thuis, in een "Freestanding Midwife Unit" (FMU) of "Alongide Midwife Unit" (AMU) kosteneffectiever is dan een geplande bevalling in een verloskundige eenheid. > **Tip:** Hoewel thuis bevallen kosteneffectiever kan zijn, brengt het voor eerstbarenden ook een verhoogd risico op complicaties met zich mee, terwijl dit risico voor meerbarenden bij een geplande thuisbevalling niet significant toeneemt. #### Kostenanalyse De gemiddelde kosten per zwangerschap, berekend met een Student's t-test, tonen aan dat geboortes in het "Cocon" geboortehuis leiden tot kortere ziekenhuisverblijven (19%-20% reductie). #### Uitkomsten van de Birthplace Study De Birthplace Study analyseerde de uitkomsten van 64.538 laagrisicozwangerschappen. Vrouwen die gepland buiten het ziekenhuis bevielen, hadden betere obstetrische uitkomsten, met minder keizersneden, minder instrumentele bevallingen en minder epidurale verdovingen. Adverse outcomes omvatten stilgeboorte tijdens de arbeid, overlijden van de baby in de eerste levensweek, neonatale encefalopathie, meconiumaspiratiesyndroom en fysieke geboortetrauma's. De studie concludeerde dat vroedvrouwen-geleide zorgsettings, met name "Midwife-Led Continuity Models" (MLCM), gunstig zijn. De analyse per pariteit toonde aan dat primiparae meer risico lopen bij thuisbevallingen, terwijl dit risico in MDN's identiek is aan dat van meerbarenden. ### "Le Cocon" Geboortehuis: een praktijkvoorbeeld Het Erasmus ziekenhuis, een academisch ziekenhuis, heeft een gebrevetteerd expertisedomein gynaecologie/obstetrie met ongeveer 2.000 bevallingen per jaar. Ze hanteren een fysiologische aanpak, met initiatieven zoals een stuitkliniek en "gentle c-sections". Het aantal keizersneden bedraagt 15% en episiotomieën 2,4%. De patiënt staat centraal, met 24/7 beschikbaarheid van gynaecologen, anesthesisten en pediaters. "Le Cocon" is het eerste intramurale geboortehuis in België, autonoom gerund door vroedvrouwen, dat 12% van de bevallingen binnen het ziekenhuis vertegenwoordigt. Het ziekenhuis toont een sterke wil om de geboortezorg te herzien, met initiatieven die teruggaan tot 1984 (prenatale consultaties door vroedvrouwen), 2006 (toegang tot technische plateau voor zelfstandige vroedvrouwen), 2008 (nieuwe verloskamers met fysiologische opties), en de opening van "Le Cocon" in 2014. #### Klantel en inclusiecriteria Het cliënteel van "Le Cocon" bestaat voornamelijk uit vrouwen met een laagrisicozwangerschap (oudere leeftijd, normale BMI, twee inkomens, hogere opleiding, Europese origine). Een retropsectieve cohortstudie van 1.244 vrouwen, met analyse per pariteit (61,2% primiparae, 38,8% multiparae), toonde aan dat 23,7% van de intrapartum transfers plaatsvonden. Primipariteit is de belangrijkste determinant voor transfer. Redenen voor transfer zijn epidurale verdoving, stagnatie in arbeid of uitdrijving. Bij primiparae is een vroegere opname tijdens de arbeid een grotere kans op transfer, terwijl een ontspanningsbad het risico verkleint. Bij meerbarenden is de ontsluiting bij opname de enige voorspellende factor voor transfer. Vrouwen met een middelhoog risico hebben geen verhoogde kans op transfer in vergelijking met laagrisicovrouwen. #### Het team en de werking van "Le Cocon" Het team van "Le Cocon" groeide van 4 naar 13 vroedvrouwen met gemiddeld 16 jaar ervaring. Ze zijn 24/7 aanwezig tijdens de week en oproepbaar in het weekend. Gespecialiseerde vroedvrouwen bieden prenatale opvolging, met 3 echo's door de gynaecoloog. Consultaties bij de gynaecoloog gebeuren indien aangewezen of gewenst. Wekelijkse vergaderingen met de referentiegynaecoloog en het psycho-sociaal team zorgen voor continuïteit. Tijdens de arbeid en bevalling is er 1-op-1 begeleiding, met twee vroedvrouwen bij de bevalling. Een postpartum consult vindt plaats rond 6 weken. Het eerste consult duurt 90 minuten, het vervolgconsult 45 minuten. #### Neonatale uitkomsten en cijfers (2024) Tussen 2014 en 2016 werden neonatale uitkomsten in "Cocon" en traditionele trajecten geanalyseerd. In 2024 waren er 301 opnames op "Cocon" in arbeid, met 194 geboortes. 83% van de geboortes werd begeleid door het "Team Cocon" en 17% door zelfstandige vroedvrouwen. 55% van de bevallingen waren primiparae en 45% multiparae. De intrapartum transfer bedroeg 34%, en de postpartum transfer 18%. Prenatale transfers waren 34% en postnatale transfers 18%. #### Verdoving en geboorteposities * Hydrotherapie: 85% * Kalinox: 10% * Bijna één op de twee geboortes (45%) gebeurt onder water. #### Barrières en facilitatoren **Barrières:** * Financieel: supplement voor ouders van 250 euro, en kosten voor het ziekenhuis (facturatie, team, logistiek). * Het "nieuwe concept" en de intrapartum transfer die de continue zorg onderbreekt. * Werving van vroedvrouwen met het juiste profiel. * Kort verblijf op materniteit. **Facilitatoren:** * Ondersteuning van het team gynaecologie en management. * Artsen in loondienst. * Weinig geprivatiseerde zorg. * Ondersteuning van wetenschappelijke literatuur (MLC, Birthplace Study, etc.) en internationale ervaringen. * Hoge patiëntentevredenheid. * De "partner als patiënt" aanpak. * Het "olievlek-effect" en samenwerking tussen diensten. #### Toekomst en verbetering Voor verdere verbetering focust de dienst op continue bijscholing (Certificaat Inter-Hautes Écoles en Pratique Clinique Avancée Sage-Femme, Skills Drills), partnerschappen (MUNet), het creëren van meer bekendheid, en het versterken van de link tussen intramurale en extramurale zorg. Contactgegevens voor meer informatie over de "Cocon" afdeling zijn beschikbaar. --- # Kosten-effectiviteit en uitkomsten van geboorteplaatsen Dit gedeelte analyseert de kosten en perinatale uitkomsten van verschillende geboorteplaatsen, zoals thuisbevallingen, geboortecentra en ziekenhuizen, met een focus op de Birthplace Study. ### 3.1 Introductie tot de evolutie van geboortezorg en de Birthplace Study De geboortezorg heeft een significante evolutie doorgemaakt, van de 19e eeuw waarin ziekenhuisbevallingen zeldzaam waren en kraamvrouwenkoorts een groot risico vormde, tot de huidige situatie met een hoge mate van medicalisering. Dankzij hygiënische vooruitgang en de ontwikkeling van de sociale zekerheid, is het aantal ziekenhuisbevallingen sterk toegenomen. Echter, dit heeft ook geleid tot een toename van medische interventies, soms tot op het niveau van overmedicalisatie. Het principe "Primum non nocere" (doe geen kwaad) wordt hierbij benadrukt. De Birthplace Study, uitgevoerd in 2011, is een cruciaal onderzoek dat de kosten-effectiviteit en uitkomsten van verschillende geplande geboorteplaatsen analyseert. De studie vergeleek geplande bevallingen thuis, in een geboortecentrum (Midwifery-Led Unit, MLU) en in een obstetrische afdeling (Obstetric Unit, OU). De analyse omvatte zowel moederlijke als foetale uitkomsten, en een kosteneffectiviteitsanalyse. > **Tip:** Het is belangrijk om de evolutie van de geboortezorg te begrijpen om de context van de Birthplace Study en de discussie over verschillende geboorteplaatsen te plaatsen. ### 3.2 De Birthplace Study: methodologie en bevindingen De Birthplace Study was een prospectieve cohortstudie die de perinatale uitkomsten en kosten van verschillende geplande geboorteplaatsen onderzocht. De studie includeerde een grote groep vrouwen met laag-risico zwangerschappen. #### 3.2.1 Kosten-effectiviteit De studie concludeerde dat geplande bevallingen thuis, in een geboortecentrum of in een intramurale eenheid (AMU) incrementele kostenbesparingen genereren in vergelijking met een geplande bevalling in een obstetrische afdeling. * **Thuisbevallingen:** * Voor **nullipare** (vrouwen die nog niet eerder bevallen zijn) laag-risico vrouwen genereerde een geplande thuisbevalling kostenbesparingen, maar leidde dit ook tot een toename van nadelige perinatale uitkomsten. * Voor **multipare** (vrouwen die al eerder bevallen zijn) laag-risico vrouwen genereerde een geplande thuisbevalling kostenbesparingen zonder significante negatieve impact op nadelige perinatale uitkomsten. * Voor moederlijke uitkomsten was een geplande thuisbevalling de meest kosteneffectieve optie. * **Geboortecentra (MLU):** De data suggereert dat geboortecentra kosteneffectief zijn en vergelijkbare of betere perinatale uitkomsten bieden dan obstetrische afdelingen, vooral in vergelijking met thuisbevallingen voor nulliparae. * **Obstetrische Afdelingen (OU):** Dit wordt beschouwd als de minst kosteneffectieve optie in vergelijking met thuisbevallingen en geboortecentra, met name voor laag-risico zwangerschappen. De gemiddelde kosten per zwangerschap werden geanalyseerd, waarbij ziekenhuisverblijven korter waren voor de "Cocon" groep (een voorbeeld van een geboortehuis), wat neerkomt op een besparing van 19% tot 20%. #### 3.2.2 Perinatale uitkomsten De Birthplace Study onderzocht verschillende perinatale uitkomsten, gedefinieerd als: * Stillbirth tijdens de arbeid * Overlijden van de baby in de eerste week na geboorte * Neonatale encefalopathie * Meconium aspiratiesyndroom * Fysieke geboortetrauma's zoals plexus brachialis letsel en botbreuken. #### 3.2.3 Specifieke bevindingen per pariteit * **Nullipare vrouwen:** Deze groep nam een groter risico op bij een bevalling buiten het ziekenhuis. In een geboortecentrum was het risico identiek aan dat in een ziekenhuis. * **Multipare vrouwen:** Deze groep nam geen groter risico op bij een bevalling buiten het ziekenhuis, zelfs niet in een geboortecentrum met beperkte medische ondersteuning ("MDN adossée"). > **Tip:** De uitkomsten van de Birthplace Study zijn cruciaal voor het beleid en de praktijk van geboortezorg. Het is essentieel om de nuances tussen nullipare en multipare vrouwen te begrijpen. ### 3.3 Implementatie en ervaringen: "Le Cocon" Geboortehuis Het geboortehuis "Le Cocon" in het Erasmusziekenhuis wordt gepresenteerd als een voorbeeld van een intramuraal geboortehuis, gericht op fysiologische geboortezorg. #### 3.3.1 Context en filosofie Het Cocon is opgericht vanuit de wens om de geboortezorg te herzien en een meer holistische, patiëntgerichte aanpak te bieden binnen een veilige omgeving. Het is een autonoom geleid centrum door vroedvrouwen, dat 12% van de bevallingen in het ziekenhuis verzorgt. De filosofie is gericht op: * Huiselijke omgeving en gepersonaliseerde, vrouwgerichte zorg. * Beschikbaarheid van een team 24/7. * Respectvolle geboortezorg en fysiologische bevallingen. * Betrokkenheid van de partner. #### 3.3.2 Patiëntenpopulatie en inclusiecriteria Het Cocon richt zich op laag-risico zwangerschappen. Kenmerken van de typische cliënteel zijn: * Ouder, normaal BMI, twee inkomens in het gezin, hogere opleiding, Europese origine. * In 2014 was 62% primi en 38% multi. #### 3.3.3 Risicoselectie en transfere De risicoselectie en continue evaluatie zijn cruciaal. * **Intrapartum transfere:** Bij een retrospectieve cohortstudie van 1244 vrouwen, met 61,2% primipare en 38,8% multipare vrouwen, was er in totaal 23,7% intrapartum transfere naar de obstetrische afdeling. * **Primipare vrouwen:** De belangrijkste determinant voor transfere was de opname tijdens de arbeid. Hoe vroeger de opname (gemeten in ontsluiting), hoe groter de kans op transfere. Het gebruik van een ontspanningsbad verkleinde de kans op transfere. * **Multipare vrouwen:** De enige voorspellende factor voor transfere was de ontsluiting bij opname. * Vrouwen met een middelhoog risico hadden geen verhoogde kans op een transfere in vergelijking met laagrisico vrouwen. #### 3.3.4 Team en werking Het team van Cocon bestaat uit een groeiend aantal vroedvrouwen met aanzienlijke ervaring. Ze zijn 24/7 aanwezig tijdens weekdagen en oproepbaar in het weekend. * Prenatale opvolging wordt door de vroedvrouw verzorgd, met echoscopieën door de gynaecoloog. * Tijdens de arbeid en bevalling is er 1-op-1 begeleiding en zijn er twee vroedvrouwen aanwezig. * Postpartum is er één consult rond 6 weken. #### 3.3.5 Uitkomsten in Cocon vergeleken met traditionele trajecten Tabel 5 toont neonatale uitkomsten in Cocon en traditionele zorgpaden in Brussel (2014-2016). Recentere cijfers (2023) voor Cocon geven aan: * N=301 opnames in arbeid (exclusie vroegtijdig gebroken vliezen). * 194 geboortes in Cocon (83%) en 33 (17%) door zelfstandige vroedvrouwen. * 55% primi, 45% multi. * Intrapartum transfere: 34% * Postpartum transfere: 18% * Prenatal transfere: 34% * Postnatal transfere: 18% Verdoving en hydrotherapie: 85% gebruikte hydrotherapie, 10% Kalinox. Geboorteposities: Bijna 1 op 2 bevallingen onder water (45%). #### 3.3.6 Barrières en facilitatoren * **Barrières:** * Financieel voor ouders: supplement van 250 euro. * Financieel voor het ziekenhuis: facturatie, team, logistiek. * Het "nieuwe concept" en de angst voor discontinuïteit van zorg bij intra-partum transfere. * Werving van het juiste profiel vroedvrouwen. * Kort verblijf in de materniteit. * **Facilitatoren:** * Ondersteuning van het gynaecologisch team en management. * Artsen in loondienst en weinig geprivatiseerde zorg. * Ondersteuning van wetenschappelijke literatuur (MLC, Birthplace Study). * Ervaring uit het buitenland. * Hoge patiëntentevredenheid. * Het principe van "Effet tâche d’huile" (vlekken-effect), waarbij positieve samenwerking zich verspreidt. > **Tip:** "Le Cocon" is een concreet voorbeeld van de toepassing van de principes van de Birthplace Study en toont de uitdagingen en successen van het opzetten van een vroedvrouwen-geleid geboortehuis binnen een ziekenhuisomgeving. ### 3.4 Vergelijking met Belgische cijfers De Belgische cijfers van het SPE Jaarrapport 2023 tonen een significante medicalisering van de geboortezorg: * Sectio: 22,4% (variatie 14,3% – 32%) * Instrumenteel: 9,7% (variatie 3,1% - 17,8%) * Epidurale: 74,8% (variatie 32% – 88%) * Episiotomie: 21,1% (een daling ten opzichte van 68,2% in 2001) * Inducties: 29% * Thuisbevallingen: 1% Deze cijfers benadrukken het belang van het heroverwegen van het traject voor laagrisico zwangerschappen en de rol van de vroedvrouw in het bevorderen van fysiologische bevallingen. > **Voorbeeld:** De grote variatie in de percentages van sectio's, instrumentele bevallingen en epiduralen tussen verschillende instellingen in België suggereert dat de aanpak sterk kan verschillen. Dit benadrukt het belang van evidence-based practice en het bespreken van opties met patiënten. --- # Het geboortehuis Le Cocon Dit hoofdstuk beschrijft het concept, de werking, de patiëntprofielen, de barrières en de faciliteiten van het geboortehuis Le Cocon binnen het Erasmusziekenhuis, een initiatief dat erop gericht is een meer fysiologische en patiëntgerichte benadering van de geboortezorg te bieden. ### 4.1 Context en Motivatie De evolutie van de verloskunde in België toont een verschuiving van weinig ziekenhuisbevallingen in de 19e eeuw naar een sterke medicalisering en toenemend aantal interventies vanaf de 20e eeuw. Hoewel medische vooruitgang de uitkomsten voor moeder en kind verbeterde, wordt er gesproken van overmedicalisering, waarbij een aanzienlijk deel van de laagrisicozwangerschappen toch intensief wordt gemanaged met interventies zoals inducties en keizersnedes. Dit traject roept vragen op over de autonomie van vroedvrouwen, de evaluatie van het laagrisicogebied, de wensen van vrouwen en koppels, de impact van medicalisering en de kostprijs. De wens van vrouwen en koppels voor een huiselijke omgeving, gepersonaliseerde zorg, respectvolle geboortezorg en betrokkenheid van de partner, evenals de wens van vroedvrouwen voor een aparte fysiologische afdeling binnen het ziekenhuis met een multidisciplinair team, vormen de drijfveren achter initiatieven zoals Le Cocon. Wetenschappelijk onderzoek, waaronder de Birthplace Study, suggereert dat geplande bevallingen buiten de ziekenhuissetting, met name voor multipare laagrisicovrouwen, kosteneffectiever kunnen zijn en geen significant nadelig effect hebben op de perinatale uitkomsten. Voor primipare vrouwen brengt thuis bevallen wel een verhoogd risico op ongewenste perinatale uitkomsten met zich mee, terwijl de risico's in een verloskundige eenheid van de eerste lijn (Vroedvrouwenkraamkliniek) vergelijkbaar zijn met die in het ziekenhuis. ### 4.2 Het concept van Le Cocon Le Cocon is het eerste intramurale geboortehuis in België, gelegen binnen het Erasmusziekenhuis, een academisch ziekenhuis met een expertise in gynaecologie en verloskunde. Het concept beoogt holistische en globale geboortezorg te bieden in alle veiligheid, autonoom gerund door vroedvrouwen. Het is bedoeld voor laagrisicozwangerschappen en vertegenwoordigt ongeveer 12% van de bevallingen binnen het ziekenhuis, wat 24% van de totale ziekenhuisactiviteit uitmaakt. De oprichting van Le Cocon kadert in een bredere visie van het Erasmusziekenhuis om de geboortezorg te herzien, wat zich uitte in initiatieven zoals prenatale consultaties door vroedvrouwen, de opening van een technisch plateau voor zelfstandige vroedvrouwen, de creatie van 'fysiologische' zalen en de ontwikkeling van Le Cocon zelf. #### 4.2.1 Patiëntprofielen en Inclusiecriteria Het cliënteel van Le Cocon bestaat voornamelijk uit vrouwen met een laagrisicozwangerschap. Typische kenmerken van dit cliënteel omvatten: * Oudere leeftijd (dit dient echter verder gespecificeerd te worden binnen de context van de inclusiecriteria) * Normale Body Mass Index (BMI) * Twee inkomens in het gezin * Hogere opleiding * Europese origine Uit studies blijkt dat het cliënteel van Le Cocon voor 61,2% bestaat uit primipare (eerste zwangerschap) vrouwen en 38,8% uit multipare vrouwen. De inclusiecriteria worden continu geëvalueerd en spelen een cruciale rol in de risicoselectie. #### 4.2.2 Werking en Zorgverlening De zorg binnen Le Cocon is gericht op een fysiologische benadering en wordt geleid door een team van vroedvrouwen. * **Team:** Het team is uitgebreid van 4 naar 13 vroedvrouwen, met een gemiddelde ervaring van 16 jaar. Zij zijn 24 uur per dag aanwezig tijdens de week en oproepbaar tijdens het weekend. Er is sprake van gespecialiseerde vroedvrouwen binnen het team. * **Prenatale fase:** Vrouwen ontvangen prenatale opvolging door de vroedvrouw, met drie echografieën uitgevoerd door een gynaecoloog. Consultaties met een gynaecoloog vinden plaats indien aangewezen of gewenst. Wekelijkse vergaderingen met een referentiegynaecoloog zorgen voor afstemming. * **Tijdens de arbeid en bevalling:** Vrouwen ontvangen één-op-één begeleiding tijdens de arbeid en bevalling, waarbij twee vroedvrouwen aanwezig zijn bij de daadwerkelijke geboorte. Gebruik van ontspanningsbaden voor hydrotherapie is met 85% zeer gebruikelijk. Andere methoden voor pijnverlichting zoals Kalinox worden ook toegepast (10%). Bijna de helft van de geboortes (45%) vindt plaats onder water. Diverse geboorteposities worden aangemoedigd. * **Postnatale fase:** Er is één postpartum consultatie voorzien rond 6 weken na de bevalling. #### 4.2.3 Overgang naar Ziekenhuiszorg (Intra-partum Transfert) Een belangrijk aspect van de werking is de mogelijkheid van een intra-partum transfert naar de medische afdeling van het ziekenhuis. Studies tonen aan dat gemiddeld 23,7% van de vrouwen in Le Cocon een intra-partum transfert ondergaat. * **Determinanten voor transfert:** * **Primipare vrouwen:** Primipariteit is de belangrijkste determinant voor een transfer. Hoe vroeger de opname tijdens de arbeid (minder ontsluiting), hoe groter de kans op een transfert. Het gebruik van een ontspanningsbad verkleint het risico op een transfert. * **Multipare vrouwen:** Bij multipare vrouwen is de ontsluiting bij opname de enige voorspellende factor voor een transfert. * **Redenen voor transfert:** De belangrijkste redenen voor een intra-partum transfert zijn epidurale anesthesie, stagnatie in de arbeid, en stagnatie tijdens de uitdrijvingsfase. * **Middelhoog risico:** Vrouwen met een middelhoog risico vertonen geen verhoogde kans op een transfert in vergelijking met laagrisicovrouwen. De cijfers voor 2024 laten zien dat van de 301 opnames op Le Cocon (exclusief vroegtijdig gebroken vliezen), er 194 bevallingen plaatsvonden: * 83% (N=162) werden begeleid door het team van Le Cocon. * 17% (N=33) werden begeleid door zelfstandige vroedvrouwen. * 55% waren primipare vrouwen en 45% waren multipare vrouwen. * Het intra-partum transfertpercentage was 34%, en het postpartum transfertpercentage was 18%. Prenatale transfer was 34% en postnatale transfer 18%. ### 4.3 Barrières Ondanks de voordelen en de groeiende acceptatie, kent het concept van Le Cocon ook barrières: * **Financieel voor ouders:** Een supplement van 250 euro kan een financiële drempel zijn voor sommige ouders. * **Financieel voor het ziekenhuis:** Facturatie, teammanagement en logistiek brengen kosten met zich mee voor het ziekenhuis. * **'Nieuw concept':** De nieuwigheid van het concept kan weerstand oproepen of onzekerheid veroorzaken bij zorgverleners en patiënten. * **Intra-partum transfert:** De noodzaak van een continue zorgonderbreking bij een intra-partum transfert is een uitdaging. * **Recrutering:** Het vinden van vroedvrouwen met het juiste profiel voor dit specifieke zorgmodel kan lastig zijn. * **Kort verblijf materniteit:** Een korter verblijf in de materniteit kan leiden tot minder observatietijd. ### 4.4 Faciliteiten en Krachtlijnen Verschillende factoren hebben bijgedragen aan het succes en de ontwikkeling van Le Cocon: * **Ondersteuning:** * Sterke ondersteuning van het gynaecologische team en het management van het ziekenhuis. * Aanwezigheid van artsen in loondienst. * Weinig geprivatiseerde zorg binnen het ziekenhuis. * Ondersteuning van wetenschappelijke literatuur, zoals de MLC (Midwife-Led Care) en de Birthplace Study. * Lering uit ervaringen uit het buitenland. * **Patiënttevredenheid:** Hoge patiënttevredenheid is een belangrijke drijfveer en indicator van succes. * **Samenwerking:** De positieve impact van het "Effet tâche d’huile" (vlekken-effect) en de samenwerking tussen de verschillende diensten. * **Continue verbetering:** De dienst zet in op continue bijscholing, met deelname aan gespecialiseerde certificaten en skills drills. * **Versterking van de link:** De focus ligt op het verder versterken van de link tussen intramurale en extramurale zorg. ### 4.5 Conclusie Le Cocon vertegenwoordigt een belangrijke stap in de richting van meer fysiologische, patiëntgerichte en vroedvrouwen-geleide geboortezorg binnen een academisch ziekenhuis. Ondanks de uitdagingen, zoals de financiële implicaties en de noodzaak van efficiënte transfertprotocollen, bieden de succesvolle integratie van het team, de hoge patiënttevredenheid en de ondersteuning van wetenschappelijk bewijs een solide basis voor de verdere ontwikkeling van dit model. Het concept draagt bij aan een herwaardering van de rol van de vroedvrouw en streeft naar een geboorte-ervaring die beter aansluit bij de wensen van de hedendaagse vrouw en haar partner, binnen een veilige en ondersteunende omgeving. **Contactinformatie:** * Cocon.Clini-obs@hubruxelles.be * Laure.Depuydt@hubruxelles.be * Michele.Warnimont@hubruxelles.be * Clotilde.Lamy@hubruxelles.be --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Kraamvrouwenkoorts | Een ernstige bacteriële infectie die vrouwen kan oplopen na de bevalling, vaak veroorzaakt door slechte hygiënepraktijken in medische omgevingen. | | Primum non nocere | Latijnse uitdrukking die "eerst, geen kwaad doen" betekent, een fundamenteel principe in de geneeskunde en gezondheidszorg. | | Medicalisatie | Het proces waarbij normale levensgebeurtenissen, zoals bevalling, worden omgezet in medische aandoeningen die medische interventie vereisen. | | Overmedicalisatie | Een situatie waarin meer medische interventies worden toegepast dan medisch noodzakelijk is, wat kan leiden tot onnodige risico's en kosten. | | Cascade van interventies | Een reeks medische interventies die op elkaar volgen tijdens een bevalling, waarbij de ene interventie vaak leidt tot de volgende. | | Electieve inductie | Het kunstmatig inleiden van een bevalling op een gepland tijdstip, niet vanwege medische noodzaak maar om andere redenen. | | Sectio | Afkorting voor sectio caesarea, oftewel een keizersnede, een chirurgische ingreep waarbij de baby via een incisie in de buik en baarmoeder wordt geboren. | | Instrumenteel | Verwijst naar het gebruik van instrumenten zoals een verlostang of vacuümpomp om de bevalling te assisteren. | | Epidurale | Een vorm van regionale anesthesie waarbij medicatie wordt toegediend in de epidurale ruimte van de wervelkolom om pijn tijdens de bevalling te verminderen. | | Episiotomie | Een chirurgische incisie in het perineum (de huid tussen de vagina en de anus) om de vaginale opening te vergroten tijdens de bevalling. | | Inducties | Het proces van het kunstmatig opwekken van weeën om de bevalling te starten. | | Eenling stuit | Een foetus die in stuitligging ligt (met de billen of voeten naar beneden gericht) tijdens de bevalling. | | Parturiente | Een vrouw die aan het baren is of op het punt staat te baren. | | Woman-centered care | Zorg die de behoeften, wensen en waarden van de vrouw centraal stelt. | | Fysiologische bevalling | Een bevalling die op natuurlijke wijze verloopt zonder onnodige medische interventies. | | Cost-effectiveness | Een analyse die de kosten van een interventie afzet tegen de bereikte effecten of voordelen. | | Nullipara | Een vrouw die nog geen levend kind heeft gebaard. | | Multipara | Een vrouw die meerdere levende kinderen heeft gebaard. | | Adverse perinatal outcomes | Ongunstige uitkomsten voor de baby rondom de geboorte, zoals doodgeboorte of complicaties na de geboorte. | | Stillbirth | Een doodgeboorte, waarbij de baby sterft in de baarmoeder na de 20e zwangerschapsweek. | | Neonatal encephalopathy | Hersenschade bij een pasgeborene die kan optreden als gevolg van zuurstoftekort of andere complicaties rond de geboorte. | | Meconium aspiration syndrome | Een ernstige aandoening waarbij de baby meconium (eerste ontlasting van de foetus) inademt in de longen. | | Perinatale uitkomsten | Resultaten met betrekking tot de gezondheid van de moeder en de baby tijdens de zwangerschap, bevalling en de periode direct na de geboorte. | | MDN adossée | Verwijst naar een 'Maison de Naissance" (geboortehuis) die nauw verbonden is met een ziekenhuis. | | Intramuraal | Binnen de muren van een ziekenhuis. | | Holistische zorg | Een benadering van zorg die rekening houdt met alle aspecten van de mens: fysiek, mentaal, emotioneel en spiritueel. | | Sage-femme | Frans woord voor vroedvrouw. | | Clientèle | Het cliënteel of de patiëntenkring van een dienst of instelling. | | Pariteit | Het aantal eerdere bevallingen van een vrouw. | | Intrapartum transfer | De overplaatsing van een barende vrouw van de ene zorgomgeving (bv. geboortehuis) naar een andere (bv. ziekenhuis) tijdens de bevalling. | | Primipariteit | Het voor de eerste keer baren. | | Stagnatie in arbeid | Een vertraging of stilstand van de voortgang van de weeënactiviteit tijdens de bevalling. | | Uitdrijving | De fase van de bevalling waarin de baby uit de baarmoeder wordt geperst. | | Ontsluiting | Het proces waarbij de baarmoederhals zich opent tijdens de bevalling. | | Ontspanningsbad | Een bad dat gebruikt wordt om de barende vrouw te helpen ontspannen en pijn te verlichten. | | Hydrothérapie | Gebruik van water voor therapeutische doeleinden, zoals in een bad tijdens de bevalling. | | Kalinox | Een lachgas-zuurstofmengsel dat gebruikt kan worden voor pijnstilling tijdens de bevalling. | | Facilitatoren | Factoren die het succes of de implementatie van iets bevorderen. | | "Effet tâche d’huile" | Frans voor "olievlek-effect", verwijst naar een geleidelijke uitbreiding van een succesvol concept of samenwerking. | | Continue bijscholing | Voortdurende professionele ontwikkeling en training om kennis en vaardigheden up-to-date te houden. |

# Wat is leukemie en de incidentie ervan Deze sectie biedt een gedetailleerde uitleg over de definitie van leukemie, de classificatie ervan en de incidentiecijfers in België, met specifieke aandacht voor pediatrische en adolescentenpopulaties. ### 1.1 Definitie van leukemie Leukemie wordt gedefinieerd als een klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen afkomstig uit de hematopoetische cellijnen. Dit proces wordt gekenmerkt door opeenvolgende chromosomale afwijkingen, die leiden tot een "double hit" waarbij de differentiatie van de bloedcellen stopt en de proliferatie ervan toeneemt. Bij acute leukemie wordt een diagnose gesteld wanneer er $\ge$ 20% blasten in het beenmerg aanwezig zijn [2](#page=2) [3](#page=3). ### 1.2 Indeling van leukemie Leukemieën worden geclassificeerd op basis van verschillende criteria: * **Acuut versus chronisch**: Dit onderscheid verwijst naar de snelheid van progressie van de ziekte. * **Myeloïd versus lymfoïd**: Deze indeling is gebaseerd op de specifieke hematopoetische celijn waaruit de maligniteit ontstaat. * **Primair versus secundair**: Dit kan verwijzen naar de oorsprong van de leukemie (de novo of als gevolg van een eerdere behandeling of aandoening). ### 1.3 Incidentie van hematologische maligniteiten in België De incidentiecijfers van hematologische maligniteiten in België, inclusief leukemie, worden periodiek geregistreerd en geanalyseerd. De gegevens voor de periode 2004-2012 geven een beeld van de leeftijdsspecifieke incidentie voor zowel mannen als vrouwen [3](#page=3). #### 1.3.1 Algemene incidentie van hematologische maligniteiten Voor de periode 2004-2012 bedroeg de algemene incidentie van hematologische maligniteiten in België 5.2 per 100.000 voor mannen en 3.9 per 100.000 voor vrouwen. In 2012 werden er in totaal 502 gevallen geregistreerd. Van deze gevallen was 56% mannelijk en 44% vrouwelijk, met een mediane leeftijd van 64 jaar [4](#page=4). #### 1.3.2 Incidentie bij kinderen en adolescenten Specifiek voor kinderen en adolescenten zijn de incidentiecijfers voor hematologische maligniteiten anders. In 2012 werden er 181 gevallen geregistreerd in deze leeftijdsgroep. De verdeling was 52% mannelijk en 48% vrouwelijk. De mediane leeftijd bij diagnose lag aanzienlijk lager, namelijk 27 jaar voor mannen en 31 jaar voor vrouwen, met 54% van de gevallen onder de 20 jaar [4](#page=4). > **Tip:** Het is cruciaal om het onderscheid tussen acute en chronische leukemie en de myeloïde versus lymfoïde indeling te begrijpen, aangezien deze de prognose en behandelingsstrategieën significant beïnvloeden. De lagere mediane leeftijd bij diagnose voor kinderen en adolescenten benadrukt de noodzaak van gespecialiseerde zorg voor deze patiëntengroep. --- # Kliniek, diagnose en urgenties bij acute leukemie Dit onderwerp behandelt de symptomen, diagnostische aanpak en kritieke urgenties die gepaard gaan met acute leukemie. ### 2.1 Klinische symptomen van acute leukemie De klinische presentatie van acute leukemie is divers en varieert aanzienlijk tussen patiënten. De symptomen ontstaan vaak relatief recent en kunnen aanvankelijk lijken op alledaagse kwalen die echter aanhouden. Veelvoorkomende symptomen omvatten bloedingsneigingen, zoals petechiën en hematomen. Patiënten kunnen ook bleekheid en vermoeidheid ervaren. Koorts en frequente infecties duiden op een verzwakt immuunsysteem. Daarnaast kunnen er lymfadenopathieën (vergrote lymfeklieren) en hepatosplenomegalie (vergroting van lever en milt) optreden [5](#page=5). Specifieke symptomen kunnen per type leukemie verschillen: * **Acute lymfatische leukemie (ALL):** Vaak geassocieerd met botpijn, inclusief 'mankennachtelijke' pijn [5](#page=5). * **Acute myeloïde leukemie (AML):** Kan zich presenteren met cutane infiltraten, tandvleeshypertrofie en de vorming van zogenaamde "chloromen" (tumoren van leukemische cellen) [5](#page=5). Neurologische symptomen zijn eveneens een belangrijk klinisch aspect [5](#page=5). ### 2.2 Diagnostische uitwerking van acute leukemie De diagnostiek van acute leukemie omvat een reeks onderzoeken: #### 2.2.1 Bloedonderzoek Het initiële bloedonderzoek is cruciaal en omvat: * **Witte bloedcellen (WBC) met formule:** Hierbij wordt gelet op de aanwezigheid van blasten (ongerijpte leukemiecellen). De proliferatie van leukemiecellen kan traag of snel verlopen [6](#page=6) [7](#page=7). * **Hemoglobine (Hb) en bloedplaatjes:** Indicatoren voor anemie en trombocytopenie, respectievelijk [6](#page=6). * **Tumorlyse parameters:** Verhoogde lactaatdehydrogenase (LDH) en controle van elektrolyten zoals kalium (K), fosfaat (P), calcium (Ca), en urinezuur [6](#page=6). * **Nierfunctie:** Essentieel vanwege mogelijke nierinsufficiëntie, mede door tumorlyse [6](#page=6). > **Tip:** Een verhoogde LDH kan wijzen op een hoge celproliferatie en een verhoogd risico op tumorlyse syndroom [6](#page=6). #### 2.2.2 Beenmergonderzoek Een beenmergaspiraat is een van de belangrijkste diagnostische stappen. Soms is een beenmergbiopsie noodzakelijk. Het beenmergonderzoek maakt analyse mogelijk van [6](#page=6): * **Cytomorfologie:** Bepaling van het percentage blasts en classificatie volgens het FAB-systeem (L1-L3 voor ALL, M0-M7 voor AML) [8](#page=8). * **Immunofenotypering (flowcytometrie):** Identificatie van specifieke celoppervlaktemarkers om het type leukemie te bepalen [8](#page=8). * **Conventionele cytogenetica (karyotypering, FISH):** Analyse van chromosoomafwijkingen [8](#page=8). * **Array CGH (Comparative Genomic Hybridization):** Detectie van genoombrede copy-number variaties [8](#page=8). * **Moleculaire analyse (Next-Generation Sequencing - NGS):** Identificatie van specifieke genetische mutaties die dienen als prognostische merkers en worden gebruikt in risicostratificatie [8](#page=8). #### 2.2.3 Overige onderzoeken * **Lumbaalpunctie:** Vaak uitgevoerd met het oog op intrathecale chemotherapie, vooral bij ALL [6](#page=6). * **Beeldvorming:** Een röntgenfoto van de thorax kan een mediastinale massa aantonen, wat een urgentie kan betekenen. Echografie van het abdomen kan orgaanvergrotingen (hepatosplenomegalie) in beeld brengen [6](#page=6) [7](#page=7). ### 2.3 Urgenties bij acute leukemie Acute leukemie kan gepaard gaan met levensbedreigende complicaties die onmiddellijk medisch ingrijpen vereisen. De belangrijkste urgenties zijn [19](#page=19): #### 2.3.1 Hyperleukocytose en leukostase Hyperleukocytose, gedefinieerd als een zeer hoog aantal witte bloedcellen (vaak vanaf $100.000$ WBC/mm³ of een WBC $>30.000/\mu L$ met blasten) kan leiden tot leukostase. Dit is een toestand waarin de bloedviscositeit toeneemt en aggregatie van leukocyten optreedt, wat trombose in de microcirculatie kan veroorzaken [19](#page=19) [8](#page=8). Symptomen van leukostase kunnen zijn: * **Centraal zenuwstelsel (CNS) trombose/bloeding:** Onrust, hoofdpijn, visusvermindering, agitatie, verwardheid en stupor [8](#page=8). * **Pulmonaire leukostase:** Hypoxie en dyspnoe, die tot blijvende schade (sequelen) kunnen leiden [8](#page=8). > **Tip:** Bij verdenking op hyperleukocytose is een snelle verlaging van het aantal witte bloedcellen essentieel, bijvoorbeeld door leukoférese of chemotherapie [8](#page=8). #### 2.3.2 Neurologische symptomen Zoals eerder genoemd, kunnen neurologische symptomen duiden op leukemische infiltratie van het centrale zenuwstelsel of op complicaties zoals leukostase. Deze vereisen dringende diagnostiek en behandeling [19](#page=19) [5](#page=5) [8](#page=8). #### 2.3.3 Mediastinale massa Een mediastinale massa, met name bij ALL, kan leiden tot obstructie van luchtwegen of grote bloedvaten, wat een levensbedreigende situatie kan zijn [19](#page=19) [7](#page=7). #### 2.3.4 Tumorlysis syndroom Spontaan of als gevolg van therapie kan het tumorlysis syndroom optreden. Dit wordt gekenmerkt door een snelle afbraak van kankercellen, waarbij grote hoeveelheden intracellulaire componenten (zoals kalium, fosfaat en urinezuur) in de bloedbaan vrijkomen. Dit kan leiden tot metabole ontregelingen en acuut nierfalen [19](#page=19) [6](#page=6). #### 2.3.5 Febriele neutropenie Koorts in combinatie met een laag neutrofielenaantal is een teken van ernstige immuunsuppressie en een verhoogd risico op levensbedreigende infecties [19](#page=19). #### 2.3.6 Bloedingen en stollingsproblemen Patiënten met acute leukemie kunnen een verhoogde bloedingsneiging hebben door trombocytopenie of door specifieke stollingsstoornissen gerelateerd aan de leukemie (bv. acute promyelocytenleukemie) [19](#page=19). #### 2.3.7 Hemodynamische instabiliteit Algemene instabiliteit van de bloedsomloop, mogelijk als gevolg van bloedingen, sepsis of cardiale complicaties, is een urgente situatie [19](#page=19). --- # Acute lymfoblasten leukemie (ALL) Acute lymfoblasten leukemie (ALL) is een heterogene maligniteit waarbij de behandeling en prognose sterk afhangen van diverse risicofactoren en de respons op therapie [10](#page=10) [9](#page=9). ### 3.1 Evolutie van de behandeling van ALL De behandeling van ALL is geëvolueerd van het gebruik van "single agents" naar intensieve combinatie-chemotherapie in vaste schema's. Hierbij is ook aandacht voor centrale zenuwstelsel (CNS) therapie en uitgebreide ondersteunende therapie, zoals profylaxe tegen infecties (bijvoorbeeld pneumocystis en varicella) en isolatiemaatregelen. Een cruciaal onderdeel van de moderne behandeling is risicostratificatie [10](#page=10). ### 3.2 Risicofactoren in ALL De risicostratificatie is gebaseerd op een reeks prognostische factoren die de kans op genezing beïnvloeden [11](#page=11) [12](#page=12). #### 3.2.1 Belangrijke risicofactoren * **Leeftijd:** Een leeftijd van minder dan 1 jaar of 10 jaar of ouder wordt als ongunstig beschouwd [11](#page=11) [12](#page=12). * **Witte bloedcellen (WBC) bij diagnose:** Een WBC-aantal van 50 x 10^9/L of hoger, of 100 x 10^9/L of hoger, is een ongunstig teken [11](#page=11) [12](#page=12). * **Extramedullaire ziekte:** Aanwezigheid van ziekte buiten het beenmerg, zoals in het CNS of de geslachtsklieren, is ongunstig [11](#page=11) [12](#page=12). * **Immunofenotype:** T-cel ALL wordt beschouwd als een ongunstige prognostische factor [11](#page=11) [12](#page=12). * **Cytogenetische kenmerken:** Bepaalde cytogenetische afwijkingen zijn geassocieerd met een slechtere prognose, waaronder low hypodiploidy, near-haploidy, t(9;22), t(4;11), 11q23-afwijkingen, t(17;19) en iamp21 [11](#page=11) [12](#page=12). * **Antwoord op prednison prefase:** Een respons die resulteert in 1 x 10^9/L of meer blasten in het bloed wordt als ongunstig beschouwd [11](#page=11) [12](#page=12). * **Antwoord op inductie:** Meer dan 5% blasten in het beenmerg op dag 35 van de inductie is ongunstig [11](#page=11) [12](#page=12). * **Minimale residuele ziekte (MRD):** Verhoogde MRD-niveaus, zoals 10^-2 op dag 35 of 10^-3 op dag 90, wijzen op een slechtere prognose [11](#page=11) [12](#page=12). * **Moleculaire kenmerken:** Genetische afwijkingen zoals IKZF1 deletie, gedetecteerd met Next-Generation Sequencing (NGS), zijn ongunstige moleculaire kenmerken [11](#page=11) [12](#page=12). > **Tip:** Het nauwkeurig bepalen van deze risicofactoren is essentieel voor het kiezen van de juiste behandelstrategie en het inschatten van de genezingskansen [11](#page=11) [12](#page=12). ### 3.3 Minimale residuele ziekte (MRD) Minimale ziekterest, ofwel minimale residuele ziekte (MRD), verwijst naar de aanwezigheid van leukemiecellen die niet detecteerbaar zijn met standaard microscopische methoden. De detectie van MRD is een belangrijke prognostische indicator en wordt gebruikt om de respons op behandeling te evalueren. Hogere MRD-niveaus correleren met een verhoogd risico op recidief [11](#page=11) [12](#page=12) [13](#page=13). ### 3.4 Doelgerichte therapie en immunotherapie Voorbij de conventionele chemotherapie winnen doelgerichte therapieën en immunotherapie aan belang in de behandeling van ALL [14](#page=14). #### 3.4.1 Immunotherapie Immunotherapie maakt gebruik van het eigen immuunsysteem van de patiënt om kankercellen te bestrijden. Dit kan verschillende vormen aannemen, zoals antistoffen die zich richten op specifieke eiwitten op de leukemiecellen [15](#page=15). ### 3.5 Behandelingsprotocollen voor ALL De behandeling van ALL wordt gestructureerd via specifieke protocollen, die zijn afgestemd op het risicoprofiel van de patiënt en de specifieke kenmerken van de leukemie [15](#page=15). #### 3.5.1 Indeling van protocollen * **Frontline therapie:** Deze is onderverdeeld in: * Laag of standaard risico * Intermediair risico (laag en hoog) * Hoog risico * Rijpe B-ALL (Burkitt ALL) * Infant ALL * Philadelphia-positieve (Ph+) ALL * **Recidief therapie:** Voor patiënten bij wie de ziekte terugkeert, afhankelijk van het moment van recidief (vroeg of laat) en de aanwezigheid van extramedullaire ziekte. * **Resistente ALL:** Voor patiënten die niet reageren op standaardtherapieën. Aanvullende behandelingsmodaliteiten zoals immunotherapie, stamceltransplantatie en doelgerichte therapie worden ingezet op basis van de specifieke situatie van de patiënt. De overlevingskansen voor kinderen met ALL zijn spectaculair gestegen. Bij adolescenten en volwassenen zijn de genezingskansen minder gunstig, met ongeveer 35-40% voor volwassenen [10](#page=10) [15](#page=15) [9](#page=9). --- # Acute myeloïde leukemie (AML) Acute myeloïde leukemie (AML) is een heterogene maligniteit die wordt gekenmerkt door de accumulatie van ongerijpte myeloïde blasten in het beenmerg, bloed en andere weefsels. De behandeling is gericht op het bereiken van complete remissie en omvat intensieve chemotherapie, consolidatiekuren, en mogelijk stamceltransplantatie, waarbij specifieke subtypes zoals acute promyelocytenleukemie (APL) een aparte aanpak vereisen [17](#page=17) [18](#page=18). ### 4.1 Prognose van AML De prognose van AML is afhankelijk van diverse factoren, waaronder leeftijd, het specifieke type AML, cytogenetische en moleculaire kenmerken, en de respons op behandeling. Voor de leeftijdsgroep 0-18 jaar bedraagt de 5-jaarsoverleving 23,8%, met een verschil tussen mannen (28,7%) en vrouwen (31%) [16](#page=16) [17](#page=17). ### 4.2 Cytogenetica en moleculaire kenmerken van AML AML ontstaat door een samenwerking tussen genetische veranderingen die de proliferatie en differentiatie van myeloïde cellen ontregelen. Deze genetische veranderingen worden geclassificeerd als 'type 1' (proliferatief signaal) en 'type 2' (differentiatie) [17](#page=17). #### 4.2.1 Prognostische factoren Prognostische factoren in AML omvatten: * Leeftijd [17](#page=17). * AML type [17](#page=17). * Cytogenetische en moleculaire kenmerken [17](#page=17). * Respons op inductie [17](#page=17). * Minimal residual disease (MRD) [17](#page=17). Ongunstige prognostische factoren zijn onder meer: * Leeftijd ouder dan 60 jaar [17](#page=17). * MDS-gerelateerde of secundaire AML [17](#page=17). * Specifieke cytogenetische afwijkingen zoals t(3;3)/inv t(9;22), 11q23, monosomie 7 (-7), monosomie 5 (-5), deletie 5q (del5q), een complex karyotype, en Flt3-ITD mutaties [17](#page=17) [3](#page=3). * Een percentage van ≥ 5% leukemische blasten in het beenmerg na twee inductiekuren [17](#page=17). * Een percentage van ≥ 0,1% leukemische blasten gedetecteerd met flowcytometrie na twee inductiekuren [17](#page=17). ### 4.3 Behandeling van AML Het primaire doel van de behandeling van AML is het bereiken van een complete remissie, gedefinieerd als minder dan 5% leukemische blasten in het beenmerg na inductie. De behandeling is gevarieerd en afhankelijk van de specifieke kenmerken van de patiënt en de ziekte [18](#page=18). #### 4.3.1 Algemene behandelprincipes (niet-APL) Voor alle AML-types, behalve acute promyelocytenleukemie (APL, type M3), omvat de behandeling intensieve chemotherapieblokken: * **Inductiekuren:** Gericht op het elimineren van de leukemische blasten. Dit vereist opname in een isolatiekamer en uitgebreide supportieve therapie, inclusief preventieve antibiotica [18](#page=18). * **Consolidatiekuren:** Worden gegeven na inductie om resterende leukemische cellen te vernietigen. Dit kan worden gevolgd door stamceltransplantatie bij aanwezigheid van MRD, wat dient als intensificatie van de behandeling [18](#page=18). De keuze van het aantal en de intensiteit van de chemokuren wordt bepaald door: * Genetische risicofactoren [18](#page=18). * De respons van de patiënt op de behandeling [18](#page=18). * De leeftijd en comorbiditeit van de patiënt [18](#page=18). Bij oudere patiënten of patiënten met comorbiditeiten kan soms een "onderhoudstherapie" worden overwogen, of een alternatieve chemotherapie zoals hypomethylerende medicatie (bijvoorbeeld Azacytidine). Daarnaast wordt het gebruik van targeted therapy, zoals Flt3-ITD inhibitoren, IDH 1-2 inhibitoren, of BCL2 inhibitoren, geassocieerd met verbeterde behandelresultaten [18](#page=18). #### 4.3.2 Acute promyelocytenleukemie (AML M3 / APL) Acute promyelocytenleukemie (APL, AML M3) is een urgente medische aandoening die onmiddellijke behandeling vereist vanwege het hoge risico op diffuse intravasculaire stolling (DIC) en bloedingen. APL wordt gekenmerkt door de chromosoomtranslocatie t(15;17) (q24;q21), wat leidt tot de vorming van het PML-RARA fusiegen en een stop in de differentiatie van promyelocyten [18](#page=18). De behandeling van APL wijkt af van andere AML-types en omvat doorgaans: * **ATRA (All Trans Retinoid Acid):** Een derivaat van vitamine A dat differentiatie van de leukemische cellen induceert [18](#page=18). * **ATO (Arseen trioxide):** Een toxische verbinding die effectief is in het induceren van apoptose bij APL-cellen [18](#page=18). * **Mylotarg:** Kan worden toegevoegd voor patiënten met een hoog risico op complicaties [18](#page=18). * **Chemotherapie:** Wordt doorgaans gereserveerd voor gevallen van recidief [18](#page=18). > **Tip:** De t(15;17) translocatie is pathognomonisch voor APL en vormt de basis voor de specifieke behandeling met ATRA en ATO. > **Example:** Een patiënt presenteert met verhoogde bloedingsneigingen en laboratoriumwaarden die wijzen op DIC. Verder onderzoek onthult de t(15;17) translocatie in het beenmerg, wat leidt tot de diagnose APL en de start van een behandeling met ATRA en ATO. --- # Samenvatting en toekomstperspectief Dit hoofdstuk biedt een algemene samenvatting van acute leukemie, inclusief pathogenese, incidentie, symptomen, diagnostiek, therapie en complicaties, met een vooruitblik op nieuwe therapeutische benaderingen. ### 5.1 Samenvatting acute leukemie #### 5.1.1 Pathogenese De pathogenese van acute leukemie wordt gekenmerkt door een stop in de differentiatie van hematopoëtische stamcellen, gevolgd door een ongecontroleerde proliferatie van deze immature cellen [20](#page=20). #### 5.1.2 Incidentie De incidentie van acute leukemie varieert met de leeftijd, waarbij er verschillen bestaan tussen acute lymfoblastaire leukemie (ALL) en acute myeloïde leukemie (AML) [20](#page=20). #### 5.1.3 Symptomen De symptomen en de uitwerking van zowel ALL als AML zijn grotendeels gelijkaardig [20](#page=20). * **Botpijn:** Dit is een kenmerkend symptoom voor ALL [20](#page=20). * **Extramedullaire aantasting (chloromen):** Dit is typisch voor AML [20](#page=20). #### 5.1.4 Therapie De therapie voor acute leukemie omvat intensieve blokken inductie en consolidatie [20](#page=20). * **Bijwerkingen:** Deze therapieën kunnen significante bijwerkingen hebben, wat leidt tot langdurige ziekenhuisopnames, met name bij kinderen met AML en bij volwassenen [20](#page=20). * **Therapeutische fasen:** Essentiële begrippen in de therapie zijn inductie, complete remissie (CR), consolidatie, intensificatie en onderhoud. Het monitoren van minimale residu ziekte (MRD) is hierbij cruciaal [20](#page=20). #### 5.1.5 Complicaties en urgenties Acute leukemie kan leiden tot diverse complicaties en vereist soms urgente medische interventie [20](#page=20). #### 5.1.6 Prognose De prognose van acute leukemie verschilt significant tussen kinderen en volwassenen [20](#page=20). ### 5.2 Toekomstperspectief De behandeling van acute leukemie kent een duidelijke tendens naar een toenemende rol van doelgerichte therapie en immunotherapie. Deze innovatieve benaderingen zijn met name veelbelovend bij patiënten met herval of resistente ziekte, en bij oudere patiëntenpopulaties [20](#page=20). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Leukemie | Een klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen uit de hematopoetische cellijnen, gekenmerkt door opeenvolgende chromosomale afwijkingen die de differentiatie stoppen en proliferatie verhogen. | | Hematopoiese | Het proces van vorming van bloedcellen, waarbij stamcellen in het beenmerg zich ontwikkelen tot verschillende bloedceltypen, waaronder rode bloedcellen, witte bloedcellen en bloedplaatjes. | | Blast | Een onrijpe, ongedifferentieerde bloedcel die typisch wordt aangetroffen in het beenmerg van patiënten met acute leukemie. De aanwezigheid van ≥ 20% blasten in het beenmerg is kenmerkend voor acute leukemie. | | Myeloïde | Verwijst naar het beenmerg of de cellen die daaruit afkomstig zijn, specifiek die welke leiden tot de vorming van witte bloedcellen (behalve lymfocyten), rode bloedcellen en bloedplaatjes. | | Lymfoïde | Verwijst naar het lymfatisch systeem en de cellen daarvan, met name lymfocyten, die een cruciale rol spelen in het immuunsysteem. | | Chromosomale afwijkingen | Veranderingen in de structuur of het aantal chromosomen, die kunnen leiden tot genetische instabiliteit en de ontwikkeling van ziekten zoals kanker. Bij leukemie kunnen deze afwijkingen de celgroei en -differentiatie beïnvloeden. | | Beenmergaspiraat | Een diagnostische procedure waarbij met een naald een kleine hoeveelheid vloeibaar beenmerg wordt opgezogen uit het bot, meestal uit het bekken, om te onderzoeken op afwijkingen zoals leukemiecellen. | | Immunofenotypering | Een techniek die gebruikmaakt van antilichamen om specifieke eiwitten (antigenen) op het oppervlak of binnenin cellen te identificeren. Dit helpt bij het classificeren van celtypen, zoals leukemiecellen, en het bepalen van hun oorsprong. | | Cytogenetica | De studie van chromosomen, hun structuur en hun veranderingen. Bij leukemieonderzoek is cytogenetica essentieel om specifieke chromosomale afwijkingen te identificeren die prognostische en therapeutische implicaties hebben. | | Minimal residual disease (MRD) | De aanwezigheid van een zeer kleine hoeveelheid leukemiecellen in het beenmerg of bloed na behandeling, die met standaardmethoden niet detecteerbaar is. MRD-detectie is belangrijk voor het voorspellen van recidief en het aanpassen van de therapie. | | Hyperleukocytose | Een extreem hoge concentratie witte bloedcellen in het bloed, vaak geassocieerd met acute leukemie. Dit kan leiden tot ernstige complicaties zoals leukostase, door verdikking van het bloed en trombose in de microcirculatie. | | Extramedullaire aantasting | De verspreiding van leukemiecellen naar weefsels buiten het beenmerg, zoals de huid (chloromen), lymfeklieren, hersenen of zaadballen. Dit kan leiden tot specifieke symptomen afhankelijk van de locatie van de aantasting. | | Doelgerichte therapie | Een vorm van behandeling die specifiek is gericht op moleculaire afwijkingen die de groei en overleving van kankercellen bevorderen. Deze therapieën hebben vaak minder bijwerkingen dan conventionele chemotherapie. | | Immunotherapie | Een behandelingsvorm die het eigen immuunsysteem van de patiënt stimuleert of aanpast om kankercellen te bestrijden. Voorbeelden zijn antilichamen die zich binden aan kankercellen of immuunmodulerende medicijnen. | | Inductie | De eerste fase van de behandeling van acute leukemie, gericht op het bereiken van een volledige remissie door het elimineren van het grootste deel van de leukemiecellen met intensieve chemotherapie. | | Consolidatie | Een fase van de behandeling van acute leukemie die volgt op de inductie. Het doel is om resterende leukemiecellen verder te vernietigen en een langdurige remissie te behouden, vaak met intensievere chemotherapie of stamceltransplantatie. | | Acute promyelocyten leukemie (APL) | Een specifieke subtype van acute myeloïde leukemie (AML M3) die wordt gekenmerkt door een specifieke chromosomale translocatie, t(15;17), en een hoog risico op diffuse intravasculaire stolling (DIC). |

# Wat is leukemie en de incidentie ervan Deze sectie definieert leukemie en bespreekt de incidentie ervan binnen de Belgische populatie, met specifieke aandacht voor leeftijdsgroepen. ### 1.1 Definitie van leukemie Leukemie wordt gedefinieerd als een klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen die afkomstig zijn uit de hematopoetische cellijnen. Dit proces wordt gekenmerkt door opeenvolgende chromosomale afwijkingen, die leiden tot een "double hit" waarbij de differentiatie van de cellen stopt en hun proliferatie toeneemt. Bij acute leukemie wordt een percentage van $\geq$ 20% blasten in het beenmerg waargenomen [2](#page=2) [3](#page=3). ### 1.2 Indeling van leukemie Leukemieën kunnen worden ingedeeld op basis van verschillende criteria: * **Acuut versus chronisch**: Dit onderscheid is gebaseerd op de snelheid van progressie en celrijpheid. * **Myeloïde versus lymfoïde**: Dit verwijst naar de specifieke hematopoëtische celijn waar de maligniteit ontstaat. * **Primair versus secundair**: Dit onderscheid kan betrekking hebben op de oorsprong van de leukemie (bijvoorbeeld na eerdere blootstelling aan chemotherapie). ### 1.3 Incidentie van hematologische maligniteiten in België De incidentie van hematologische maligniteiten in België wordt hier specifiek bekeken, met aandacht voor leeftijdspecifieke data voor zowel volwassenen als kinderen. #### 1.3.1 Incidentie bij volwassenen * In de periode 2004-2012 werden er jaarlijks gemiddeld 502 gevallen van leukemie bij volwassenen gediagnosticeerd [4](#page=4). * De incidentie bedroeg 5.2 per 100.000 voor mannen en 3.9 per 100.000 voor vrouwen [4](#page=4). * Van het totale aantal volwassen gevallen in 2012 was 56% man en 44% vrouw [4](#page=4). * De mediane leeftijd bij diagnose was 64 jaar [4](#page=4). #### 1.3.2 Incidentie bij kinderen en adolescenten * In 2012 werden er 181 gevallen van leukemie bij kinderen en adolescenten gediagnosticeerd [4](#page=4). * Van deze gevallen was 52% man en 48% vrouw [4](#page=4). * Een significant deel, namelijk 54%, van de gevallen betrof kinderen onder de 20 jaar [4](#page=4). * De mediane leeftijd bij diagnose was 27 jaar voor mannen en 31 jaar voor vrouwen in deze leeftijdsgroep [4](#page=4). > **Tip:** Bij het bestuderen van de incidentie is het belangrijk om de leeftijdsfactoren mee te nemen, aangezien de mediane leeftijd sterk verschilt tussen volwassenen en kinderen/adolescenten. Dit kan wijzen op verschillende onderliggende oorzaken of biologie van de ziekte in deze groepen. --- # Kliniek en diagnostische uitwerking van acute leukemie De klinische presentatie van acute leukemie kent een breed spectrum aan symptomen, variërend van bloedingsneigingen en vermoeidheid tot specifieke neurologische uitingen, terwijl de diagnostiek zich richt op een combinatie van bloedonderzoek, beenmergonderzoek en beeldvorming [5](#page=5) [6](#page=6). ### 2.1 Kliniek van acute leukemie De symptomen bij patiënten met acute leukemie ontstaan relatief recent en kunnen uiteenlopen. Vaak presenteren patiënten zich met banale klachten die echter aanhouden [5](#page=5). #### 2.1.1 Veelvoorkomende symptomen * **Bloedingsverschijnselen:** Deze omvatten petechiën, hematomen en een algemene bloedingsneiging [5](#page=5). * **Anemie:** Gemanifesteerd als bleekheid en vermoeidheid [5](#page=5). * **Infecties:** Patiënten kunnen koorts ervaren door toegenomen vatbaarheid voor infecties [5](#page=5). * **Lymfadenopathieën:** Vergrote lymfeklieren [5](#page=5). * **Hepatosplenomegalie:** Vergroting van de lever en milt [5](#page=5). #### 2.1.2 Specifieke symptomen * **Neurologische symptomen:** Deze kunnen voorkomen bij acute leukemie [5](#page=5). * **Botpijn:** Vooral bij acute lymfatische leukemie (ALL) kunnen patiënten botpijn ervaren, soms 's nachts [5](#page=5). * **Cutane infiltraten:** Verdikkingen in de huid, specifiek bij acute myeloïde leukemie (AML) [5](#page=5). * **Tandvleeshypertrofie:** Overmatige groei van het tandvlees, gezien bij AML [5](#page=5). * **"Chloromen":** Groene tumoren, ook wel granulocytaire sarcomen genoemd, die kunnen voorkomen bij AML [5](#page=5). > **Tip:** De ernst en aard van de symptomen kunnen sterk variëren, wat het herkennen van acute leukemie soms uitdagend maakt. Let op aanhoudende, onverklaarbare klachten [5](#page=5). ### 2.2 Diagnostische uitwerking van acute leukemie De diagnostiek van acute leukemie omvat een reeks onderzoeken om de diagnose te bevestigen, de aard van de leukemie te bepalen en prognostische factoren te identificeren [6](#page=6) [8](#page=8). #### 2.2.1 Bloedonderzoek Bloedonderzoek is een cruciale eerste stap en omvat: * **Witte bloedcellen (WBC) met differentiatie:** Beoordeling van het aantal en het type witte bloedcellen, met specifieke aandacht voor de aanwezigheid van blasten [6](#page=6). * **Hemoglobine en bloedplaatjes:** Meting van deze componenten om anemie en trombocytopenie te kwantificeren [6](#page=6). * **LDH (Lactaatdehydrogenase):** Verhoogde waarden kunnen duiden op celafbraak [6](#page=6). * **Tumorlyse parameters:** Meting van elektrolyten (kalium (K), fosfaat (P), calcium (Ca)) en urinezuur, belangrijk om het tumorlysesyndroom te beoordelen [6](#page=6). * **Nierfunctie:** Evaluatie van de nierfunctie, aangezien deze beïnvloed kan worden [6](#page=6). > **Tip:** Bij acute leukemie kan de proliferatie van leukemiecellen traag of snel verlopen [7](#page=7). #### 2.2.2 Beenmergonderzoek Het beenmerg is de primaire locatie van de leukemiecellen en onderzoek hiernaar is essentieel [6](#page=6) [8](#page=8). * **Beenmergaspiraat:** Een monster van het beenmerg wordt afgenomen om de morfologie en andere eigenschappen van de cellen te bestuderen. Soms is een beenmergbiopsie nodig [6](#page=6). * **Cytomorfologie:** Beoordeling van het percentage blasten en de morfologische kenmerken, zoals de FAB-classificatie (L1-L3 voor ALL) of de WHO-classificatie (M0-M7 voor AML) [8](#page=8). * **Immunofenotypering (flowcytometrie):** Identificatie van celoppervlaktemarkers om het celtype te bepalen [8](#page=8). * **Conventionele cytogenetica:** Karyotypering en fluorescentie in situ hybridisatie (FISH) om chromosomale afwijkingen te detecteren [8](#page=8). * **Array CGH (Comparative Genomic Hybridization):** Een techniek voor het detecteren van numerieke en structurele chromosoomafwijkingen [8](#page=8). * **Moleculaire analyse (Next-Generation Sequencing, NGS):** Identificatie van specifieke genetische mutaties die prognostische waarde hebben en gebruikt worden in risicostratificatie [8](#page=8). #### 2.2.3 Beeldvorming * **RX thorax:** Kan een mediastinale massa aantonen, wat een urgentie betekent [6](#page=6) [7](#page=7). * **Echografie van het abdomen:** Gebruikt om organen zoals lever en milt te beoordelen op vergoting [6](#page=6). * **Lumbaalpunctie:** Kan worden uitgevoerd voor diagnostische doeleinden en voor intrathecale toediening van chemotherapie [6](#page=6). #### 2.2.4 Urgente situaties: Hyperleukocytose en Leucostase * **Hyperleukocytose:** Een extreem hoog aantal witte bloedcellen (vaak vanaf 100 000 WBC/mm³) wordt als urgent beschouwd. Dit kan leiden tot een verhoogde bloedviscositeit, aggregatie van leukocyten en trombi in de microcirculatie, een conditie bekend als leucostase [8](#page=8). * **CNS trombose/bloeding:** Symptomen kunnen zijn: onrust, hoofdpijn, visusvermindering, agitatie, verwardheid en stupor [8](#page=8). * **Pulmonaire leucostase:** Gemanifesteerd als hypoxie en dyspnoe, met mogelijk blijvende schade (sequelen) [8](#page=8). > **Voorbeeld:** Een patiënt met een WBC van 120 000/mm³ en neurologische symptomen zoals hoofdpijn en visusvermindering moet direct behandeld worden voor mogelijke leucostase [8](#page=8). --- # Acute lymfoblasten leukemie (ALL) Acute lymfoblasten leukemie (ALL) is een hematologische maligniteit waarbij de behandeling en prognose aanzienlijk zijn geëvolueerd door middel van risicostratificatie, intensieve combinatietherapieën en de introductie van immunotherapie en doelgerichte therapieën [10](#page=10) [11](#page=11) [15](#page=15). ### 3.1 Prognostische factoren De prognose van ALL wordt beïnvloed door diverse factoren, die worden gebruikt voor risicostratificatie [11](#page=11) [12](#page=12): * **Leeftijd:** Een leeftijd van minder dan 1 jaar of 10 jaar of ouder wordt als ongunstig beschouwd [11](#page=11) [12](#page=12). * **WBC (witte bloedcellen) bij diagnose:** Een aantal van 50 x 10⁹/L of 100 x 10⁹/L of hoger is ongunstig [11](#page=11) [12](#page=12). * **Extramedullaire ziekte:** De aanwezigheid van ziekte buiten het beenmerg, zoals in het centrale zenuwstelsel (CZS) of de gonaden, is een ongunstige factor [11](#page=11) [12](#page=12). * **Immunofenotype:** T-cel ALL wordt beschouwd als een ongunstig kenmerk [11](#page=11) [12](#page=12). * **Cytogenetische kenmerken:** Bepaalde cytogenetische afwijkingen zijn geassocieerd met een slechtere prognose. Hiertoe behoren low hypodiploidie, near-haploidy, translocaties zoals t(9;22) (BCR-ABL1 fusiegen), t(4;11), 11q23-afwijkingen, t(17;19) en isochromosoom 21 (iamp21) [11](#page=11) [12](#page=12). * **Antwoord op prednison prefase:** De aanwezigheid van ≥ 1 x 10⁹/L blasten in het bloed na een prefase met prednison is een ongunstig teken [11](#page=11) [12](#page=12). * **Antwoord op inductie:** Een percentage van ≥ 5% blasten in het beenmerg op dag 35 van de inductietherapie, of een recidief van ≥ 10⁻² op dag 35 of ≥ 10⁻³ op dag 90, duidt op een slechte respons en is ongunstig [11](#page=11) [12](#page=12). * **Minimale restziekte (MRD):** De hoeveelheid overgebleven leukemiecellen na inductietherapie is een zeer belangrijke prognostische factor [11](#page=11) [12](#page=12) [13](#page=13). * **Moleculaire kenmerken:** Gebruik van Next-Generation Sequencing (NGS) kan moleculaire kenmerken aan het licht brengen, zoals deleties van IKZF1, die ongunstig zijn [11](#page=11) [12](#page=12). #### 3.1.1 Evolutie van de behandeling De behandeling van ALL heeft een significante evolutie doorgemaakt van het gebruik van "single agents" naar intensieve combinatiechemotherapie in gestandaardiseerde schema's. Hierbij is ook aandacht voor CZS-profylaxe en -therapie, en uitgebreide supportieve zorg, waaronder profylaxe tegen Pneumocystis jirovecii en varicella, en isolatieprocedures [10](#page=10). > **Tip:** Risicostratificatie is cruciaal om de behandeling te personaliseren en de kans op genezing te maximaliseren, terwijl toxiciteit wordt beperkt [10](#page=10) [11](#page=11). ### 3.2 Minimale restziekte (MRD) Minimale restziekte (MRD) verwijst naar de aanwezigheid van een zeer kleine hoeveelheid overgebleven leukemiecellen die niet detecteerbaar zijn met standaard microscopische methoden. Het meten van MRD is een essentieel onderdeel van de prognostische evaluatie en de besluitvorming over verdere behandeling. Een hoge MRD-load na inductie- of consolidatietherapie is geassocieerd met een significant verhoogd risico op recidief [11](#page=11) [12](#page=12) [13](#page=13). ### 3.3 Behandelingsprotocollen en nieuwe therapieën Behandelingsprotocollen voor ALL zijn ingedeeld op basis van risicocategorieën, variërend van laag risico tot hoog risico. Specifieke subtypen zoals rijpe B-ALL (Burkitt ALL), infantiele ALL en Philadelphia-positieve (Ph+) ALL hebben eigen behandelbenaderingen [15](#page=15). > **Tip:** Het antwoord op de behandeling, met name de snelheid van daling van de MRD, is een dynamische prognostische indicator die aanpassing van therapie kan rechtvaardigen [11](#page=11) [12](#page=12). Bij recidief of resistente ziekte komen therapieën zoals immunotherapie, stamceltransplantatie en doelgerichte therapie in aanmerking [15](#page=15). #### 3.3.1 Immunotherapie Immunotherapie maakt gebruik van het immuunsysteem van de patiënt om kankercellen te bestrijden. Dit kan onder andere gebeuren met antilichamen die specifiek gericht zijn op antigenen op de leukemiecellen [14](#page=14) [15](#page=15). #### 3.3.2 Doelgerichte therapie Doelgerichte therapieën richten zich op specifieke moleculaire afwijkingen of signaalroutes die essentieel zijn voor de groei en overleving van leukemiecellen. Dit kan bijvoorbeeld het remmen van de BCR-ABL1 tyrosinekinase activiteit zijn bij Ph+ ALL [14](#page=14) [15](#page=15). > **Example:** Monoklonale antistoffen, zoals rituximab (gericht tegen CD20 op B-cellen), of antilichaam-geneesmiddel conjugaten kunnen worden ingezet. tyrosinekinaseremmers zoals imatinib zijn een voorbeeld van doelgerichte therapie bij Ph+ ALL [14](#page=14) [15](#page=15). ### 3.4 Overlevingskansen De genezingskansen voor kinderen met ALL zijn spectaculair gestegen en liggen nu zeer hoog. Bij adolescenten en volwassenen zijn de genezingskansen minder gunstig, met ongeveer 35-40% voor volwassenen [10](#page=10) [9](#page=9). --- # Acute myeloïde leukemie (AML) Acute myeloïde leukemie (AML) is een ziekte die wordt gekenmerkt door de snelle groei van abnormale witte bloedcellen, die zich ophopen in het beenmerg en de bloedstroom [16](#page=16). ## 4. Acute myeloïde leukemie (AML) AML is een heterogene ziekte die ontstaat door samenwerking tussen genetische veranderingen die de proliferatie en differentiatie van myeloïde voorlopercellen reguleren. Deze veranderingen kunnen leiden tot een overmatige proliferatie van immature myeloïde cellen (blasten) of een defect in hun differentiatie [17](#page=17). ### 4.1 Prognose van AML De prognose van AML is multifactorieel en wordt beïnvloed door diverse factoren. In 2023 bedroeg de 5-jaarsoverleving voor kinderen (0-18 jaar) 23,8%, met een iets hogere overleving bij mannen (28,7%) dan bij vrouwen [16](#page=16) [17](#page=17). #### 4.1.1 Prognostische factoren Belangrijke prognostische factoren bij AML zijn [17](#page=17): * Leeftijd [17](#page=17). * AML type [17](#page=17). * Cytogenetische en moleculaire kenmerken [17](#page=17). * Respons op inductiechemotherapie [17](#page=17). * Minimal residual disease (MRD) [17](#page=17). #### 4.1.2 Ongunstige prognostische kenmerken Onderstaande factoren worden als ongunstig beschouwd [17](#page=17): * Leeftijd ouder dan 60 jaar [17](#page=17). * AML gerelateerd aan myelodysplastisch syndroom (MDS) of secundaire AML [17](#page=17). * Specifieke cytogenetische afwijkingen zoals $t(3;3)/inv $, $t(9;22)$, $11q23$, $-7$, $-5$, $del5q$, complex karyotype [17](#page=17) [3](#page=3). * Aanwezigheid van Flt3-ITD mutaties [17](#page=17). * Een percentage van ≥ 5% leukemische blasten in het beenmerg na twee inductiekuren [17](#page=17). * Een percentage van ≥ 0,1% leukemische blasten gedetecteerd met flowcytometrie na twee inductiekuren [17](#page=17). > **Tip:** Het nauwkeurig vaststellen van deze prognostische factoren is cruciaal voor het bepalen van het behandelplan en het inschatten van de overlevingskansen. ### 4.2 Behandeling van AML Het primaire doel van de behandeling van AML is het bereiken van een complete remissie, gedefinieerd als minder dan 5% leukemische blasten in het beenmerg na inductiechemotherapie [18](#page=18). #### 4.2.1 Behandelingsstrategieën voor de meeste AML-types Voor alle AML-types, met uitzondering van acute promyelocyten leukemie (APL, M3), omvat de behandeling intensieve chemotherapieblokken. Dit bestaat doorgaans uit [18](#page=18): * **Inductiekuren:** Deze kuren worden doorgaans uitgevoerd in isolatiekamers, met intensieve ondersteunende zorg, waaronder preventieve antibiotica [18](#page=18). * **Consolidatiekuren:** Deze kuren zijn gericht op het verder reduceren van resterende leukemische cellen [18](#page=18). * **Stamceltransplantatie:** Dit kan overwogen worden, met name bij patiënten met meetbare MRD na consolidatie [18](#page=18). De intensiteit en het aantal kuren worden aangepast op basis van genetische risicofactoren, de respons van de patiënt op de behandeling, de leeftijd en eventuele comorbiditeiten. Bij oudere patiënten of patiënten met comorbiditeiten kan soms een "onderhoudstherapie" worden overwogen, of andere vormen van chemotherapie, zoals hypomethylerende medicatie (bijvoorbeeld Azacitidine). Daarnaast wordt steeds meer gebruik gemaakt van gerichte therapieën, zoals Flt3-ITD inhibitoren, IDH1-2 inhibitoren, en BCL2 inhibitoren [18](#page=18). > **Tip:** De behandeling van AML is complex en vereist een multidisciplinaire aanpak, waarbij de individuele patiëntkenmerken centraal staan. #### 4.2.2 Acute promyelocyten leukemie (AML M3 / APL) Acute promyelocyten leukemie (APL, AML M3) is een urgentie vanwege het hoge risico op diffuse intravasculaire stolling (DIC) en ernstige bloedingscomplicaties. De behandeling moet zo snel mogelijk worden gestart [18](#page=18). ##### 4.2.2.1 Kenmerken van APL APL wordt gekenmerkt door de specifieke chromosomale translocatie $t(15;17)(q24;q21)$, wat leidt tot de vorming van het PML-RARA fusie-gen. Deze genetische afwijking remt de normale differentiatie van promyelocyten [18](#page=18). ##### 4.2.2.2 Behandeling van APL De standaardbehandeling voor APL omvat [18](#page=18): * **ATRA (All Trans Retinoid Acid):** Een vitamine A-analoog dat de differentiatie van leukemische promyelocyten kan induceren [18](#page=18). * **ATO (Arseen Trioxide):** Dit middel heeft een synergetisch effect met ATRA en is zeer effectief in het induceren van apoptose van leukemische cellen [18](#page=18). * **Mylotarg (gemtuzumab ozogamicin):** Kan worden ingezet bij hoog-risicopatiënten [18](#page=18). * **Chemotherapie:** Wordt doorgaans gereserveerd voor gevallen van recidief [18](#page=18). > **Example:** Een patiënt met een plotselinge, hevige neusbloeding en lange stollingstijden dient direct onderzocht te worden op APL, gezien het hoge risico op levensbedreigende bloedingen door DIC. De snelle start van ATRA en/of ATO is hierbij essentieel. --- # Urgenties en samenvatting van acute leukemie Dit gedeelte behandelt de acute urgenties die kunnen optreden bij patiënten met een vermoeden van acute leukemie, evenals een gedetailleerde samenvatting van de ziekte zelf, inclusief pathogenese, incidentie, symptomen, diagnostiek, therapie en prognose, met aandacht voor verschillen tussen kinderen en volwassenen. ### 5.1 Urgenties bij vermoeden van acute leukemie Patiënten met een vermoeden van acute leukemie kunnen presenteren met specifieke urgenties die onmiddellijke aandacht vereisen. Enkele cruciale urgenties zijn: * **Hyperleukocytose:** Dit wordt gedefinieerd als een verhoogd aantal witte bloedcellen, specifiek meer dan 30.000 per microliter ($\mu$L), waarbij blasten aanwezig zijn [19](#page=19). * **Neurologische symptomen:** Verdere specificatie van deze symptomen is niet verstrekt in de documentatie. * **Mediastinale massa:** De aanwezigheid van een massa in het mediastinum kan een urgente presentatie zijn [19](#page=19). * **Spontaan tumorlyse syndroom met of zonder nierinsufficiëntie:** Dit syndroom ontstaat door de snelle afbraak van kankercellen en kan leiden tot metabole ontregelingen en orgaanschade [19](#page=19). Andere urgente situaties die bij acute leukemie kunnen optreden zijn: * **Tumorlyse ** [19](#page=19). * **Febriele neutropenie ** [19](#page=19). * **Bloedingen en stollingsproblemen ** [19](#page=19). * **Hemodynamische instabiliteit ** [19](#page=19). ### 5.2 Samenvatting van acute leukemie Acute leukemie is een maligniteit van hematopoëtische stamcellen, gekenmerkt door een stop in de differentiatie van de cellen, gevolgd door een ongecontroleerde proliferatie [20](#page=20). #### 5.2.1 Pathogenese De kern van de pathogenese van acute leukemie ligt in een genetische aberratie die leidt tot een defect in de rijping van bloedcellen. Deze ongerijpte cellen, bekend als blasten, accumuleren in het beenmerg en kunnen de normale hematopoëse verdringen. Dit resulteert in pancytopenie, wat zich manifesteert als anemie, infecties en bloedingen [20](#page=20). #### 5.2.2 Incidentie De incidentie van acute leukemie varieert tussen de twee hoofdtypen, acute lymfoblastaire leukemie (ALL) en acute myeloïde leukemie (AML), en is afhankelijk van de leeftijd van de patiënt [20](#page=20). #### 5.2.3 Symptomen De symptomen van ALL en AML zijn grotendeels vergelijkbaar en worden voornamelijk veroorzaakt door de beenmerginsufficiëntie en eventuele extramedullaire infiltraties [20](#page=20). * **Kenmerkend voor ALL:** Botpijn [20](#page=20). * **Typisch voor AML:** Extramedullaire aantasting, zoals chloromen (tumoren van leukemische cellen buiten het beenmerg) [20](#page=20). Algemene symptomen kunnen zijn: vermoeidheid, bleekheid (door anemie), infecties (door neutropenie), petechiën en ecchymosen (door trombocytopenie), koorts, gewichtsverlies en vergrote lymfeklieren of milt [20](#page=20). #### 5.2.4 Diagnostiek De diagnostiek van acute leukemie omvat doorgaans bloedonderzoek (CBC, differentiatie), beenmergpunctie en -biopsie voor morfologische beoordeling, immunofenotypering, cytogenetica en moleculaire diagnostiek. Beeldvorming kan worden gebruikt om extramedullaire manifestaties te evalueren [20](#page=20). #### 5.2.5 Therapie De behandeling van acute leukemie is intensief en is onderverdeeld in verschillende fasen: * **Inductie:** Het doel is om de leukemiecellen te vernietigen en remissie te bereiken [20](#page=20). * **CR (Complete Remissie):** Een staat waarin er geen detecteerbare leukemiecellen meer zijn [20](#page=20). * **Consolidatie:** Verdere behandeling na inductie om resterende leukemiecellen te elimineren [20](#page=20). * **Intensificatie:** Kan onderdeel zijn van consolidatie of een aparte fase om de remissie te versterken [20](#page=20). * **Onderhoud:** Langdurige therapie met lagere doses om terugval te voorkomen [20](#page=20). **Bijwerkingen** van de therapie zijn aanzienlijk, wat vaak langdurige ziekenhuisopnames vereist, met name bij kinderen met AML en bij volwassenen. Er is een toenemende tendens naar meer **doelgerichte therapie** en **immunotherapie**, vooral bij herval, resistente ziekte, en bij oudere patiënten [20](#page=20). Een belangrijk concept in de diagnostiek en monitoring van therapie is **MRD (Minimal Residual Disease)**, wat de detectie van zeer lage aantallen leukemiecellen mogelijk maakt na behandeling [20](#page=20). #### 5.2.6 Prognose De prognose van acute leukemie verschilt aanzienlijk tussen kinderen en volwassenen. Kinderen hebben over het algemeen een betere prognose, vooral bij ALL, vergeleken met volwassenen. Verschillende factoren, waaronder het type leukemie, genetische afwijkingen, respons op therapie, en leeftijd, beïnvloeden de prognose [20](#page=20). #### 5.2.7 Complicaties en urgenties Zoals eerder besproken onder sectie 5.1, kunnen complicaties zoals hyperleukocytose, infecties, bloedingen en metabole ontregelingen levensbedreigende urgenties vormen die onmiddellijke medische interventie vereisen [20](#page=20). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Leukemie | Een klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen uit de hematopoetische cellijnen, gekenmerkt door opeenvolgende chromosomale afwijkingen die leiden tot stilstand in differentiatie en verhoogde proliferatie. | | Hematopoiese | Het proces van vorming en ontwikkeling van bloedcellen uit stamcellen in het beenmerg. | | Beenmerg | Het sponsachtige weefsel in de holtes van botten dat verantwoordelijk is voor de productie van bloedcellen. | | Beenmergaspiraat | Een diagnostische procedure waarbij een kleine hoeveelheid beenmerg wordt opgezogen voor microscopisch onderzoek. | | Blasten | Onrijpe bloedcellen die zich normaal in het beenmerg bevinden, maar in grote aantallen in het bloed of beenmerg wijzen op leukemie. | | Cytogenetica | De studie van chromosomen, inclusief hun structuur en afwijkingen, wat belangrijk is voor de classificatie en prognose van leukemie. | | Immunofenotypering | Een techniek, vaak flowcytometrie, die gebruikt wordt om eiwitten op het oppervlak van cellen te identificeren en zo celtypen te classificeren, wat cruciaal is voor het onderscheid tussen lymfoïde en myeloïde leukemie. | | Moleculaire analyse | Onderzoek naar genetische veranderingen op DNA-niveau, zoals mutaties, die een rol spelen in de ontwikkeling en prognose van leukemie. | | Minimal Residual Disease (MRD) | De aanwezigheid van een zeer klein aantal leukemische cellen dat niet gedetecteerd kan worden met standaard microscopische methoden, maar wel voorspellend is voor een terugval. | | Acute lymfoblasten leukemie (ALL) | Een type acute leukemie dat ontstaat uit lymfocytaire voorlopercellen (lymfoblasten), vaker voorkomend bij kinderen, maar ook bij volwassenen. | | Acute myeloïde leukemie (AML) | Een type acute leukemie dat ontstaat uit myeloïde voorlopercellen, vaker voorkomend bij volwassenen, met een breed spectrum aan subtypes. | | Hyperleukocytose | Een extreem hoog aantal witte bloedcellen (leukocyten), vaak geassocieerd met acute leukemie, wat kan leiden tot complicaties zoals leukostase door verhoogde bloedviscositeit. | | Leukostase | Een complicatie van hyperleukocytose waarbij leukocyten aggregeren en trombi vormen in de microcirculatie, wat kan leiden tot orgaanschade. | | Tumorlysis syndroom | Een potentieel levensbedreigende complicatie die optreedt wanneer grote aantallen kankercellen snel afsterven, wat leidt tot de vrijlating van grote hoeveelheden nucleïnezuren, fosfaten, kalium en calcium in het bloed. | | Inductietherapie | De eerste fase van de behandeling van leukemie, gericht op het bereiken van een complete remissie door het elimineren van het grootste deel van de leukemische cellen. | | Consolidatietherapie | De behandeling die volgt op inductietherapie, bedoeld om resterende leukemische cellen te vernietigen en een langdurige remissie te behouden. | | Stamceltransplantatie | Een medische procedure waarbij beschadigde of zieke beenmergcellen worden vervangen door gezonde stamcellen, gebruikt bij de behandeling van bepaalde vormen van leukemie. | | Acute promyelocyten leukemie (APL) | Een specifiek subtype van AML (M3) gekenmerkt door de t(15;17) chromosomale afwijking en geassocieerd met een hoog risico op diffuse intravasculaire stolling (DIC). | | Diffuse intravasculaire stolling (DIC) | Een ernstige, levensbedreigende aandoening waarbij het stollingssysteem van het lichaam wordt geactiveerd, wat leidt tot zowel bloedingen als trombose. |

# Definitie en incidentie van acute leukemie Dit onderwerp verschaft een definitie van acute leukemie, verklaart de onderliggende mechanismen en presenteert de incidentiecijfers in België, met specifieke aandacht voor leeftijdsverschillen. ### 1.1 Definitie van acute leukemie Acute leukemie wordt gedefinieerd als een klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen uit de hematopoietische cellijnen. Dit proces wordt gekenmerkt door opeenvolgende chromosomale afwijkingen, die leiden tot een 'double hit': de differentiatie van cellen stopt en hun proliferatie neemt toe. Een kenmerkend criterium voor acute leukemie is de aanwezigheid van $\geq$ 20% blasten in het beenmerg [2](#page=2) [3](#page=3). ### 1.2 Indeling van leukemie Leukemieën kunnen worden ingedeeld op basis van verschillende criteria: * **Acuut versus chronisch:** Dit onderscheid is gebaseerd op de snelheid van progressie en de mate van celmaturatie [3](#page=3). * **Myeloïd versus lymfoïd:** Deze classificatie verwijst naar de hematopoietische cellijn waaruit de maligniteit ontstaat [3](#page=3). * **Primair versus secundair:** Dit onderscheid duidt op de oorsprong van de leukemie, waarbij secundaire leukemieën kunnen ontstaan na eerdere behandelingen voor andere maligniteiten. ### 1.3 Incidentie van acute leukemie in België #### 1.3.1 Algemene incidentie In België werden tussen 2004 en 2012 jaarlijks gemiddeld 502 gevallen van acute leukemie geregistreerd. Van deze gevallen was 56% mannelijk en 44% vrouwelijk. De mediane leeftijd bij diagnose was 64 jaar [4](#page=4). #### 1.3.2 Leeftijdsspecifieke incidentie Er zijn significante verschillen in incidentie en mediane leeftijd tussen acute myeloïde leukemie (AMM) en acute lymfoïde leukemie (ALL) afhankelijk van de leeftijd [4](#page=4). * **AMM:** De algemene incidentie voor AMM bedroeg 5.2 per 100.000 voor mannen en 3.9 per 100.000 voor vrouwen. De mediane leeftijd bij diagnose was 64 jaar [4](#page=4). * **ALL:** Bij ALL werd een aanzienlijk deel van de gevallen (54%) gediagnosticeerd bij personen jonger dan 20 jaar. De mediane leeftijd bij diagnose voor ALL was 27 jaar voor mannen en 31 jaar voor vrouwen. Dit is omgekeerd ten opzichte van ouderen, waar AMM vaker voorkomt dan ALL [4](#page=4). > **Tip:** Hoewel specifieke cijfers voor verschillende subtypes bij kinderen niet vermeld zijn in de documentatie, is het belangrijk te weten dat de prevalentie van ALL aanzienlijk is bij jongere populaties vergeleken met AMM. --- # Klinische presentatie en diagnostiek van acute leukemie De klinische presentatie van acute leukemie is divers en kan variëren van bloedingen en infecties tot specifieke symptomen zoals botpijn of neurologische klachten, waarbij een gerichte diagnostische uitwerking middels bloed- en beenmergonderzoek cruciaal is [5](#page=5). ### 2.1 Klinische presentatie van acute leukemie De symptomen van acute leukemie ontstaan relatief recent en kunnen soms lijken op banale, aanhoudenende klachten. Deze presenteren zich onder verschillende vormen [5](#page=5): * **Hematologische afwijkingen:** * Petechiën, hematomen, en algemene bloedingsneiging [5](#page=5). * Bleekheid en vermoeidheid, indicatief voor anemie [5](#page=5). * Wondjes aan de lippen, mogelijk gerelateerd aan trombocytopenie [5](#page=5). * **Infectieuze complicaties:** * Koorts en recidiverende infecties [5](#page=5). * **Orgaanvergroting:** * Lymfadenopathieën (vergrote lymfeklieren) [5](#page=5). * Hepatosplenomegalie (vergroting van lever en milt) [5](#page=5). * **Specifieke symptomen per leukemietype:** * **Acute lymfatische leukemie (ALL):** Botpijn, manken, en nachtelijke pijn. Bij ALL kan er sprake zijn van een mediastinale massa, wat duidt op urgentie [5](#page=5) [7](#page=7). * **Acute myeloïde leukemie (AML):** Cutane infiltraten (huidafwijkingen) en tandvleeshypertrofie. Soms kunnen er ook "chloromen" optreden [5](#page=5). ### 2.2 Diagnostische uitwerking van acute leukemie De diagnostische aanpak van acute leukemie omvat meerdere stappen om de diagnose te bevestigen en de specifieke kenmerken te bepalen [6](#page=6): #### 2.2.1 Bloedonderzoek Het initiële bloedonderzoek is essentieel en omvat: * **Leukocyten met formule:** Hierbij wordt gelet op de aanwezigheid van blasten (onrijpe leukocyten) [6](#page=6). * **Hemoglobine en bloedplaatjes:** Indicatoren voor anemie en trombocytopenie [6](#page=6). * **Biochemische parameters:** Verhoogd lactaatdehydrogenase (LDH), tumorlyse parameters zoals kalium (K), fosfaat (P), calcium (Ca), en urinezuur, evenals de nierfunctie [6](#page=6). > **Tip:** Hyperleukocytose (een extreem hoog aantal witte bloedcellen, mogelijk vanaf 100 000 WBC/mm³) kan een urgentie vormen vanwege verhoogde bloedviscositeit en de kans op leucostase (stolling in de microcirculatie). Dit kan leiden tot CNS-trombose/bloeding (onrust, hoofdpijn, visusvermindering, agitatie, verwardheid, stupor) of pulmonaire leucostase (hypoxie, dyspneu) [8](#page=8). #### 2.2.2 Beenmergonderzoek * **Beenmergaspiraat:** Dit is een standaardprocedure. Soms is een beenmergbiopsie noodzakelijk [6](#page=6). * **Cytomorfologie:** Beoordeling van de morfologie van cellen, inclusief het percentage blasts. De FAB-classificatie (L1-L3 voor ALL) en de M-classificatie (M0-M7 voor AML) kunnen hierbij worden gebruikt [8](#page=8). * **Immunofenotypering (flowcytometrie):** Bepaalt de celoppervlaktemarkers om de celijn van de leukemie te identificeren [8](#page=8). * **Conventionele cytogenetica (karyotypering, FISH):** Onderzoekt chromosomale afwijkingen [8](#page=8). * **Array CGH:** Detecteert subtiele genomische veranderingen [8](#page=8). * **Moleculaire analyse (NGS):** Detecteert specifieke genetische mutaties die belangrijk zijn voor prognose en risicostratificatie [8](#page=8). > **Tip:** Genetische afwijkingen en moleculaire analyses zijn cruciaal voor risicostratificatie en de keuze van de behandeling, maar vereisen geen gedetailleerde kennis van alle specifieke merkers voor dit stadium van studie [8](#page=8). #### 2.2.3 Aanvullende diagnostiek * **Lumbaalpunctie:** Vaak uitgevoerd om de aanwezigheid van leukemiecellen in het centrale zenuwstelsel (CZS) te beoordelen en indien nodig chemotherapie toe te dienen [6](#page=6). * **Radiografie thorax:** Kan helpen bij het detecteren van mediastinale massa's die duiden op urgentie [6](#page=6) [7](#page=7). * **Echografie van het abdomen:** Kan worden gebruikt voor het beoordelen van eventuele orgaanvergrotingen [6](#page=6). --- # Acute lymfoblasten leukemie (ALL): prognose en behandeling This section delves into the crucial aspects of Acute Lymphoblastic Leukemia (ALL) prognosis and treatment, examining prognostic factors, treatment evolution, and specific risk categories and protocols for both pediatric and adult patients. ### 3.1 Overzicht van de prognose De overlevingskansen voor kinderen met ALL zijn spectaculair gestegen door de jaren heen, terwijl adolescenten en volwassenen minder goede genezingskansen hebben, typisch tussen 35-40% [10](#page=10). ### 3.2 Evolutie van de ALL behandeling De behandeling van ALL is geëvolueerd van het gebruik van 'single agents' naar intensieve combinatie-therapieën in vaste schema's, aangevuld met centrale zenuwstelsel (CNS) therapie, en ondersteunende therapieën zoals profylaxe voor pneumocystis en varicella. Risicostratificatie speelt hierbij een sleutelrol [10](#page=10). ### 3.3 Risicofactoren in ALL Verschillende factoren bepalen de prognose bij ALL [11](#page=11) [12](#page=12). #### 3.3.1 Ongunstige risicofactoren Ounstige risicofactoren omvatten [11](#page=11) [12](#page=12): * Leeftijd: jonger dan 1 jaar of ouder dan 10 jaar [11](#page=11) [12](#page=12). * Witte bloedcel (WBC) aantal bij diagnose: groter dan of gelijk aan 50 of 100 x 10^9/L [11](#page=11) [12](#page=12). * Extramedullaire ziekte: aanwezigheid van ziekte in het centrale zenuwstelsel (CNS) of de gonaden [11](#page=11) [12](#page=12). * Immunofenotype: T-cel ALL [11](#page=11) [12](#page=12). * Cytogenetische kenmerken: low hypodiploidy, near-haploidy, translocaties t(9;22), t(4;11), 11q23, t(17;19), of iamp21 [11](#page=11) [12](#page=12). * Antwoord op prednison prefase: ≥ 1 x 10^9/L blasten in het bloed [11](#page=11) [12](#page=12). * Antwoord op inductie: ≥ 5% blasten in het beenmerg (BM) op dag 35 (D35) [11](#page=11) [12](#page=12). * Minimale residuele ziekte (MRD): ≥ 10^-2 op D35 of ≥ 10^-3 op dag 90 (D90) [11](#page=11) [12](#page=12). * Moleculaire kenmerken (via Next-Generation Sequencing - NGS): bijvoorbeeld IKZF1 deletie [11](#page=11) [12](#page=12). > **Tip:** Het correct interpreteren van deze risicofactoren is essentieel voor het bepalen van het behandelingsplan en het inschatten van de prognose [11](#page=11) [12](#page=12). #### 3.3.2 Minimale residuele ziekte (MRD) MRD staat voor minimale ziekterest. De detectie hiervan is een krachtige prognostische factor geworden bij ALL [11](#page=11) [12](#page=12) [13](#page=13). ### 3.4 Behandelingsprotocollen voor ALL Behandelingsprotocollen voor ALL worden ingedeeld op basis van risiconiveaus, recidief, en resistentie [15](#page=15). #### 3.4.1 Frontline behandeling Protocollen worden onderscheiden voor: * Laag of standaard risico [15](#page=15). * Intermediair risico - laag [15](#page=15). * Intermediair risico - hoog [15](#page=15). * Hoog risico [15](#page=15). * Rijpe B-ALL (Burkitt ALL) [15](#page=15). * Infant ALL [15](#page=15). * Phi+ ALL [15](#page=15). #### 3.4.2 Behandeling bij recidief en resistentie Specifieke protocollen bestaan voor: * Recidief: vroeg recidief, laat recidief, extramedullair recidief [15](#page=15). * Resistente ALL [15](#page=15). #### 3.4.3 Immunotherapie, doelgerichte therapie en stamceltransplantatie Immunotherapie en doelgerichte therapie zijn belangrijke componenten geworden in de behandeling van ALL, naast stamceltransplantatie [14](#page=14) [15](#page=15). > **Example:** Bij patiënten met de Philadelphia-chromosoom-positieve ALL (Ph+ ALL) wordt vaak een combinatie van chemotherapie en tyrosinekinaseremmers (zoals imatinib) ingezet om de prognose te verbeteren [15](#page=15). > **Tip:** Het bijhouden van de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van immunotherapie, zoals CAR T-celtherapie, is cruciaal gezien de snelle vooruitgang in dit domein [15](#page=15). --- # Acute myeloïde leukemie (AML): prognose en behandeling Dit onderwerp bespreekt de prognostische factoren, de cytogenetische en moleculaire kenmerken, en de behandelingsstrategieën voor acute myeloïde leukemie (AML), inclusief de specifieke vorm acute promyelocyten leukemie (APL) [16](#page=16) [17](#page=17) [18](#page=18). ### 4.1 Prognose van AML De prognose van AML wordt beïnvloed door diverse factoren, waaronder leeftijd, type AML, cytogenetische en moleculaire kenmerken, het respons op inductiebehandeling en de aanwezigheid van minimal residual disease (MRD) . Voor kinderen en adolescenten tussen 0-18 jaar werd in 2023 een 5-jaarsoverleving van 23,8% gerapporteerd, met een verschil tussen mannen (28,7%) en vrouwen (31%) ] [16](#page=16) [17](#page=17). #### 4.1.1 Cytogenetische en moleculaire uitwerking AML ontstaat door een samenwerking tussen genetische veranderingen die de proliferatie en differentiatie van bloedcellen regelen. Deze genetische veranderingen kunnen worden onderverdeeld in twee typen: type 1, gerelateerd aan een proliferatiesignaal, en type 2, gerelateerd aan differentiatie [17](#page=17). #### 4.1.2 Prognostische factoren **Gunstige factoren** zijn over het algemeen afwezigheid van de hieronder genoemde ongunstige factoren [17](#page=17). **Ongunstige factoren** omvatten: * Leeftijd ouder dan 60 jaar [17](#page=17). * AML gerelateerd aan myelodysplastisch syndroom (MDS) of secundaire AML [17](#page=17). * Specifieke cytogenetische afwijkingen zoals t(3;3)/inv t(9;22), 11q23, -7, -5, del5q, een complex karyotype, en Flt3-ITD mutaties [17](#page=17) [3](#page=3). * Een respons op inductiebehandeling waarbij meer dan 5% blasten in het beenmerg aanwezig zijn na twee inductiekuren [17](#page=17). * Een MRD-positiviteit van meer dan 0,1% leukemische blasten gemeten met flowcytometrie na twee inductiekuren [17](#page=17). > **Tip:** Het identificeren van deze genetische en klinische factoren is cruciaal voor het bepalen van de individuele prognose en het kiezen van de meest geschikte behandelstrategie. ### 4.2 Behandeling van AML Het primaire doel van de behandeling van AML is het bereiken van een complete remissie, gedefinieerd als minder dan 5% leukemische blasten in het beenmerg na inductietherapie [18](#page=18). #### 4.2.1 Behandeling van standaard AML (niet APL) Voor de meeste AML-types (uitgezonderd APL) bestaat de behandeling uit intensieve chemotherapieblokken. Deze omvatten [18](#page=18): * **Inductiekuren**: Deze vinden plaats in een isolatiekamer en gaan gepaard met intensieve supportieve therapie, waaronder preventieve antibiotica [18](#page=18). * **Consolidatiekuren**: Deze kunnen gevolgd worden door een stamceltransplantatie, vooral bij MRD-positiviteit, en dienen ter verdere intensificatie van de behandeling [18](#page=18). De intensiteit en het aantal chemotherapie kuren worden bepaald door de genetische risicofactoren, de respons op de behandeling, en de leeftijd en comorbiditeit van de patiënt. Bij oudere patiënten of patiënten met specifieke omstandigheden kan een onderhoudstherapie of alternatieve chemotherapie, zoals hypomethylerende medicatie (bv. Azacitidine), worden overwogen. Daarnaast wordt steeds vaker gebruik gemaakt van targeted therapy, gericht op specifieke moleculaire afwijkingen zoals Flt3-ITD, IDH1-2 mutaties, of BCL2-remmers [18](#page=18). > **Tip:** De behandeling van AML is een complex proces dat intensieve medische zorg en monitoring vereist. Het personaliseren van de behandeling op basis van individuele risicofactoren is essentieel. #### 4.2.2 Behandeling van acute promyelocyten leukemie (APL) Acute promyelocyten leukemie (AML M3), ook wel APL genoemd, wordt beschouwd als een urgentie vanwege de hoge kans op diffuse intravasculaire stolling (DIC) en een daarmee gepaard gaand hoog bloedingsrisico. De behandeling moet daarom zo spoedig mogelijk gestart worden [18](#page=18). APL wordt gekenmerkt door de specifieke translocatie t(15;17)(q24;q21) wat leidt tot de vorming van het PML-RARA fusiegen. Dit gen remt de differentiatie van promyelocyten [18](#page=18). De behandeling van APL omvat doorgaans: * **ATRA (All Trans Retinoid Acid)**: Dit is een analoog van vitamine A dat de differentiatie van leukemische cellen stimuleert [18](#page=18). * **ATO (Arseen trioxide)**: Dit middel wordt ook ingezet en heeft bewezen effectief te zijn in de behandeling van APL [18](#page=18). * **Mylotarg**: Dit wordt toegevoegd voor patiënten met een hoog risico [18](#page=18). Chemotherapie wordt overwogen bij recidief van de ziekte [18](#page=18). > **Example:** Een patiënt met APL presenteert zich met ernstige bloedingen door DIC. De behandeling met ATRA en ATO wordt onmiddellijk gestart om de differentiatie te induceren en de stollingsstoornis te corrigeren, waardoor het bloedingsrisico afneemt. --- # Urgenties en samenvatting van acute leukemie Dit onderdeel behandelt de acute urgenties bij verdenking op acute leukemie, evenals een samenvatting van de pathogenese, symptomen, diagnostiek, therapie en prognose van deze ziekte. ### 5.1 Acute urgenties bij verdenking op acute leukemie Patiënten met een verdenking op acute leukemie kunnen zich presenteren met verschillende acute urgenties die onmiddellijke aandacht vereisen. Deze urgenties kunnen onder meer zijn: * **Hyperleukocytose:** Een zeer hoog aantal witte bloedcellen, gedefinieerd als meer dan 30.000 witte bloedcellen per microliter, in combinatie met de aanwezigheid van blasten [19](#page=19). * **Neurologische symptomen:** Dit kan wijzen op leukemische infiltratie van het centrale zenuwstelsel of op andere complicaties [19](#page=19). * **Mediastinale massa:** Een massa in het mediastinum, vaak geassocieerd met acute lymfatische leukemie (ALL), die compressie kan veroorzaken op vitale structuren [19](#page=19). * **Tumorlysis syndroom:** Dit syndroom kan spontaan optreden of geassocieerd zijn met nierinsufficiëntie. Het wordt gekenmerkt door snelle afbraak van tumorcellen, wat leidt tot de vrijlating van grote hoeveelheden intracellulaire componenten in het bloed [19](#page=19). * **Febriele neutropenie:** Een koorts in combinatie met een tekort aan neutrofielen, wat het risico op ernstige infecties vergroot [19](#page=19). * **Bloedingen en stollingsproblemen:** Acute leukemie kan leiden tot verstoringen in de bloedstolling, wat resulteert in bloedingen [19](#page=19). * **Hemodynamische instabiliteit:** Een instabiele bloedsomloop, wat kan duiden op ernstige complicaties of de onderliggende ziekte [19](#page=19). ### 5.2 Samenvatting van acute leukemie #### 5.2.1 Pathogenese Acute leukemie ontstaat door een stop in de differentiatie van hematopoëtische stamcellen, gevolgd door een ongecontroleerde proliferatie van deze abnormale cellen (blatsen). Dit leidt tot een verdringing van het normale beenmerg, met anemie, trombocytopenie en neutropenie als gevolg [20](#page=20). #### 5.2.2 Incidentie De incidentie van acute lymfatische leukemie (ALL) en acute myeloïde leukemie (AML) varieert significant met de leeftijd [20](#page=20). #### 5.2.3 Symptomen De symptomen van ALL en AML zijn grotendeels vergelijkbaar en kunnen omvatten: * Vermoeidheid en bleekheid (door anemie) * Infecties en koorts (door neutropenie) * Bloedingen en blauwe plekken (door trombocytopenie) * Botpijn (kenmerkend voor ALL) [20](#page=20). * Vergrote lymfeklieren, lever en milt * Extramedullaire aantasting (bijvoorbeeld chloromen, typisch voor AML) [20](#page=20). #### 5.2.4 Diagnostiek De diagnostiek van acute leukemie omvat doorgaans: * **Bloedonderzoek:** Om anemie, trombocytopenie, neutropenie en de aanwezigheid van blasten te detecteren. * **Beenmergpunctie en -biopsie:** Essentieel voor definitieve diagnose, classificatie (ALL of AML) en bepaling van de prognostische factoren. * **Flowcytometrie en cytogenetica:** Voor specifieke typering van de leukemiecellen en identificatie van genetische afwijkingen. * **Beeldvorming:** Om eventuele extramedullaire infiltraties of mediastinale massa's te beoordelen. #### 5.2.5 Therapie De behandeling van acute leukemie is intensief en bestaat uit meerdere fasen: * **Inductie:** Intensieve chemotherapie met als doel de leukemiecellen zo veel mogelijk te elimineren en een complete remissie (CR) te bereiken [20](#page=20). * **Consolidatie/Intensificatie:** Verdere chemotherapieblokken om resterende leukemiecellen aan te pakken en het risico op herval te verminderen [20](#page=20). * **Onderhoudstherapie:** Langdurige, minder intensieve therapie (vooral bij ALL) om remissie te behouden [20](#page=20). * **Doelgerichte therapie en immunotherapie:** Deze worden steeds belangrijker, met name bij herval, resistente ziekte, of bij oudere patiënten [20](#page=20). > **Tip:** Het is cruciaal om de begrippen inductie, complete remissie (CR), consolidatie, intensificatie en onderhoud goed te begrijpen, evenals Minimal Residual Disease (MRD) als prognostische indicator [20](#page=20). #### 5.2.6 Bijwerkingen De intensieve therapie gaat gepaard met aanzienlijke bijwerkingen. Dit leidt bij kinderen met AML en bij volwassenen vaak tot langdurige ziekenhuisopnames [20](#page=20). #### 5.2.7 Prognose De prognose van acute leukemie verschilt aanzienlijk tussen kinderen en volwassenen. Factoren zoals het type leukemie, genetische afwijkingen, leeftijd en respons op therapie spelen hierbij een grote rol [20](#page=20). #### 5.2.8 Complicaties Naast de al genoemde urgenties, omvatten complicaties van acute leukemie ook infecties, bloedingen en orgaanfalen als gevolg van de ziekte zelf of de behandeling. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Hematopoiese | Het proces van de aanmaak van bloedcellen en bloedplaatjes vanuit hematopoëtische stamcellen, dat plaatsvindt in het beenmerg. | | Leukemie | Een groep van maligniteiten die gekenmerkt worden door de klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen uit de hematopoëtische cellijnen. | | Klonale proliferatie | Ongecontroleerde en exponentiële vermenigvuldiging van één enkele cel (de klone) die afwijkend is geworden en zich ongeremd deelt. | | Beenmerg | Het sponsachtige weefsel dat zich in de holtes van botten bevindt en waar hematopoiese plaatsvindt. | | Blasten | Onrijpe, ongedifferentieerde bloedcellen die normaal gesproken in kleine aantallen voorkomen in het beenmerg, maar die bij leukemie in grote hoeveelheden aanwezig zijn. | | Beenmergaspiraat | Een diagnostische procedure waarbij met een naald vocht uit het beenmerg wordt opgezogen om te onderzoeken op abnormale cellen of processen. | | Lumbale punctie | Een procedure waarbij een kleine hoeveelheid hersenvocht (liquor cerebrospinalis) wordt weggenomen uit de onderste deel van de wervelkolom voor diagnostische analyse of voor het toedienen van medicatie. | | Hyperleukocytose | Een extreem hoge concentratie witte bloedcellen in het bloed, wat kan leiden tot complicaties zoals leucostase. | | Leucostase | Een complicatie van hyperleukocytose waarbij de witte bloedcellen de bloedvaten blokkeren, wat kan leiden tot trombi en orgaanschade. | | Cytomorfologie | De studie van de vorm en structuur van cellen, gebruikt in de diagnostiek van leukemie om het type en de differentiatiestatus van leukemiecellen te bepalen. | | Immunofenotypering | Een techniek die gebruik maakt van antilichamen om specifieke eiwitten (antigenen) op het celoppervlak te detecteren, gebruikt om de oorsprong en het type van leukemiecellen te identificeren. | | Cytogenetica | De studie van chromosomen en hun afwijkingen, belangrijk voor het classificeren van leukemie en het bepalen van de prognose. | | Moleculaire analyse | Onderzoek naar de genetische veranderingen binnen de leukemiecellen, zoals mutaties en genexpressie, om prognostische merkers te identificeren en gerichte therapie te plannen. | | Prognostische merkers | Factoren die helpen voorspellen hoe een ziekte zal verlopen en hoe effectief bepaalde behandelingen zullen zijn. | | Risicostratificatie | Het indelen van patiënten in verschillende risicogroepen op basis van klinische, cytogenetische en moleculaire kenmerken om de behandeling te personaliseren. | | Extramedullaire ziekte | De aanwezigheid van leukemiecellen buiten het beenmerg, bijvoorbeeld in de hersenen (CNS), lymfeklieren, of andere organen. | | Minimal residual disease (MRD) | De aanwezigheid van een zeer kleine hoeveelheid leukemiecellen die niet gedetecteerd kunnen worden met standaard diagnostische methoden, maar die wel een voorspellende waarde hebben voor terugval. | | Immunotherapie | Een vorm van behandeling die het eigen immuunsysteem van de patiënt stimuleert om kankercellen aan te vallen. | | Stamceltransplantatie | Een medische procedure waarbij beschadigde beenmergcellen worden vervangen door gezonde stamcellen, meestal na hoge dosis chemotherapie, gebruikt bij intensieve behandeling van leukemie. | | Acute promyelocyten leukemie (APL) | Een specifieke subgroep van acute myeloïde leukemie (AML, type M3) die gekenmerkt wordt door specifieke genetische afwijkingen en een hoog risico op bloedingen door DIC. | | Diffuse intravasculaire stolling (DIC) | Een ernstige aandoening waarbij het stollingssysteem van het lichaam ontregeld raakt, leidend tot zowel bloedingen als trombose. | | ATRA (All Trans Retinoid Acid) | Een vorm van vitamine A die gebruikt wordt bij de behandeling van acute promyelocyten leukemie om de differentiatie van leukemiecellen te bevorderen. | | Arseen trioxide (ATO) | Een toxische stof die, in gezuiverde en gecontroleerde vorm, effectief is in de behandeling van bepaalde vormen van leukemie, waaronder APL. | | Complete remissie (CR) | Een staat waarin alle meetbare tekenen van leukemie verdwenen zijn, met minder dan 5% blasten in het beenmerg en normale bloedwaarden. | | Inductiekuren | De eerste fase van de chemotherapie, gericht op het bereiken van remissie door het vernietigen van de meerderheid van de leukemiecellen. | | Consolidatiekuren | Behandeling na de inductiefase, gericht op het elimineren van resterende leukemiecellen om een terugval te voorkomen. | | Onderhoudstherapie | Langdurige, minder intensieve behandeling die wordt toegepast na inductie en consolidatie om de remissie te behouden. | | Tumorlysis syndroom | Een complicatie die kan optreden tijdens de behandeling van leukemie of lymfoom, waarbij snel afbrekende tumorcellen leiden tot een plotselinge vrijlating van grote hoeveelheden intracellulaire componenten in de bloedbaan. |

# Introductie tot acute leukemie Dit topic introduceert acute leukemie als een klonale proliferatie van ongedifferentieerde bloedcellen en bespreekt de classificatie en incidentie ervan. ### 1.1 Wat is leukemie? Leukemie wordt gedefinieerd als een klonale proliferatie van ongedifferentieerde of weinig gedifferentieerde cellen uit de hematopoietische cellijnen. Dit proces wordt gekenmerkt door opeenvolgende chromosomale afwijkingen. Deze afwijkingen leiden tot een zogenaamde "double hit" waarbij de differentiatie van bloedcellen stopt en hun proliferatie toeneemt [2](#page=2) [3](#page=3). ### 1.2 Indeling van leukemie Leukemie kan worden ingedeeld op basis van verschillende criteria: * **Acuut versus chronisch:** Dit onderscheid is gebaseerd op het stadium van differentiatie van de leukemische cellen. Acute leukemie wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van minstens 20% blasten in het beenmerg [3](#page=3). * **Myeloïde versus lymfoïde:** Deze indeling verwijst naar de oorsprong van de leukemische cel in het beenmerg (myeloïde stamcel of lymfoïde stamcel) [3](#page=3). * **Primair versus secundair:** Dit onderscheid maakt een verschil tussen nieuw ontstane leukemie (primair) en leukemie die ontstaat na een eerdere behandeling voor een andere maligniteit of een myelodysplastisch syndroom (secundair) [3](#page=3). > **Tip:** Het percentage blasten in het beenmerg is een cruciaal diagnostisch criterium voor acute leukemie [3](#page=3). ### 1.3 Incidentie van acute leukemie in België De incidentie van hematologische maligniteiten in België, specifiek leukemie, is onderzocht over de periode 2004-2012 [3](#page=3) [4](#page=4). * **Algemene incidentie:** In 2012 werd de incidentie van acute leukemie in België geschat op 5.2 per 100.000 mannen en 3.9 per 100.000 vrouwen, met een totaal van 502 nieuwe gevallen bij mannen en 181 nieuwe gevallen bij vrouwen in datzelfde jaar [4](#page=4). * **Geslachtsspecifieke verdeling:** De verdeling tussen mannen en vrouwen is niet uniform; in 2012 was 56% van de acute leukemiegevallen bij mannen en 44% bij vrouwen [4](#page=4). * **Leeftijdsspecifieke incidentie:** * **Algemene mediane leeftijd:** De mediane leeftijd bij diagnose van acute leukemie is relatief hoog, namelijk 64 jaar [4](#page=4). * **Kinderen en adolescenten:** Echter, een significant deel van de acute leukemiegevallen treft jongere leeftijdsgroepen. Voor 2012 bedroeg het aantal gevallen onder de 20 jaar 54%, met een mediane leeftijd van respectievelijk 27 jaar bij mannen en 31 jaar bij vrouwen in deze leeftijdsgroep [4](#page=4). > **Voorbeeld:** De data benadrukken dat acute leukemie een ziekte is die zowel bij ouderen als, relatief gezien, significant vaker bij kinderen en adolescenten voorkomt, wat duidt op verschillende etiologische factoren of subtypen binnen de acute leukemieën [4](#page=4). --- # Kliniek, diagnose en specifieke aspecten van acute leukemie De kliniek, diagnose en specifieke urgente aspecten van acute leukemie omvatten de symptomen, diagnostische methoden en de herkenning van urgente situaties zoals hyperleukocytose en neurologische symptomen. ### 2.1 Kliniek van acute leukemie De symptomen van acute leukemie ontstaan relatief recent en variëren per patiënt. Vaak beginnen ze met langdurige, banale klachten [5](#page=5). #### 2.1.1 Veelvoorkomende symptomen * **Bloedingsneiging:** Petechiën, hematomen en algemene bloedingsneiging zijn veelvoorkomend [5](#page=5). * **Anemie-gerelateerde klachten:** Bleekheid en vermoeidheid treden op door een tekort aan rode bloedcellen [5](#page=5). * **Infectie-gerelateerde klachten:** Koorts en recidiverende infecties wijzen op een verstoorde immuunfunctie [5](#page=5). * **Andere fysieke tekenen:** Lymfadenopathieën (vergrote lymfeklieren) en hepatosplenomegalie (vergroting van lever en milt) kunnen aanwezig zijn [5](#page=5). #### 2.1.2 Specifieke symptomen per leukemietype * **Acute lymfatische leukemie (ALL):** Kan zich manifesteren met botpijn, waaronder nachtelijke pijn [5](#page=5). * **Acute myeloïde leukemie (AML):** * Kan cutane infiltraten vertonen [5](#page=5). * Tandvleeshypertrofie is een mogelijk symptoom [5](#page=5). * "Chloromen" (tumoren van leukemische cellen) kunnen voorkomen [5](#page=5). ### 2.2 Diagnostische uitwerking van acute leukemie De diagnose van acute leukemie wordt gesteld middels een combinatie van bloedonderzoek, beenmergonderzoek en aanvullende beeldvorming. #### 2.2.1 Bloedonderzoek Het initiële bloedonderzoek omvat: * **WBC (witte bloedcellen) met formule:** Onderzoek naar de aanwezigheid van blasten is cruciaal [6](#page=6). * **Hemoglobine en bloedplaatjes:** Waardes die indicatief zijn voor anemie en trombocytopenie [6](#page=6). * **LDH (lactaatdehydrogenase):** Verhoogd LDH kan wijzen op een hoge celturnover [6](#page=6). * **Tumorlyse parameters:** Controle van elektrolyten (kalium, fosfaat, calcium) en urinezuur is belangrijk ter detectie van het tumorlyse syndroom [6](#page=6). * **Nierfunctie:** Beoordeling van de nierfunctie is noodzakelijk [6](#page=6). #### 2.2.2 Beenmergonderzoek * **Beenmergaspiraat:** Dit is een standaardonderzoek voor de diagnose. Soms wordt ook een biopsie verricht [6](#page=6). * **Cytomorfologie:** Beoordeling van het percentage blasts en de morfologische classificatie (bv. FAB L1-L3 voor ALL, M0-M7 voor AML) [8](#page=8). * **Immunofenotypering (flowcytometrie):** Identificeert de celpopulatie op basis van celoppervlaktemarkers [8](#page=8). * **Conventionele cytogenetica:** Karyotypering en FISH (fluorescentie in situ hybridisatie) detecteren chromosomale afwijkingen [8](#page=8). * **Array CGH (comparatieve genomische hybridisatie):** Deteceert genoomwijde deleties en duplicaties [8](#page=8). * **Moleculaire analyse (NGS - Next-Generation Sequencing):** Identificeert specifieke mutaties die prognostische waarde hebben en gebruikt worden in risicostratificatie [8](#page=8). #### 2.2.3 Aanvullende diagnostiek * **Lumbaalpunctie:** Kan nodig zijn voor het toedienen van chemotherapie in de liquor cerebrospinalis (CSF) [6](#page=6). * **RX thorax:** Kan een mediastinale massa detecteren, wat een urgentie is [6](#page=6) [7](#page=7). * **Echografie van het abdomen:** Kan gebruikt worden voor beeldvorming van de interne organen [6](#page=6). ### 2.3 Specifieke urgente aspecten van acute leukemie Bepaalde klinische presentaties en laboratoriumwaarden vereisen onmiddellijke aandacht en interventie. #### 2.3.1 Hyperleukocytose en leucostase Hyperleukocytose, gedefinieerd als een witte bloedceltelling (WBC) groter dan 100.000 cellen per kubieke millimeter, is een urgente situatie. Bij een WBC van meer dan 30.000/µL met blasten wordt dit ook als urgent beschouwd [19](#page=19) [8](#page=8). * **Pathofysiologie:** De verhoogde viscositeit van het bloed door de aggregatie van leukocyten kan leiden tot trombusvorming in de microcirculatie (leucostase) [8](#page=8). * **Symptomen:** * **Centraal zenuwstelsel (CNS):** Trombose of bloedingen in het CZS kunnen leiden tot onrust, hoofdpijn, visusvermindering, agitatie, verwardheid en stupor [8](#page=8). * **Pulmonaal:** Pulmonaire leucostase kan resulteren in hypoxie en dyspneu, met mogelijk blijvende schade (sequelen) [8](#page=8). > **Tip:** Bij verdenking op hyperleukocytose is snelle diagnostiek en initiële behandeling gericht op het verlagen van de WBC essentieel om levensbedreigende complicaties te voorkomen [8](#page=8). #### 2.3.2 Neurologische symptomen Neurologische symptomen zijn een urgente manifestatie bij patiënten met acute leukemie en vereisen onmiddellijke evaluatie. Deze kunnen wijzen op leukemische infiltratie van het CZS, bloedingen of vasculaire occlusies [19](#page=19) [8](#page=8). #### 2.3.3 Mediastinale massa Een mediastinale massa, met name bij acute lymfatische leukemie (ALL), is een spoedeisende situatie. Dit kan leiden tot compressie van vitale structuren zoals de luchtpijp en grote vaten, met ademhalingsproblemen en hemodynamische instabiliteit tot gevolg [19](#page=19) [7](#page=7). #### 2.3.4 Tumorlysis syndroom Het tumorlysis syndroom (TLS) kan spontaan optreden, met of zonder nierinsufficiëntie. Dit syndroom wordt veroorzaakt door de snelle afbraak van tumorcellen, wat leidt tot een plotselinge toename van intracellulaire componenten (zoals kalium, fosfaat en urinezuur) in het bloed [19](#page=19) [6](#page=6). #### 2.3.5 Overige urgenties Andere spoedeisende situaties die bij patiënten met acute leukemie kunnen voorkomen, zijn: * Febriele neutropenie [19](#page=19). * Bloedingen en stollingsproblemen [19](#page=19). * Hemodynamische instabiliteit [19](#page=19). --- # Acute lymfoblasten leukemie (ALL) Dit deel behandelt de prognostische factoren, behandeling en evolutie van acute lymfoblasten leukemie (ALL) bij kinderen, adolescenten en volwassenen, inclusief risicostratificatie en minimale ziekterest. ### 3.1 Evolutie en overlevingskansen van ALL De behandeling van ALL heeft een spectaculaire evolutie doorgemaakt, van het gebruik van 'single agents' naar intensieve combinatie-therapieën in vaste schema's, aangevuld met centrale zenuwstelsel (CNS) therapie en uitgebreide supportieve zorg. Bij kinderen zijn de genezingskansen aanzienlijk gestegen. Bij adolescenten en volwassenen zijn de genezingskansen echter minder gunstig, met een overlevingskans van ongeveer 35-40% voor volwassenen [10](#page=10) [9](#page=9). ### 3.2 Prognostische factoren in ALL De risicostratificatie is cruciaal voor het bepalen van de behandeling van ALL. Diverse factoren bepalen de prognose van patiënten met ALL [10](#page=10) [11](#page=11) [12](#page=12). #### 3.2.1 Belangrijke risicofactoren De belangrijkste risicofactoren die worden geëvalueerd bij diagnose en tijdens de behandeling zijn: * **Leeftijd:** Ongunstig zijn leeftijden onder 1 jaar of boven 10 jaar [11](#page=11) [12](#page=12). * **WBC bij diagnose:** Een verhoogd aantal witte bloedcellen (WBC) bij diagnose, gedefinieerd als $ \ge $ 50 of $ \ge $ 100x$10^9$/L, is een ongunstig teken [11](#page=11) [12](#page=12). * **Extramedullaire ziekte:** Aanwezigheid van ziekte buiten het beenmerg, zoals CNS of gonadale ziekte, is ongunstig [11](#page=11) [12](#page=12). * **Immunofenotype:** Een T-cel ALL wordt beschouwd als een ongunstig immunofenotype [11](#page=11) [12](#page=12). * **Cytogenetische kenmerken:** Verschillende cytogenetische afwijkingen zijn geassocieerd met een slechtere prognose, waaronder low hypodiploidy, near-haploidy, $t(9;22)$, $t(4;11)$, 11q23, $t(17;19)$ en iamp21 [11](#page=11) [12](#page=12). * **Antwoord op prednison prefase:** $ \ge $ 1x$10^9$/L blasten in het bloed na de prednison prefase duidt op een ongunstig antwoord [11](#page=11) [12](#page=12). * **Antwoord op inductie:** $ \ge $ 5% blasten in het beenmerg op dag 35 (D35) na het starten van de inductiebehandeling, of $ \ge $ 10-2 op D35 of $ \ge $ 10-3 op dag 90 (D90) zijn ongunstige markers [11](#page=11) [12](#page=12). * **Moleculaire kenmerken (NGS):** Bepaalde moleculaire kenmerken, zoals IKZF1 deletie, zijn ongunstig [11](#page=11) [12](#page=12). > **Tip:** Het correct identificeren en stratificeren van patiënten op basis van deze risicofactoren is essentieel voor het opstellen van een individueel behandelplan en het maximaliseren van de genezingskansen. ### 3.3 Minimale ziekterest (MRD) Minimale ziekterest (MRD), ook bekend als minimal residual disease, is een cruciale parameter in de prognostiek en behandeling van ALL. De detectie van MRD na de initiële behandeling geeft inzicht in de effectiviteit van de therapie en helpt bij het identificeren van patiënten met een verhoogd risico op recidief [13](#page=13). ### 3.4 Therapeutische benaderingen De behandeling van ALL is complex en evolueert voortdurend. Naast intensieve chemotherapie kunnen doelgerichte therapieën en immunotherapieën een belangrijke rol spelen [14](#page=14). #### 3.4.1 Behandelingsprotocollen voor ALL Verschillende behandelingsprotocollen zijn beschikbaar, afhankelijk van het risico en subtype van ALL. Deze protocollen omvatten [15](#page=15): * Laag of standaard risico [15](#page=15). * Intermediair risico - laag [15](#page=15). * Intermediair risico - hoog [15](#page=15). * Hoog risico [15](#page=15). * Rijpe B-ALL (Burkitt ALL) [15](#page=15). * Infant ALL [15](#page=15). * Phi+ ALL [15](#page=15). Daarnaast zijn er specifieke strategieën voor patiënten met recidief ALL (vroeg of laat recidief, extramedullaire ziekte), resistente ALL, en voor diegenen die baat kunnen hebben bij immuuntherapie, stamceltransplantatie of doelgerichte therapie [15](#page=15). > **Example:** Een patiënt met een hoogrisico ALL en een gunstige moleculaire respons op MRD-metingen kan mogelijk behandeld worden met een minder intensief protocol dan een patiënt met een hoogrisico ALL zonder MRD-respons. Dit illustreert de aanpassing van therapie op basis van de individuele prognostische factoren en behandelingsrespons. --- # Acute myeloïde leukemie (AML) This topic covers the prognosis, cytogenetics, molecular mechanisms, treatment, and specific characteristics of acute myeloid leukemia (AML), including the urgency of acute promyelocytic leukemia (AML M3). ### 4.1 Prognose van AML The prognosis of AML is influenced by several factors, with a 5-year survival rate of 23.8% for men and 28.7% for women in the 0-18 year age group. Prognostic factors for AML include age, AML type, cytogenetic/molecular characteristics, response to induction therapy, and minimal residual disease (MRD) [16](#page=16) [17](#page=17). **Unfavorable prognostic factors include:** * Age greater than 60 years [17](#page=17). * MDS-related or secondary AML [17](#page=17). * Specific cytogenetic abnormalities such as t(3;3)/inv t(9;22), 11q23, -7, -5, del5q, complex karyotype, and Flt3-ITD mutations [17](#page=17) [3](#page=3). * A minimum of 5% blasts in the bone marrow (BM) after two induction courses [17](#page=17). * A minimum of 0.1% leukemic blasts detected by flow cytometry after two induction courses [17](#page=17). > **Tip:** Understanding these prognostic factors is crucial for tailoring treatment strategies and informing patient counseling. ### 4.2 Cytogenetica en moleculaire uitwerking van AML AML arises from collaborations between genetic changes that regulate proliferation and differentiation. These genetic alterations can be broadly categorized into two types: those affecting proliferation signals and those affecting differentiation [17](#page=17). ### 4.3 Behandeling van AML The primary goal of AML treatment is to achieve a complete remission, defined as less than 5% leukemic blasts in the bone marrow after induction therapy [18](#page=18). **For all AML types except M3 (acute promyelocytic leukemia - APL):** * **Intensive chemotherapy blocks:** This includes induction courses, requiring admission to an isolation room with supportive care and preventive antibiotics. Consolidation courses may follow, potentially leading to stem cell transplantation in cases of MRD. This intensification is dependent on genetic risk factors, treatment response, and the patient's age and comorbidities [18](#page=18). * **Maintenance therapy:** This may be employed in older patients or alternative chemotherapy regimens, such as hypomethylating agents like Azacitidine [18](#page=18). * **Targeted therapy:** There is an increasing association with targeted therapies, including Flt3-ITD inhibitors, IDH1-2 inhibitors, and BCL2 inhibitors [18](#page=18). #### 4.3.1 Acute promyelocyten leukemie (AML M3) - Urgentie! Acute promyelocytic leukemia (AML M3), also known as APL, is an urgent medical condition due to its high risk of diffuse intravascular coagulation (DIC) and bleeding. Treatment must be initiated as quickly as possible [18](#page=18). * **Characteristics:** AML M3 is characterized by the translocation t(15;17)(q24;q21), resulting in the PML-RARA fusion gene, which halts cellular differentiation [18](#page=18). * **Treatment:** * All-Trans Retinoic Acid (ATRA), a vitamin A analog [18](#page=18). * Arsenic trioxide (ATO) [18](#page=18). * Mylotarg may be used for high-risk patients [18](#page=18). * Chemotherapy is reserved for relapsed cases [18](#page=18). > **Example:** A patient presenting with petechiae, ecchymoses, and prolonged activated partial thromboplastin time (aPTT) should be immediately evaluated for APL due to the high risk of DIC. Prompt initiation of ATRA and ATO is critical. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Hematopoiese | Het proces waarbij bloedcellen worden gevormd uit hematopoëtische stamcellen in het beenmerg. Dit omvat de differentiatie en proliferatie van cellen die leiden tot rijpe bloedcomponenten. | | Leukemie | Een kanker van het bloed of beenmerg, gekenmerkt door een abnormale proliferatie van ongedifferentieerde of immature witte bloedcellen, bekend als blasten. | | Klonaal | Verwijst naar cellen die afkomstig zijn van een enkele oorspronkelijke cel en identiek zijn qua genetische samenstelling. Bij leukemie betekent dit dat de kankercellen voortkomen uit één gemuteerde cel. | | Beenmerg | Het sponsachtige weefsel dat zich in de holtes van botten bevindt en waar de productie van bloedcellen (hematopoiese) plaatsvindt. | | Beenmergaspiraat | Een diagnostische procedure waarbij met een naald een kleine hoeveelheid vloeibaar beenmerg uit het bot wordt opgezogen voor microscopisch onderzoek. | | Beenmergbiopsie | Een diagnostische procedure waarbij een klein stukje vast beenmerg uit het bot wordt verwijderd voor microscopisch onderzoek. | | Lumbale punctie | Een medische procedure waarbij vloeistof uit de ruimte rond het ruggenmerg (liquor cerebrospinalis) wordt afgenomen voor analyse, vaak gebruikt om te controleren op leukemiecellen in het centrale zenuwstelsel. | | WBC (Witte bloedcellen) | Leukocyten; cellen van het immuunsysteem die infecties bestrijden. Een verhoogd aantal of de aanwezigheid van immature witte bloedcellen (blasten) kan duiden op leukemie. | | Hemoglobine | Het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof transporteert. Een laag niveau (anemie) kan een symptoom zijn van leukemie door verminderde productie van rode bloedcellen. | | Bloedplaatjes | Trombocyten; fragmenten van cellen die essentieel zijn voor de bloedstolling. Een laag aantal (trombocytopenie) kan leiden tot bloedingsproblemen bij leukemie. | | LDH (Lactaatdehydrogenase) | Een enzym dat in veel weefsels in het lichaam voorkomt. Verhoogde LDH-niveaus in het bloed kunnen wijzen op celbeschadiging of snelle celgroei, wat vaak voorkomt bij kanker zoals leukemie. | | Tumorlyse | Een complicatie die optreedt wanneer kankercellen snel afbreken, wat leidt tot de vrijlating van grote hoeveelheden kalium, fosfor en urinezuur in het bloed. Dit kan nierfalen veroorzaken. | | Karyotypering | Een laboratoriumtechniek waarbij de chromosomen van een cel worden geordend en geanalyseerd om structurele of numerieke afwijkingen te identificeren, wat belangrijk is voor de diagnose en prognose van leukemie. | | FISH (Fluorescentie in situ hybridisatie) | Een moleculaire cytogenetische techniek die specifieke DNA-sequenties op chromosomen detecteert, gebruikt voor de identificatie van specifieke genetische afwijkingen bij leukemie. | | Moleculaire analyse (NGS) | Next-Generation Sequencing; een geavanceerde techniek die de analyse van het volledige genoom of exoom mogelijk maakt om specifieke mutaties en genetische patronen te identificeren die verband houden met leukemie. | | Prognostische factoren | Kenmerken of omstandigheden die de waarschijnlijke uitkomst of het verloop van een ziekte voorspellen, zoals leeftijd, genetische afwijkingen en reactie op behandeling bij leukemie. | | Risicostratificatie | Het proces van het indelen van patiënten in verschillende risicogroepen op basis van hun prognostische factoren, om de behandeling te personaliseren. | | Minimal Residual Disease (MRD) | De resterende hoeveelheid leukemiecellen die na behandeling niet detecteerbaar is met standaard microscopische methoden, maar wel met gevoelige moleculaire technieken. De aanwezigheid van MRD voorspelt een hoger risico op terugval. | | Immunofenotypering | Een techniek, vaak flowcytometrie, die wordt gebruikt om specifieke eiwitten (antigenen) op het oppervlak of binnenin bloedcellen te detecteren, wat helpt bij het classificeren van leukemiecellen. | | Extramedullaire ziekte | Aantasting van organen buiten het beenmerg en bloed door leukemiecellen, zoals de milt, lever, lymfeklieren, huid of het centrale zenuwstelsel. | | Acute lymfoblasten leukemie (ALL) | Een vorm van acute leukemie die ontstaat uit lymfoblasten, een type immatuur lymfoïde cel. Komt vaker voor bij kinderen. | | Acute myeloïde leukemie (AML) | Een vorm van acute leukemie die ontstaat uit myeloïde cellen, de voorlopers van witte bloedcellen (behalve lymfocyten), rode bloedcellen en bloedplaatjes. Komt vaker voor bij volwassenen. | | Cytogenetica | De studie van chromosomen en erfelijkheid. Bij leukemieonderzoek helpt cytogenetica bij het identificeren van specifieke chromosomale veranderingen die de ziekte veroorzaken of beïnvloeden. | | Acute promyelocyten leukemie (APL) | Een subtype van AML (M3 volgens de FAB-classificatie) gekenmerkt door een specifieke chromosomale afwijking t(15;17) en een hoog risico op diffuse intravasculaire stolling (DIC). | | DIC (Diffuse Intravasculaire Stolling) | Een ernstige bloedingsstoornis waarbij het stollingssysteem van het lichaam ongecontroleerd wordt geactiveerd, wat leidt tot bloedstolling en bloedingen tegelijkertijd. | | ATRA (All Trans Retinoid Acid) | Een vitamine A-derivaat dat wordt gebruikt bij de behandeling van acute promyelocyten leukemie (APL) om de differentiatie van leukemiecellen te induceren. | | ATO (Arseen trioxide) | Een medicijn dat wordt gebruikt bij de behandeling van acute promyelocyten leukemie (APL), vaak in combinatie met ATRA, om de kankercellen te doden. | | Stamceltransplantatie | Een medische procedure waarbij beschadigde of zieke bloedstamcellen worden vervangen door gezonde stamcellen, vaak van een donor. Gebruikt bij de behandeling van refractaire of recidiverende leukemie. | | Hyperleukocytose | Een extreem hoog aantal witte bloedcellen in het bloed, wat kan leiden tot complicaties zoals leucostase door vernauwing van kleine bloedvaten. | | Leucostase | Een complicatie van hyperleukocytose waarbij witte bloedcellen aggregeren en microvasculaire obstructie veroorzaken, wat kan leiden tot orgaanschade. | | Inductie (kuren) | De eerste fase van de behandeling van leukemie, gericht op het vernietigen van de meeste leukemiecellen en het bereiken van een complete remissie. | | Complete remissie (CR) | Een toestand waarin de tekenen en symptomen van leukemie afwezig zijn, en waar geen detecteerbare leukemiecellen meer aanwezig zijn met standaard methoden. | | Consolidatie (kuren) | De fase van de behandeling na inductie, gericht op het elimineren van resterende leukemiecellen om een terugval te voorkomen. | | Intensificatie | Een algemene term voor behandelingen die de intensiteit van de therapie verhogen, zoals intensieve consolidatiekuren of stamceltransplantatie, om de effectiviteit te maximaliseren. | | Onderhoudstherapie | Een langdurige behandeling met lagere doses medicatie na inductie en consolidatie, bedoeld om resterende kankercellen te bestrijden en terugval te voorkomen, vaak gebruikt bij ALL. |