Clinical Medicine

# Intradermale en subcutane inspuitingen Dit onderwerp behandelt de technieken, indicaties, plaatsbepaling en mogelijke complicaties van intradermale en subcutane injecties. ### 1.1 De intradermale inspuiting (ID) #### 1.1.1 Doel De intradermale inspuiting houdt in dat een kleine hoeveelheid vloeistof (0,1 ml of minder) in de bovenste laag van de dermis wordt geïnjecteerd, wat kan resulteren in de vorming van een papel van 2 tot 3 mm [1](#page=1). #### 1.1.2 Indicaties Indicaties voor een intradermale inspuiting omvatten: * Lokale anesthesie [1](#page=1). * Huid- en allergietesten, zoals de tuberculinetest of Mantouxtest [1](#page=1). #### 1.1.3 Plaatsbepaling Geschikte plaatsen voor een intradermale inspuiting zijn: * Het voorste gedeelte van de onderarm, omdat dit gebied doorgaans licht gepigmenteerd en niet behaard is, wat de beoordeling van een reactie vergemakkelijkt [1](#page=1). * De rug, net onder de schouderbladen [1](#page=1). #### 1.1.4 Uitvoering intradermale inspuiting Een gedetailleerd stappenplan voor de uitvoering van een intradermale inspuiting is te vinden in de aangegeven resources [1](#page=1). ##### 1.1.4.1 Voorbereiding De voorbereiding omvat: * Het toepassen van de 5 juisten [2](#page=2). * Handhygiëne [2](#page=2). * Materiaal: een nauwkeurig gegradueerde spuit (inhoud 1 ml, met een 100-delige schaalverdeling), een naald (25-27 gauge) en het voorgeschreven medisch product [2](#page=2). ##### 1.1.4.2 Uitvoering De uitvoering bestaat uit: * Het opzuigen van de voorgeschreven hoeveelheid (0,1 ml of minder) [2](#page=2). * Het **niet** ontsmetten van de huid [2](#page=2). * Het aanspannen van de huid en het inbrengen van de naald met het lumen naar boven gericht, in een hoek van 5-15°, totdat de naaldpunt niet meer zichtbaar is [2](#page=2). * Het langzaam inspuiten van de vloeistof; bij correcte toediening ontstaat er een papel [2](#page=2). ##### 1.1.4.3 Nazorg De nazorg omvat: * Handhygiëne [2](#page=2). * Rapportage en verdere opvolging volgens de geldende richtlijnen (bijvoorbeeld voor een tuberculinetest) [2](#page=2). * Informatie aan de zorgontvanger over het tijdstip waarop reacties beoordeeld moeten worden [2](#page=2). ### 1.2 De subcutane (SC) inspuiting #### 1.2.1 Doel Het doel van een subcutane inspuiting is om medicatie langzaam en uniform in de systemische circulatie te laten absorberen. Deze toedieningsroute is geschikt voor geneesmiddelen die een geleidelijke en langdurige afgifte vereisen, omdat de lage doorbloeding van het subcutane weefsel zorgt voor een langzame opname, een constante plasmaconcentratie en een langdurig farmacologisch effect [3](#page=3). #### 1.2.2 Indicaties Subcutane inspuitingen worden voornamelijk geïndiceerd voor de toediening van: * Insuline (voor diabetes mellitus management) [4](#page=4). * Anticoagulantia, zoals laagmoleculaire heparines (bv. enoxaparine) ter preventie van trombo-embolische aandoeningen (bv. Fraxiparine®) [4](#page=4). * Analgetica, zoals morfine voor chronische pijnbestrijding [4](#page=4). * Vaccins (voor immunisatie bij zorgontvangers met aangeboren stollingsstoornissen) [4](#page=4). * Adrenaline (epinefrine) bij acute anafylactische reacties [4](#page=4). * Allergiemedicijnen (voor onderhoudstherapie bij allergieën) [4](#page=4). #### 1.2.3 Plaatsbepaling De keuze van de injectieplaats is cruciaal voor het comfort van de zorgontvanger en de farmacokinetiek van de medicatie [4](#page=4). * **Het abdomen is de voorkeursplaatsbepaling**: Binnen een zone van minimaal 1 cm boven de symphysis pubis, 1 cm onder de onderste ribbenboog en 1 cm rondom de navel. Bij pediatrische zorgontvangers dient de afstand tot de navel minimaal 2 cm te zijn. Het onderhuidse vetweefsel in de buik heeft een goede bloedtoevoer, wat zorgt voor snelle en consistente absorptie [4](#page=4). * Buitenkant van de bovenarm [4](#page=4). * Voorzijde en laterale zijde van de dij [4](#page=4). * Schouderbladstreek (scapulair gebied): wordt zelden toegepast en enkel op medische indicatie [4](#page=4). #### 1.2.4 Ontsmetten of niet ontsmetten voor een SC inspuiting? Recente evidence-based richtlijnen stellen dat het ontsmetten van de huid met 70% alcohol bij een subcutane inspuiting overbodig is, zelfs bij zorgontvangers met een verminderde immuniteit. De huid moet echter altijd visueel schoon zijn. Dit geldt ook voor het prikken van de glycemie en het toedienen van insuline. Het niet ontsmetten is niet alleen een overbodige handeling, maar ook kosteneffectief [4](#page=4). #### 1.2.5 Complicaties van SC inspuitingen Mogelijke complicaties van subcutane injecties zijn: * **Pijn of irritatie op de injectieplaats**: Kan optreden door de naaldpenetratie of door irriterende medicatie [5](#page=5). * **Lipohypertrofie**: Een abnormale ophoping van vet op de injectieplaats door herhaalde injecties op dezelfde plek. Dit resulteert in dikke, harde bulten en komt het meest voor bij diabetespatiënten die meerdere dagelijkse injecties ontvangen. Verhoogde doses en langere duur van insulinetherapie zijn oorzakelijke factoren. Lipohypertrofie kan gevoeld worden als onderhuidse knobbels of verdikkingen [5](#page=5). * **Lipodystrofie**: Het verdwijnen van vet onder de huid, resulterend in putjes of kuiltjes. Dit kan veroorzaakt worden door insuline-injecties en gecombineerd worden met littekens [5](#page=5). * **Infecties**: Hoewel zeldzaam, kunnen infecties optreden bij onvoldoende reiniging van de injectieplaats of besmette materialen [5](#page=5). #### 1.2.6 Verpleegkundige aandachtspunten Belangrijke aandachtspunten bij subcutane injecties zijn: * **Te vermijden inspuitingsplaatsen**: Gebieden met lipohypertrofie, hematomen, littekens, dermatitis of andere huidaandoeningen moeten vermeden worden om complicaties te minimaliseren [5](#page=5). * **Het roteren van de inspuitingsplaats**: Cruciaal om lipohypertrofie te voorkomen, wat de absorptie van medicatie kan beïnvloeden en kan leiden tot onvoorspelbare bloedsuikerspiegels en hypoglycemie bij diabetespatiënten [5](#page=5). * **Kijken en palperen**: Naast visuele inspectie is het belangrijk om de huid te palperen bij de keuze van een injectieplaats [5](#page=5). * **Therapietrouw bij zelfinjectie**: Het waarborgen van therapietrouw en correcte uitvoering door de zorgontvanger is essentieel, vooral bij zelfinjectie met medicatie zoals insuline of Fraxiparine®. Subjectieve pijn op de injectieplaats kan de therapietrouw sterk beïnvloeden [5](#page=5) [6](#page=6). #### 1.2.7 Zelfinjectie – Health Literacy – Teach Back principe **Health literacy** verwijst naar het vermogen van individuen om gezondheidsinformatie te verkrijgen, begrijpen en gebruiken voor weloverwogen gezondheidsbeslissingen. Dit omvat vaardigheden zoals lezen, luisteren, analyseren en toepassen van informatie [6](#page=6). Het **Teach-Back principe** is een educatietechniek waarbij zorgverleners verifiëren of de zorgontvanger de informatie correct heeft begrepen door deze in eigen woorden te laten herhalen of demonstreren. Dit helpt misverstanden te corrigeren en versterkt zelfzorgvaardigheden [6](#page=6). Bij zelfinjectie van insuline is health literacy cruciaal voor het begrijpen en toepassen van instructies, zoals het rotatieschema en het gebruik van nieuwe naalden. Het actief betrekken van de zorgontvanger, het bevragen van hun visie en het bevorderen van open communicatie draagt bij aan therapietrouw [6](#page=6). ##### 1.2.7.1 Mogelijke Health Literacy Interventies Interventies om health literacy te verbeteren omvatten: * **Persoonlijke ondersteuning**: Eén-op-één gesprekken om vragen te beantwoorden en onzekerheden te peilen [7](#page=7). * **Familiale en sociale ondersteuning**: Betrekken van familieleden en mantelzorgers bij het educatieproces [7](#page=7). * **Vereenvoudigen van communicatie**: Gebruik van eenvoudige taal, korte zinnen en concrete voorbeelden, vermijden van medisch jargon [7](#page=7). * **Visuele hulpmiddelen**: Gebruik van afbeeldingen, pictogrammen en video's om informatie te verduidelijken [7](#page=7). * **Regelmatige evaluaties**: Herhaling van belangrijke informatie [7](#page=7). * **Digitale hulpmiddelen en e-health**: Toegankelijke gezondheidsinformatie via websites, apps en platforms [7](#page=7). * **Cultureel gepaste zorg**: Aandacht voor culturele verschillen en taalbarrières [7](#page=7). Deze interventies kunnen leiden tot betere gezondheidsresultaten en verhoogde therapietrouw [7](#page=7). #### 1.2.8 Subcutane toediening van insuline Insuline is een hormoon dat de bloedsuikerspiegel reguleert en wordt gebruikt ter vervanging van lichaamseigen insuline bij patiënten met diabetes [7](#page=7). ##### 1.2.8.1 Toedieningsmethoden van insuline * **Insulinepennen**: * Voorgevulde pennen: bevatten een niet-vervangbaar patroon en zijn niet herbruikbaar [7](#page=7). * Herbruikbare pennen: gebruiken vervangbare patronen, waardoor de pen zelf herbruikbaar is [8](#page=8). * **Insulinespuiten**: Verkrijgbaar in 0,3 ml, 0,5 ml en 1 ml maten. Hebben een vaste naald en zijn minder geschikt door langere naaldlengtes (6 mm, 8 mm, 12,7 mm) die meer pijn en lipohypertrofie kunnen veroorzaken. De schaalverdeling is in internationale eenheden (IE), waarbij 100 IE gelijk is aan 1 ml. Er bestaan ook insulines met een concentratie van 300 IE per ml [9](#page=9). * **Insulinepompen**: Continu geprogrammeerd om kleine hoeveelheden insuline toe te dienen, wat traagwerkende injecties kan vervangen. Bieden goede regulatie voor zorgontvangers met sterk wisselende bloedglucosewaarden en maken extra bolusdoses mogelijk bij maaltijden. Enkel voor zorgontvangers met diabetes type 1 [9](#page=9). * Voordelen: 24-uurs glycemiecontrole, flexibiliteit in eetpatroon, snellere reactie bij ontregelingen [9](#page=9). * Nadelen: Afhankelijkheid van het apparaat, vereist intensieve zelfcontrole en kennis van diabetesregulatie, katheter dient om de dag vervangen te worden [9](#page=9). * **Intraveneuze (IV) insuline**: Voornamelijk gebruikt in acute situaties zoals diabetische ketoacidose en hyperosmolair coma. Traag werkende insuline wordt niet IV toegediend vanwege snelle opname en risico op hypoglycemie [10](#page=10). * **Intraperitoneale insuline**: Gebruikt bij chronische peritoneale dialysepatiënten of moeilijk te reguleren diabetes. Voordelen zijn snellere absorptie en vermijding van perifere hyperinsulinemie. Het grootste nadeel is het risico op peritonitis [10](#page=10). ##### 1.2.8.2 Insulinenaalden De voorkeursnaaldlengte voor insuline is 4 mm. De insulinenaald moet voor elke injectie vervangen worden om lipohypertrofie te vermijden. Insulineveiligheidsnaalden (5 mm lengte) verminderen het risico op prikaccidenten [10](#page=10). ##### 1.2.8.3 Factoren die de opnamesnelheid van insuline beïnvloeden De opnamesnelheid van insuline kan worden beïnvloed door: * **Injectieplaats**: Abdomen biedt de snelste opname, gevolgd door armen, dijen en billen [11](#page=11). * **Diepte van de injectie**: Injectie in het subcutane weefsel is optimaal; intramusculaire injectie kan leiden tot snellere opname en hypoglycemie [11](#page=11). * **Temperatuur**: Warme temperaturen versnellen de opname door verhoogde doorbloeding; koude temperaturen vertragen de opname [11](#page=11). * **Fysieke activiteit**: Beweging verhoogt de doorbloeding, wat de opnamesnelheid versnelt [12](#page=12). * **Type insuline**: Kortwerkende insulines worden sneller opgenomen dan langwerkende [12](#page=12). * **Insulinedosering**: Hogere doses kunnen langzamer worden opgenomen door het grotere volume dat opgenomen moet worden [12](#page=12). * **Huidplooi**: Het gebruik van een huidplooi helpt de injectie in het onderhuidse vetweefsel te garanderen en bevordert de juiste opnamesnelheid [12](#page=12). * **Lipohypertrofie**: Vetweefselverdikkingen vertragen en maken de insulineopname onregelmatig [12](#page=12). ##### 1.2.8.4 Aandachtspunten bij het injecteren van insuline Bij het injecteren van insuline zijn de volgende punten van belang: * **Individueel gebruik van insulinepennen**: Een insulinepen is uitsluitend voor persoonlijk gebruik [13](#page=13). * **Controle**: Verifieer de identiteit van de zorgontvanger en de correctheid van de insulinepen [13](#page=13). * **Bewaren van ongebruikte insuline**: Bewaren in de koelkast volgens de aanwijzingen op het etiket [13](#page=13). * **Gebruik van juiste naalden**: Gebruik een 4mm naaldpen; indien nodig een 6mm naald of langer bij een injectiehoek van 45° om 4mm diepte te bereiken [13](#page=13). * **Observatie van injectiezones**: Inspecteer regelmatig op lipohypertrofie (LH) en vermijd injecties op aangetaste plekken [13](#page=13). * **Rotatieschema**: Pas een rotatieschema toe om LH te voorkomen. Elke injectie minimaal 1 cm van de vorige plaats. Gebruik een rotatiekaart als hulpmiddel, vooral bij kinderen. Noteer tijdstip en injectieplaats in het elektronisch patiëntendossier [13](#page=13). * **Gebruik van steriele en telkens nieuwe insulinenaalden**: Gebruik elke naald slechts één keer [13](#page=13). * **Veilig verwijderen van naalden**: Gebruik een naaldcontainer om prikaccidenten te voorkomen [13](#page=13). * **Beschikbaarheid van reserve insuline**: Zorg altijd voor een reserve insulinepatroon of pen voor noodgevallen [14](#page=14). * **Ontsmetten is nooit nodig bij insuline**: Zorg dat de huid schoon is [14](#page=14). #### 1.2.9 Uitvoering SC inspuiting Een stappenplan voor de uitvoering van een subcutane inspuiting is te vinden in de aangegeven resources [16](#page=16). Er zijn twee mogelijke hoeken voor subcutane injecties: 90 graden en 45 graden [16](#page=16). 1. **Inspuiten onder een hoek van 90 graden**: * **Met huidplooi**: Gebruikt bij onvoldoende vetweefsel om intramusculaire injectie te voorkomen [16](#page=16). * **Zonder huidplooi**: Kan worden toegepast bij voldoende vetweefsel om te voorkomen dat de spier wordt geraakt [16](#page=16). 2. **Inspuiten onder een hoek van 45 graden**: * **Met huidplooi**: Vaak nodig bij magere personen of kinderen om zeker te zijn dat in de subcutane laag wordt geïnjecteerd [16](#page=16). * **Zonder huidplooi**: Zelden gedaan, vanwege het grotere risico op een intramusculaire injectie, vooral bij magere personen [16](#page=16). **Wanneer gebruik je welke techniek?** * **Met huidplooi**: Aanbevolen bij magere personen of kinderen (zowel bij 45 als 90 graden) [16](#page=16). * **Zonder huidplooi**: Toe te passen bij personen met voldoende subcutaan vetweefsel (meestal volwassenen) [16](#page=16). * **45 graden**: Meestal gebruikt bij dunne mensen of op plaatsen met minder vetweefsel [16](#page=16). * **90 graden**: De standaardmethode bij mensen met voldoende vetweefsel (bv. buik of dijen) [16](#page=16). Bij het toedienen van insuline zal men steeds in 90° zonder huidplooi injecteren, met een voorkeursnaaldlengte van 4 mm [16](#page=16). **Aandachtspunten bij het bekijken van instructievideo's:** * **Priming van de insulinepen**: Insuline moet in de lucht gespoten worden tijdens het primen om te verzekeren dat de pen goed werkt en er geen luchtbel aanwezig is [17](#page=17). * **Palpatie voor het injecteren**: Palpatie is essentieel om lipohypertrofie te controleren (verhardingen in het vetweefsel door herhaaldelijke injecties), wat de opname van insuline kan verminderen. Visuele inspectie alleen is niet voldoende [17](#page=17). --- # Intramusculaire inspuitingen Dit deel van het document focust op intramusculaire injecties, inclusief hun doel, indicaties, de verschillende injectieplaatsen en de Z-track techniek. ### 2.1 Doel van intramusculaire inspuiting Bij een intramusculaire inspuiting wordt een medicijn diep in een spier geïnjecteerd. Dit zorgt voor een snelle opname in de bloedbaan door de goede doorbloeding van de spieren, wat resulteert in een snelle en effectieve distributie van het medicijn door het lichaam. Het omzeilt tevens het first-pass effect in de lever, wat leidt tot een hogere biologische beschikbaarheid van het medicijn. De opnamesnelheid is sneller dan bij een subcutane inspuiting [18](#page=18). ### 2.2 Indicaties voor intramusculaire inspuiting Intramusculaire injecties worden geïndiceerd in diverse situaties: * **Snelwerkende medicatie:** Wanneer snelle absorptie van het medicijn noodzakelijk is, zoals bij pijnstillers of antibiotica [18](#page=18). * **Vaccinaties:** Veel vaccins worden intramusculair toegediend om een adequate immuunrespons te bewerkstelligen [18](#page=18). * **Medicatie niet geschikt voor orale inname:** Sommige medicijnen kunnen maag- of darmirritatie veroorzaken of worden niet goed opgenomen in het maagdarmkanaal, zoals bepaalde hormonale behandelingen en vitamine B12 [18](#page=18). * **Langdurige werking:** Voor medicatie die langzaam moet worden afgegeven over een langere periode, zoals depot-antipsychotica of hormonale preparaten [18](#page=18). * **Niet-coöperatieve zorgontvangers:** Bij zorgontvangers die niet in staat zijn om medicijnen oraal in te nemen, bijvoorbeeld in sommige psychiatrische of bewusteloze situaties [18](#page=18). * **Lokale behandeling:** In gevallen waar een lokaal effect in de spier gewenst is, zoals bij sommige vormen van anemie waar ijzer intramusculair wordt toegediend [19](#page=19). #### 2.2.1 Voorbeelden van veelvoorkomende intramusculaire inspuitingen Enkele veelvoorkomende intramusculaire injecties zijn: * Vaccins (bv. griepvaccin, COVID-19-vaccin) [19](#page=19). * Antibiotica (bv. penicilline) [19](#page=19). * Hormooninjecties (bv. testosteron) [19](#page=19). * Pijnstillers (bv. Dipidolor®) [19](#page=19). * Vitamine B12 [19](#page=19). ### 2.3 Plaatsbepaling voor intramusculaire inspuitingen Er zijn diverse plaatsen op het lichaam geschikt voor intramusculaire injecties, elk met specifieke technieken en overwegingen [19](#page=19). #### 2.3.1 M. Deltoïdeus (deltaspier) De deltaspier is ideaal voor kleine hoeveelheden medicatie en vaccinaties, biedt snelle absorptie en is gemakkelijk toegankelijk. Het is de voorkeursplaats voor vaccinaties bij kinderen vanaf 3 jaar en volwassenen. De maximale hoeveelheid voor injecties in de deltaspier is 2 ml [19](#page=19) [20](#page=20). * **Locatie prikplaats:** In het midden van de deltaspier, ongeveer 2,5 cm (2-3 vingers breed) onder het acromion. Dit wordt bepaald door het voelen van het acromion (botachtig uitsteeksel aan de bovenkant van de schouder) en vervolgens 2 tot 3 vingers daaronder te plaatsen [19](#page=19). #### 2.3.2 M. Vastus Lateralis (dijbeenspier) De vastus lateralis is de voorkeursplaats voor intramusculaire injecties bij baby's en kinderen onder de 3 jaar, bijvoorbeeld voor vaccinaties. De maximale hoeveelheid voor injecties in de vastus lateralis is 5 ml. Voor kinderen tussen 3 en 18 jaar en volwassenen is het een veilige locatie, maar voor vaccinaties heeft de deltaspier de voorkeur [20](#page=20) [21](#page=21). * **Locatie prikplaats:** In het middelste deel van het bovenbeen, op de laterale (buiten) zijde. Dit wordt bepaald door een lijn van de heup naar de knie te visualiseren, deze in drie gelijke delen te verdelen, en binnen het middelste deel de laterale zijde te kiezen. Het kan voor kinderen prettig zijn om op de schoot van een ouder te blijven zitten [21](#page=21). #### 2.3.3 M. Gluteus Maximus (dorsogluteale plaats) De gluteus maximus, ook wel bekend als de dorsogluteale inspuiting, wordt gebruikt om grotere volumes medicatie te injecteren die een langzame en stabiele absorptie vereisen. De maximale hoeveelheid is 5 ml. Recente literatuur beveelt deze plaats minder aan vanwege risico's op complicaties zoals schade aan de nervus ischiadicus en grote bloedvaten. Ondanks dit wordt de plaats nog veelvuldig gebruikt uit vertrouwdheid [22](#page=22). * **Locatie prikplaats:** In het bovenste buitenste kwadrant van de bil. Dit wordt bepaald door een denkbeeldige horizontale lijn op het einde van de bilplooi te trekken en daarop een verticale lijn te plaatsen, waarna het bovenste buitenste kwadrant wordt gekozen [22](#page=22). #### 2.3.4 M. Gluteus Medius (ventrogluteale plaats) De gluteus medius, of ventrogluteale inspuiting, wordt aanbevolen vanwege de lagere kans op complicaties en het ontbreken van grote bloedvaten en zenuwen. Deze plaats biedt voldoende spiermassa voor grotere volumes medicatie, doorgaans 3-5 ml. Deze plaats wordt niet gebruikt voor kinderen onder de 3 jaar [23](#page=23). * **Locatie prikplaats:** Gelegen aan de laterale (zijkant) zijde van de heup. De methode omvat het plaatsen van de handpalm op de trochanter major, de vingers naar de crista iliaca leiden, en de V die ontstaat tussen wijs- en middelvinger (wijsvinger naar navel, middelvinger naar achter) bepaalt de injectieplaats [23](#page=23). ### 2.4 Ontsmetten of niet ontsmetten voor een IM-inspuiting? Ontsmetting van de huid is alleen noodzakelijk bij zorgontvangers met een verlaagde weerstand. Bij gezonde zorgontvangers hoeft er niet ontsmet te worden. Bij het toedienen van vaccins is ontsmetting van de huid nooit nodig, zelfs niet bij zorgontvangers met een verlaagde weerstand [24](#page=24). ### 2.5 Complicaties van intramusculaire inspuitingen Diverse complicaties kunnen optreden bij intramusculaire injecties [25](#page=25): * **Pijn en ongemak:** Veroorzaakt door onjuiste techniek, te snelle injectie, verkeerde naaldgrootte, of injectie in gespannen spieren [25](#page=25). * **Hematoom (bloeduitstorting):** Ontstaat door beschadiging van bloedvaten [25](#page=25). * **Infectie op de injectieplaats:** Door onjuiste huiddesinfectie, niet-steriele technieken, of besmette medicatie [25](#page=25). * **Abcesvorming:** Een gevolg van een infectie op de injectieplaats [25](#page=25). * **Zenuwbeschadiging:** Injectie in de buurt van grote zenuwen, zoals de nervus ischiadicus [25](#page=25). * **Spieratrofie:** Verlies van spierweefsel door herhaalde injecties in dezelfde spier [26](#page=26). * **Lipodystrofie:** Abnormale vetophopingen of afbraak door herhaalde injecties in hetzelfde gebied [26](#page=26). * **Aspiratie van bloed:** Wanneer de naald in een bloedvat terechtkomt. Aspiratie is enkel noodzakelijk bij injecties in de musculus gluteus maximus [26](#page=26). * **Allergische reacties:** Op de medicatie of ingrediënten [26](#page=26). * **Systemische bijwerkingen:** Zoals hypotensie, tachycardie, of ademhalingsproblemen [26](#page=26). Het correct uitvoeren van een IM-injectie en kennis van mogelijke complicaties minimaliseert risico's en waarborgt de veiligheid van de zorgontvanger [26](#page=26). ### 2.6 Verpleegkundige aandachtspunten bij intramusculaire inspuitingen Bij intramusculaire injecties zijn de volgende aandachtspunten van belang [26](#page=26): * **Keuze van de juiste injectieplaats:** Afhankelijk van de medicatie, hoeveelheid en patiëntkenmerken [27](#page=27). * **Injectietechniek:** * Klassieke techniek of de Z-track techniek [27](#page=27). * Naald in een hoek van 90 graden inbrengen [27](#page=27). * Zorgen dat de spier ontspannen is [27](#page=27). * Aspiratie is enkel nodig bij de musculus gluteus maximus [27](#page=27). * **Toediening van het medicijn:** * Langzaam injecteren om pijn en druk te verminderen [27](#page=27). * Stabiliseren van de naald tijdens de injectie [27](#page=27). * **Mythe van nadrukken of masseren:** Massage na een IM-injectie is niet nodig en kan bij sommige medicijnen (bv. vaccins) zelfs irritatie veroorzaken of de verspreiding beïnvloeden [27](#page=27). * **Angst bij de zorgontvanger:** Geruststellen en een kalme houding aannemen [27](#page=27). * **Bewustzijn van contra-indicaties:** * Niet injecteren in beschadigd weefsel (littekens, huiduitslag, infecties, verwondingen) [27](#page=27). * Extra voorzorgsmaatregelen bij aandoeningen zoals bloedingsstoornissen of gebruik van antistollingsmiddelen [27](#page=27). ### 2.7 Uitvoering intramusculaire inspuiting: Z-track techniek Er zijn twee methoden voor intramusculaire injecties: de klassieke techniek (huid aanspannen) en de Z-track techniek (huid opzij schuiven). De Z-track techniek heeft momenteel de voorkeur omdat deze de effectiviteit en veiligheid bevordert, het comfort vergroot en het risico op complicaties minimaliseert [28](#page=28). #### 2.7.1 Voordelen van de Z-track techniek * **Vermindering van medicatielekkage:** Voorkomt terugloop naar onderhuids weefsel en sluit het injectiekanaal na terugtrekking van de naald, wat irritatie of verminderde absorptie tegengaat [28](#page=28). * **Minder pijn en weefselschade:** Door de huid en spier stevig te verplaatsen, blijft de naald stabieler, wat zorgt voor een comfortabelere en minder pijnlijke injectie en minder weefselschade [28](#page=28). * **Voorkomen van huidvlekken en verkleuring:** Bij medicijnen zoals ijzerpreparaten voorkomt het lekkage naar het onderhuidse weefsel, wat langdurige verkleuring kan veroorzaken [29](#page=29). ### 2.8 Optrekken van oplosmiddel en medicatie Injectievloeistoffen kunnen uit ampullen of flacons worden opgetrokken. Poedervormige medicatie dient eerst te worden opgelost met een oplosmiddel, zoals steriel water, fysiologische zoutoplossing, of een ander aangegeven oplosmiddel. Na het oplossen kan de medicatie direct intramusculair worden toegediend, of soms eerst verdund voor intraveneus gebruik. Voor de toediening wordt de optreknaald altijd vervangen door de toedieningsnaald (bv. een IM-naald) [29](#page=29). #### 2.8.1 Oplosmiddelen voor medicatie Veelgebruikte oplosmiddelen zijn onder andere natriumchloride 0,9% (NaCl 0,9%) [30](#page=30). > **Tip:** De volledige procedures voor het uitvoeren van intramusculaire injecties en het optrekken van medicatie, inclusief beeldmateriaal, zijn te vinden via de verstrekte Thinglink-links in het document [28](#page=28) [29](#page=29). #### 2.8.2 Soorten verpakkingen voor medicatie Er wordt onderscheid gemaakt tussen ampullen, flacons en tweekamercompartimentflacons (Act-O-Vial) [29](#page=29). --- # Health literacy en teach-back principe bij zelfinjectie Health literacy en het teach-back principe zijn essentiële communicatie- en educatiestrategieën om zorgontvangers die zichzelf medicatie, zoals insuline, moeten injecteren, effectief te ondersteunen en hun therapietrouw te bevorderen [6](#page=6). ### 3.1 Health literacy Health literacy verwijst naar het vermogen van individuen om basisgezondheidsinformatie en -diensten te verkrijgen, te begrijpen en te gebruiken om passende gezondheidsbeslissingen te nemen. Dit omvat een breed scala aan vaardigheden, waaronder lezen, luisteren, analyseren en het vermogen om gezondheidsinformatie toe te passen in praktische, dagelijkse situaties. Een adequate health literacy stelt zorgontvangers in staat om hun gezondheidsproblemen beter te doorgronden, medische instructies nauwkeurig op te volgen en effectiever te communiceren met zorgverleners [6](#page=6). #### 3.1.1 Belang bij zelfinjectie Bij het correct zelfinjecteren van medicatie, specifiek insuline, is health literacy van cruciaal belang. Zorgontvangers moeten bijvoorbeeld het belang begrijpen en correct toepassen van een rotatieschema voor injectieplaatsen en het consequent gebruiken van een nieuw naaldje bij elke injectie, teneinde complicaties zoals lipohypertrofie te voorkomen [6](#page=6). #### 3.1.2 Mogelijke interventies voor health literacy Hoewel specifieke tabellen met interventies niet direct deel uitmaken van de kernkennis, is het essentieel om de principes ervan te kunnen toepassen op casuïstiek rond medicatietoediening en zelfinjectie. Een belangrijke interventie is persoonlijke ondersteuning door middel van één-op-één gesprekken, waarbij vragen worden beantwoord en onzekerheden en denkwijzen in een rustige omgeving worden bevraagd [6](#page=6). ### 3.2 Het teach-back principe Het teach-back principe is een communicatie- en educatietechniek die zorgverleners hanteren om te verifiëren of een zorgontvanger de verstrekte informatie correct heeft begrepen. De essentie van deze techniek is dat de zorgontvanger wordt gevraagd om de informatie in eigen woorden terug te vertellen of om de instructies te demonstreren [6](#page=6). #### 3.2.1 Doel en werking Het doel van teach-back is tweeledig: ten eerste controleert de zorgverlener of de zorgontvanger de essentiële aspecten van de zorg daadwerkelijk begrijpt. Ten tweede biedt het direct de gelegenheid om eventuele misverstanden te corrigeren. Dit proces bevordert de nauwkeurigheid van de instructies en versterkt de zelfzorgvaardigheden van de zorgontvanger, wat uiteindelijk de therapietrouw ten goede komt [6](#page=6). #### 3.2.2 Toepassing bij zelfinjectie Bij zelfinjectie van insuline kan het teach-back principe concreet worden toegepast door de zorgontvanger te vragen uit te leggen waarom en hoe een rotatieschema moet worden gevolgd en waarom bij elke injectie een nieuw naaldje moet worden gebruikt [15](#page=15). ### 3.3 Actieve betrokkenheid en communicatie Naast health literacy en teach-back is het cruciaal om zorgontvangers actief te betrekken bij hun eigen zorg. Dit houdt in dat hun visie en mening actief worden bevraagd en dat er wordt gestreefd naar open communicatie. Een rustige en veilige omgeving, waarin zorgontvangers zich comfortabel voelen om vragen te stellen, is hierbij bevorderlijk [6](#page=6). #### 3.3.1 Bevorderen van therapietrouw Door zorgontvangers aan te moedigen hun zorgen en voorkeuren te delen, kan een zorgplan op maat worden ontwikkeld dat rekening houdt met hun unieke omstandigheden en behoeften. Deze actieve betrokkenheid verhoogt het vertrouwen van de zorgontvanger in de behandeling en bevordert daarmee de therapietrouw [6](#page=6). > **Tip:** Bij het beoordelen van de situatie van Gérard, die geen nieuw naaldje gebruikt en geen rotatieschema toepast, is het van belang de mogelijke complicaties die hieruit voortvloeien te onderzoeken. Dit omvat het begrijpen van de gevolgen van herhaaldelijk injecteren op dezelfde plaats en het negeren van de noodzaak van nieuwe naalden [14](#page=14). > **Voorbeeld:** Een teach-back scenario zou kunnen inhouden dat de zorgstudent de patiënt vraagt om aan te geven welke plekken op het lichaam geschikt zijn voor injectie en waarom deze plekken moeten worden afgewisseld, en vervolgens vraagt om uit te leggen waarom een nieuw naaldje telkens nodig is. De observator kan vervolgens feedback geven op de communicatie en de toepassing van teach-back [15](#page=15). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Intradermale inspuiting (ID.) | Een methode van medicijntoediening waarbij een kleine hoeveelheid vloeistof (0,1 ml of minder) in de bovenste laag van de dermis wordt geïnjecteerd, wat resulteert in de vorming van een papel van 2 à 3 mm. | | Subcutane (SC.) inspuiting | Een injectietechniek waarbij medicatie langzaam en uniform in de bloedcirculatie wordt opgenomen door het toe te dienen in het vetweefsel onder de huid. Dit zorgt voor een geleidelijke en langdurige afgifte van medicatie. | | Intramusculaire (IM.) inspuiting | Een injectietechniek waarbij medicatie diep in een spier wordt geïnjecteerd, wat zorgt voor een snelle opname in de bloedbaan door de goede doorbloeding van de spieren en een effectieve distributie door het lichaam. | | Papel | Een kleine, verheven huidlaesie die ontstaat na een intradermale injectie, meestal 2 à 3 mm groot, als indicatie van correcte toediening. | | Lipohypertrofie | Een abnormale ophoping van vet op de injectieplaats, vaak veroorzaakt door herhaalde injecties op dezelfde locatie, wat leidt tot harde bulten en een vertraagde of onregelmatige medicatieopname. | | Lipodystrofie | Een aandoening waarbij vet onder de huid verdwijnt, resulterend in putjes of kuiltjes in de huid, vaak veroorzaakt door herhaalde insuline-injecties die leiden tot veranderingen in het vetlaagje. | | Health literacy | Het vermogen van individuen om basisgezondheidsinformatie en -diensten te verkrijgen, te begrijpen en te gebruiken om passende gezondheidsbeslissingen te nemen, wat essentieel is voor therapietrouw. | | Teach-Back principe | Een communicatie- en educatietechniek waarbij zorgverleners de patiënt vragen de verstrekte informatie in eigen woorden terug te vertellen om begrip te verifiëren en eventuele misverstanden te corrigeren. | | Z-track (rangeertechniek) | Een injectietechniek waarbij de huid en het onderhuidse weefsel opzij worden geschoven voordat de naald wordt ingebracht, wat helpt om medicatielekkage, pijn en weefselschade te voorkomen, en huidvlekken te vermijden. | | Ampul | Een kleine glazen fles die een specifieke hoeveelheid vloeibare medicatie bevat, bedoeld voor eenmalig gebruik na opening. | | Flacon | Een glazen of plastic container die een medicijn bevat, vaak in poedervorm die eerst moet worden opgelost, of als vloeistof voor meerdere doses. | | Oplosmiddel | Een vloeistof, zoals steriel water of fysiologische zoutoplossing (NaCl 0,9%), die wordt gebruikt om medicatie in poedervorm op te lossen of om medicatie te verdunnen voor toediening. | | Anticoagulantia | Medicijnen die de bloedstolling remmen, gebruikt ter preventie van trombo-embolische aandoeningen, zoals laagmoleculaire heparines (bijv. enoxaparine). | | Glycemie | De concentratie van glucose in het bloed, die cruciaal is bij de behandeling van diabetes mellitus. | | Therapietrouw | De mate waarin een patiënt de adviezen van zorgverleners opvolgt met betrekking tot medicijngebruik en behandelplannen, wat essentieel is voor een effectieve behandeling. | | Acromion | Een benig uitsteeksel aan de top van de schouder, gebruikt als anatomische referentie voor het bepalen van de injectieplaats in de deltaspier. | | Nervus ischiadicus | De grote zenuw die vanuit het bekken door het achterste deel van het been loopt; beschadiging kan optreden bij incorrecte injecties in de bilspier. | | Arteria Glutea Superior/Inferior | Belangrijke slagaders in het bilgebied die beschadigd kunnen raken bij intramusculaire injecties in de gluteus maximus. | | Vena Glutea Superior/Inferior | Belangrijke aders in het bilgebied die beschadigd kunnen raken bij intramusculaire injecties in de gluteus maximus. |

# Anamnese en klinisch onderzoek Deze sectie beschrijft de initiële symptomen, medicatie en bevindingen van het lichamelijk onderzoek van een patiënt. ### 1.1 Anamnese De anamnese omvat de verzameling van informatie over de klachten en voorgeschiedenis van de patiënt. #### 1.1.1 Huidige klachten * Een 52-jarige dame presenteert zich met klachten van diarree en braken sinds 10 dagen [1](#page=1). * Daarnaast ervaart zij vermoeidheid, hoofdpijn, dorstgevoel, anorexia (eetlustverlies) en rugpijn [1](#page=1). #### 1.1.2 Medicatie * De patiënt gebruikt diclofenac [2](#page=2). ### 1.2 Klinisch onderzoek Het klinisch onderzoek evalueert de fysieke toestand van de patiënt. #### 1.2.1 Algemene bevindingen * Er is geen sprake van oedeem [3](#page=3). * De hart- en longauscultatie zijn normaal [3](#page=3). * Er worden geen huidafwijkingen geconstateerd [3](#page=3). * Het abdomen wordt als normaal beoordeeld [3](#page=3). #### 1.2.2 Vitale parameters * De bloeddruk van de patiënt is 120/70 mmHg [3](#page=3). --- # Laboratoriumonderzoek en nierfunctie Dit onderwerp presenteert de resultaten van bloed- en urineonderzoeken, met speciale aandacht voor nierfunctieparameters en mogelijke oorzaken van nierproblemen. ### 2.1 Bloedonderzoek en nierfunctieparameters Bloedonderzoek biedt cruciale informatie over de algemene gezondheidstoestand en specifieke orgaanfuncties, waaronder die van de nieren. Verschillende parameters in het bloed geven inzicht in hoe goed de nieren afvalstoffen kunnen filteren en uitscheiden. #### 2.1.1 Hematologische parameters * **Hematocriet**: Dit meet het percentage rode bloedcellen in het bloed. Een verlaagd hematocriet kan wijzen op anemie, wat soms een gevolg is van chronische nierziekte door verminderde aanmaak van erytropoëtine [11](#page=11) [4](#page=4) [5](#page=5). * **Hemoglobine**: De zuurstofdragende component in rode bloedcellen. Een lage hemoglobinewaarde duidt op anemie, wat eveneens gerelateerd kan zijn aan nierfunctiestoornissen [4](#page=4) [5](#page=5). * **Witte bloedcellen**: Dit zijn de cellen van het immuunsysteem. Een verhoogd aantal kan wijzen op infectie of ontsteking [4](#page=4) [5](#page=5). * **Bloedplaatjes**: Belangrijk voor de bloedstolling. De waarden in het voorbeeld zijn binnen normale grenzen [4](#page=4) [5](#page=5). #### 2.1.2 Nierfunctie markers De meest gebruikte markers in het bloed voor het beoordelen van de nierfunctie zijn ureum en creatinine. * **Ureum**: Een afvalproduct van de eiwitstofwisseling dat door de nieren wordt uitgescheiden. Een verhoogde ureumwaarde in het bloed (uremie) kan duiden op een verminderde nierfunctie. In het voorbeeld wordt een verhoogde waarde van 191 mg/dL genoteerd, terwijl de normale limiet minder dan 50 mg/dL is [4](#page=4) [5](#page=5). * **Creatinine**: Een afvalproduct van de spierstofwisseling. Creatinine wordt ook door de nieren uitgescheiden. Een verhoogde concentratie creatinine in het bloed is een gevoelige indicator van nierbeschadiging. De waarde van 8.33 mg/dL of 8.3 mg/dL is significant verhoogd ten opzichte van de normale referentiewaarde van 0.5-0.9 mg/dL [11](#page=11) [4](#page=4) [5](#page=5). #### 2.1.3 Andere relevante bloedparameters * **Ferritine**: Een opslagvorm van ijzer. De gemeten waarde van 303 µg/L is verhoogd ten opzichte van de referentiewaarde van 13-150 µg/L. Verhoogd ferritine kan verschillende oorzaken hebben, waaronder ontstekingen [5](#page=5). * **CRP (C-reactief proteïne)**: Een marker voor ontsteking. Een verhoogde waarde, zoals 19.6 mg/L (normaal <5 mg/L), duidt op een ontstekingsproces in het lichaam [4](#page=4) [5](#page=5). * **Elektrolyten (Natrium, Kalium, Calcium, Fosfor)**: Deze mineralen zijn essentieel voor diverse lichaamsfuncties. Afwijkingen in deze waarden kunnen indirect wijzen op nierproblemen, aangezien de nieren een belangrijke rol spelen bij de regulatie ervan. * Natrium: 139 mmol/L (normaal 136-145 mmol/L) [4](#page=4) [5](#page=5). * Kalium: 5.0 mmol/L (normaal 3.5-5.1 mmol/L) [4](#page=4) [5](#page=5). * Calcium: 2.36 mmol/L (normaal 2.15-2.50 mmol/L) [4](#page=4) [5](#page=5). * Fosfor: 1.36 mmol/L (normaal 0.81-1.45 mmol/L) [4](#page=4) [5](#page=5). #### 2.1.4 Lever- en afbraakparameters * **Bilubine**: Een afbraakproduct van hemoglobine. Een licht verhoogde waarde kan wijzen op hemolyse (afbraak van rode bloedcellen) [9](#page=9). * **Haptoglobine**: Een eiwit dat vrij hemoglobine bindt. Een verhoogde waarde kan duiden op compensatoire aanmaak bij hemolyse [9](#page=9). * **SGOT (ASAT) en SGPT (ALAT)**: Leverenzymen. Verhoogde waarden kunnen wijzen op leverschade [9](#page=9). * **LDH (Lactaatdehydrogenase)**: Een enzym dat in veel weefsels voorkomt. Verhoogde waarden kunnen wijzen op weefselschade of hemolyse [9](#page=9). > **Tip:** De interpretatie van bloedwaarden moet altijd in de context van de klinische situatie en andere laboratoriumresultaten gebeuren. Referentiewaarden kunnen per laboratorium verschillen. ### 2.2 Urineonderzoek en nierfunctie Urineonderzoek is een essentieel onderdeel van de beoordeling van de nierfunctie en de detectie van diverse pathologieën. #### 2.2.1 Urine dipstick en sediment * **Urine stick**: Een snelle test die de aanwezigheid van verschillende stoffen in de urine detecteert. In het voorbeeld zijn proteïne, glucose en bloed negatief [11](#page=11). * **Urine sediment**: Een microscopisch onderzoek van de urine. * **Leukocyten**: Witte bloedcellen in de urine, die kunnen duiden op een urineweginfectie. Een waarde van 4 / µL is licht verhoogd [11](#page=11). * **Erytrocyten**: Rode bloedcellen in de urine (hematurie). Een waarde van 2 / µL is aanwezig, wat kan duiden op schade aan de nierfilter of urinewegen [11](#page=11). #### 2.2.2 Kwantitatieve urinebepalingen * **Urine eiwit**: De hoeveelheid eiwit in de urine. Een verhoogde eiwituitscheiding (proteïnurie) is een belangrijk teken van nierbeschadiging. In het voorbeeld wordt 0.24 g/L gemeten wat hoger is dan de normale limiet van 0-0.2 g/L [16](#page=16) [8](#page=8). * **Urine creatinine**: Wordt gebruikt om de eiwituitscheiding te normaliseren. * **Eiwit/Creatinine ratio (Eiwit/Krea)**: Deze ratio is een belangrijke indicator voor de mate van proteïnurie. Een waarde van 0.6 g/g is verhoogd [8](#page=8). * **Urine natrium**: De concentratie natrium in de urine, kan inzicht geven in de tubulaire functie van de nieren [8](#page=8). #### 2.2.3 Urine-eiwitelektroforese Dit onderzoek scheidt de verschillende eiwitten in de urine om specifieke patronen te identificeren. * **Totaal eiwit in urine**: Een sterk verhoogde waarde van 1.9 g/L (normaal 0-0.2 g/L ) is een significante bevinding [16](#page=16). * **Lambda en Kappa lichte ketens**: Deze worden geproduceerd door plasmacellen. Zeer verhoogde waarden van lambda lichte ketens (520.00 mg/dL) en enigszins verhoogde kappa lichte ketens (3.34 mg/dL) wijzen op de aanwezigheid van **Bence-Jones proteinurie**. Dit is een kenmerk van bepaalde beenmergziekten, zoals multipel myeloom, die ernstige nierbeschadiging kunnen veroorzaken [16](#page=16). * **Elektroforese (Globaal beeld)**: De aanwezigheid van een 'extra fraktie' en specifiek 'Bence-Jones proteinurie' in het urine-eiwitelektroforese onderzoek is cruciaal voor de diagnose [15](#page=15) [16](#page=16). #### 2.2.4 Bloed-eiwitelektroforese * **Totaal eiwit en Albumine in bloed**: Normale waarden van totaal eiwit (69 g/L) en albumine (43 g/L) worden gemeten [15](#page=15). * **Eiwitelektroforese in bloed**: * **Albumine**: 56.0 % [15](#page=15). * **Alfa 1, Alfa 2, Beta-globulines**: Deze fracties zijn verhoogd [15](#page=15). * **Gamma-globulines**: Deze fractie is verlaagd [15](#page=15). * **Immunofixatie**: Bevestigt de aanwezigheid van een extra fractie wat consistent is met de bevindingen in de urine [15](#page=15). > **Voorbeeld:** De combinatie van sterk verhoogde eiwitten en specifieke lichte ketens in de urine (Bence-Jones proteinurie) in samenhang met afwijkingen in de bloed-eiwitelektroforese, suggereert een onderliggende plasmaceldiscretie die de nieren aantast. ### 2.3 Mogelijke oorzaken van nierproblemen Op basis van de gepresenteerde laboratoriumresultaten kunnen verschillende oorzaken van nierproblemen worden overwogen: * **Chronische nierziekte**: Een algemene term die de progressieve afname van de nierfunctie beschrijft. De verhoogde ureum- en creatininewaarden zijn hierbij de belangrijkste indicatoren. * **Glomerulonefritis**: Ontsteking van de glomeruli (nierfilters), wat kan leiden tot proteïnurie en hematurie. * **Tubulo-interstitiële aandoeningen**: Schade aan de niertubuli en het omliggende weefsel. * **Nierfalen veroorzaakt door systemische ziekten**: Zoals diabetes mellitus, hypertensie, auto-immuunziekten (bv. lupus nefritis) of beenmergziekten zoals multipel myeloom. De aanwezigheid van Bence-Jones proteinurie is een sterke aanwijzing voor de laatste [16](#page=16). * **Acute nierschade (AKI)**: Een plotselinge achteruitgang van de nierfunctie. Dit kan het gevolg zijn van diverse factoren, waaronder dehydratie, medicatie of obstructie. De combinatie van sterk verhoogde creatinine, proteïnurie, en de specifieke bevindingen van Bence-Jones proteinurie in de urine, samen met afwijkende eiwitfracties in het bloed, wijst sterk in de richting van een onderliggende monoclonale gammopathie, zoals multipel myeloom, die de nieren ernstig aantast. --- # Classificatie en oorzaken van nierinsufficiëntie Nierinsufficiëntie kan worden geclassificeerd op basis van de locatie van het probleem in de urinewegen (prerenaal, renaal, postrenaal) en specifieke oorzaken, waaronder monoclonale gammopathieën en gerelateerde aandoeningen [18](#page=18) [6](#page=6). ### 3.1 Classificatie van nierinsufficiëntie Nierinsufficiëntie wordt onderscheiden in prerenaal, renaal en postrenaal [6](#page=6). #### 3.1.1 Prerenaal Prerenaal nierinsufficiëntie wordt veroorzaakt door een verminderde bloedtoevoer naar de nieren. Oorzaken hiervan kunnen diarree en braken zijn [13](#page=13) [6](#page=6) [7](#page=7). #### 3.1.2 Renaal Renaal nierinsufficiëntie treedt op wanneer de schade zich direct in de nier bevindt, wat kan leiden tot problemen in de bloedvaten, glomeruli, tubuli of het interstitiële weefsel [6](#page=6). ##### 3.1.2.1 Oorzaken van renaal letsel Verschillende factoren kunnen renaal letsel veroorzaken: * **Geneesmiddelen:** Niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen (NSAID's) worden specifiek genoemd als oorzaak, zowel acuut als chronisch. Bifosfonaten kunnen ook een bijwerking zijn [12](#page=12) [19](#page=19) [7](#page=7). * **Monoclonale gammopathieën:** Dit is een belangrijke groep van oorzaken die diverse mechanismen omvat. De oorzaken binnen deze groep zijn [18](#page=18) [20](#page=20): * Lichte ketens (vrije lichte ketens, Bence Jones-eiwitten) [19](#page=19) [21](#page=21). * Intacte immunoglobulinen (Ig's) [19](#page=19). * Zware ketens [19](#page=19). * Hypercalciëmie [19](#page=19) [20](#page=20). * Amyloïdose [20](#page=20) [22](#page=22). * Deposition disease (Depositieziekten) [20](#page=20) [23](#page=23). * Minimale letsels [20](#page=20). * Glomerulonefritis [20](#page=20) [24](#page=24). * Light chain cast nephropathy [20](#page=20) [21](#page=21) [24](#page=24). * Proximale tubulopathie, waaronder het Fanconi syndroom [20](#page=20) [21](#page=21). * Plasmacelinfiltratie [20](#page=20). * **Contrast nefropathie:** Hoewel met een vraagteken gemarkeerd, wordt contrastmiddel genoemd als mogelijke oorzaak [20](#page=20). > **Tip:** Bij verdenking op nierinsufficiëntie door monoclonale gammopathieën is het essentieel om de specifieke mechanismen van nierbeschadiging te begrijpen, zoals castvorming en directe tubulotoxiciteit van lichte ketens [24](#page=24). ##### 3.1.2.2 Mechanismen van nierbeschadiging door lichte ketens Lichte ketens kunnen op verschillende manieren schade aan de nier veroorzaken [21](#page=21) [24](#page=24): * **Filtering en neerslag in tubuli (Cast nephropathy):** Lichte ketens worden glomerulair gefilterd en kunnen neerslaan in de tubuli, vooral in combinatie met Tamm-Horsfall eiwitten, wat leidt tot castvorming. Dit kan leiden tot interstitiële inflammatie en fibrose. Factoren zoals dehydratie, lisdiuretica, NSAID's en jodiumhoudend contrast kunnen dit uitlokken [21](#page=21) [24](#page=24). * **Directe tubulotoxiciteit:** Reabsorptie van lichte ketens door de proximale tubulus kan leiden tot proximale tubulaire dysfunctie [24](#page=24). * **Depositie:** Lichte ketens kunnen neerslaan in het interstitium, wat leidt tot depositieschade en AL amyloïdose [22](#page=22) [23](#page=23) [24](#page=24). > **Example:** Amyloïdose wordt gekenmerkt door de fibrillaire neerslag van (fragmenten van) lichte ketens, wat kan leiden tot proteïnurie, het nefrotisch syndroom en nierinsufficiëntie. Light chain deposition disease resulteert uit granulaire neerslag van lichte ketens, eveneens leidend tot proteïnurie, het nefrotisch syndroom en nierinsufficiëntie [22](#page=22) [23](#page=23). #### 3.1.3 Postrenaal Postrenale nierinsufficiëntie wordt veroorzaakt door een obstructie van de urinewegen na de nieren [6](#page=6). ### 3.2 Preventie van cast nephropathie Preventie van cast nephropathie richt zich op het vermijden van nefrotoxische substanties, het handhaven van een hoge diurese en het behandelen van de onderliggende aandoening, zoals multipel myeloom (MM), om een snelle daling van lichte ketens te bewerkstelligen [25](#page=25). > **Tip:** Een hoge diurese is een cruciale factor in de preventie van cast nephropathie [25](#page=25). --- # Beeldvormend onderzoek en specifieke nefrotoxische mechanismen Deze sectie beschrijft de bevindingen van echografisch onderzoek van de nieren en de specifieke mechanismen van nierbeschadiging, met name gerelateerd aan eiwitneerslag en tubulaire dysfunctie. ### 4.1 Echografisch onderzoek van de nieren Echografisch onderzoek van het abdomen toonde geen stuwing van de nieren, geen verdachte noduli en geen kenmerken van chronisch nierlijden. Tevens werd er beperkt pleuravocht bibasaal waargenomen [10](#page=10). ### 4.2 Mechanismen van nierbeschadiging door eiwitneerslag De nieren filteren intacte lichte ketens (light chains). Deze lichte ketens kunnen na filtering in de proximale tubulus worden heropgenomen. Deze heropname kan leiden tot celschade in de proximale tubulus en potentieel tot een Fanconi syndroom. Tevens kunnen lichte ketens, wanneer ze neerslaan in de tubuli, leiden tot interstitiële inflammatie en fibrose [21](#page=21). #### 4.2.1 Vorming van casts Wanneer lichte ketens neerslaan in de tubuli, met name in combinatie met Tamm-Horsfall eiwit, kunnen er ‘casts’ gevormd worden. Een specifieke vorm hiervan is myeloom cast nefroPathie, veroorzaakt door Bence Jones eiwitten (vrije lichte ketens) [21](#page=21). #### 4.2.2 Amyloïdose door lichte ketens Lichte ketens kunnen ook fragmenteren en fibrillaire neerslagen vormen, wat leidt tot AL amyloïdose. Deze amyloïde afzettingen in de nieren kunnen proteïnurie, een nefrotisch syndroom en nierinsufficiëntie veroorzaken [22](#page=22). #### 4.2.3 Light chain deposition disease (LCDD) Bij Light Chain Deposition Disease is er sprake van een granulaire neerslag van lichte ketens (fragmenten) in de tubuli. Deze neerslag van lichte ketens in het tubulaire systeem kan proteïnurie, een nefrotisch syndroom en nierinsufficiëntie veroorzaken [23](#page=23). ### 4.3 Specifieke nefrotoxische mechanismen #### 4.3.1 Cast nephropathie Cast nephropathie ontstaat wanneer lichte ketens, na glomerulair te zijn gefilterd, neerslaan in de tubuli. Dit proces gaat gepaard met interstitiële inflammatie en fibrose. Factoren die cast nephropathie kunnen uitlokken zijn dehydratie, het gebruik van lisdiuretica, NSAID's en jodiumhoudend contrastmiddel [24](#page=24). #### 4.3.2 Directe tubulotoxiciteit Directe tubulotoxiciteit kan optreden door de reabsorptie van lichte ketens in de proximale tubuli, wat leidt tot tubulaire dysfunctie [24](#page=24). #### 4.3.3 Overige mechanismen Naast de hierboven beschreven mechanismen, kan de depositie van lichte ketens en AL amyloïdose leiden tot nierschade. Ook glomerulonefritis kan een gevolg zijn van deze processen [24](#page=24). > **Tip:** Begrip van de verschillende manieren waarop lichte ketens de nieren kunnen beschadigen, is cruciaal voor het diagnosticeren en behandelen van nierziekten geassocieerd met monoklonale gammopathieën. Let op de specifieke rol van neerslagvorming versus directe tubulaire toxiciteit. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Anamnese | De systematische verzameling van informatie over de medische geschiedenis van een patiënt, inclusief symptomen, eerdere aandoeningen en medicatiegebruik, om een diagnose te stellen. | | Diclofenac | Een niet-steroïde anti-inflammatoire drug (NSAID) die gebruikt wordt voor pijnverlichting en het verminderen van ontsteking. Het kan potentieel nefrotisch zijn bij langdurig of intensief gebruik. | | Oedeem | Een abnormale ophoping van vocht in de weefsels, vaak zichtbaar als zwelling, wat kan duiden op nierproblemen of hartfalen. | | Auscultatie | Een medische techniek waarbij met een stethoscoop geluiden in het lichaam worden beluisterd, zoals harttonen en ademhalingsgeluiden, om de toestand van organen te beoordelen. | | Hematocriet | Het percentage van het bloedvolume dat wordt ingenomen door rode bloedcellen; een lage waarde kan wijzen op anemie. | | Hemoglobine | Het eiwit in rode bloedcellen dat verantwoordelijk is voor het transport van zuurstof van de longen naar de weefsels. | | Ferritine | Een eiwit dat ijzer opslaat in het lichaam; lage niveaus kunnen wijzen op ijzertekortanemie, terwijl hoge niveaus kunnen duiden op ontsteking of overmatige ijzeropslag. | | Ureum | Een afvalproduct van eiwitmetabolisme dat normaal door de nieren wordt uitgescheiden; verhoogde waarden kunnen wijzen op nierdisfunctie. | | Creatinine | Een afvalproduct van spierstofwisseling dat door de nieren wordt uitgescheiden; verhoogde waarden zijn een indicator voor verminderde nierfunctie. | | CRP (C-reactief proteïne) | Een eiwit dat in de lever wordt geproduceerd als reactie op ontsteking; verhoogde waarden duiden op een ontstekingsproces in het lichaam. | | Natrium | Een belangrijk elektrolyt dat helpt bij het handhaven van de vochtbalans en de bloeddruk; afwijkingen kunnen duiden op nierproblemen of hormonale disbalansen. | | Kalium | Een cruciaal elektrolyt voor zenuw- en spierfunctie, inclusief het hart; afwijkingen kunnen gevaarlijk zijn voor de hartslag. | | Prerenaal | Verwijst naar oorzaken van nierinsufficiëntie die vóór de nieren liggen, zoals verminderde bloedtoevoer naar de nieren door uitdroging of hartfalen. | | Renaal | Verwijst naar oorzaken van nierinsufficiëntie die direct in de nieren optreden, zoals glomerulonefritis of tubulaire schade. | | Postrenaal | Verwijst naar oorzaken van nierinsufficiëntie die na de nieren optreden, zoals obstructie van de urinewegen door stenen of tumoren. | | Proteïnurie | De aanwezigheid van overmatige hoeveelheden eiwit in de urine, wat een teken kan zijn van nierbeschadiging, met name in de glomeruli. | | Haptoglobine | Een eiwit dat vrij hemoglobine bindt in het bloed. Lage niveaus kunnen wijzen op hemolyse (afbraak van rode bloedcellen). | | SGOT (AST) en SGPT (ALT) | Leverenzymen; verhoogde waarden kunnen duiden op leverschade. | | LDH (Lactaatdehydrogenase) | Een enzym dat in veel weefsels voorkomt; verhoogde waarden kunnen duiden op weefselschade of bepaalde kankers. | | Monoclonale Gammopathie | Een aandoening waarbij abnormale, identieke antilichamen (monoklonale eiwitten) worden geproduceerd door één enkele klonale populatie van plasmacellen. | | Multipel Myeloom (MM) | Een kanker van plasmacellen, een type witte bloedcel dat antilichamen produceert. Het kan leiden tot schade aan botten, nieren, zenuwen en het immuunsysteem. | | B-cel lymfoproliferatieve ziekten | Een groep aandoeningen waarbij B-lymfocyten (een type witte bloedcel) ongecontroleerd groeien en zich vermenigvuldigen, wat kan leiden tot verschillende gezondheidsproblemen. | | Lichte ketens (Immunoglobuline lichte ketens) | Kleinere proteïne-eenheden die deel uitmaken van antilichamen (immunoglobulines). Bij bepaalde aandoeningen kunnen deze ketens abnormaal geproduceerd worden en de nieren beschadigen. | | Hypercalcemie | Een abnormaal hoog calciumgehalte in het bloed, wat diverse oorzaken kan hebben, waaronder nierproblemen, overactieve bijschildklieren of bepaalde kankers. | | Amyloïdose | Een zeldzame ziekte die wordt veroorzaakt door de ophoping van abnormale eiwitten, genaamd amyloïdfibrillen, in organen en weefsels, waaronder de nieren. | | Light chain deposition disease (LCDD) | Een nierziekte veroorzaakt door de afzetting van lichte immunoglobulineketens in de glomeruli en tubuli, wat leidt tot nierinsufficiëntie. | | Cast nephropathy | Nierbeschadiging die ontstaat door de vorming van eiwitcilinders (casts) in de nierbuisjes, vaak veroorzaakt door overmatige productie of neerslag van lichte ketens. | | Bence-Jones eiwitten | Monoklonale lichte ketens van immunoglobulinen die in de urine worden aangetroffen, kenmerkend voor bepaalde plasmacelaandoeningen zoals multipel myeloom. | | Fanconi syndroom | Een gegeneraliseerde stoornis van de proximale niertubuli, resulterend in verlies van essentiële stoffen zoals glucose, aminozuren, fosfaten en bicarbonaat in de urine. | | Nefrotisch syndroom | Een nierziekte die wordt gekenmerkt door proteïnurie, hypalbuminemie (lage albumine in bloed), oedeem en hyperlipidemie (hoog cholesterol/vetten in bloed). |

# Monoclonale gammapathieën: algemene aspecten en classificatie Dit onderwerp behandelt de definitie, de verschillende vormen en de classificatie van monoclonale gammapathieën, inclusief hun oorsprong en de rol van eiwitelektroforese. ### 1.1 Definitie en kenmerken van immunoglobulines Monoclonale gammapathieën (MG's) ontstaan door een clonale expansie van B-cellen of plasmacellen die abnormale hoeveelheden van één type immunoglobuline (Ig) produceren. Deze immunoglobulines, ook wel antilichamen genoemd, bestaan uit twee lichte ketens en twee zware ketens. De meest voorkomende zware ketens zijn IgG, IgA en IgM, terwijl er twee types lichte ketens zijn: kappa ($\kappa$) en lambda ($\lambda$). Het moleculair gewicht van IgG en IgA is ongeveer 175 kD, terwijl IgM aanzienlijk zwaarder is met circa 900 kD [1](#page=1). ### 1.2 De rol van eiwitelektroforese Eiwitelektroforese is een cruciale laboratoriumtechniek voor de diagnose en monitoring van monoclonale gammapathieën. Deze methode scheidt eiwitten in het bloed of de urine op basis van hun lading en grootte, waardoor de aanwezigheid van een abnormaal hoge concentratie van een specifiek eiwit, de zogenaamde M-component (monoclonale component), gedetecteerd kan worden. Naast elektroforese worden ook nefelometrie, immuunelektroforese, immunofixatie en de Freelite assay gebruikt voor de analyse van eiwitten. Voor analyse in urine wordt gezocht naar heavy chain proteïnurie en Bence Jones proteïnurie [3](#page=3) [5](#page=5) [7](#page=7). ### 1.3 Monoclonale versus polychlonale hypergammaglobulinemie Bij een **monoclonale** gammapathie produceert een enkele klone van plasmacellen of B-cellen een grote hoeveelheid van één specifiek type immunoglobuline. Dit resulteert in een scherpe piek op de eiwitelektroforese, de M-component [7](#page=7). In tegenstelling hiermee staat **polyclonale** hypergammaglobulinemie, waarbij een verhoogde hoeveelheid van verschillende immunoglobulines wordt geproduceerd door diverse B-cel populaties. Dit wordt vaak gezien bij aandoeningen zoals cirrose, chronische infecties, mononucleose, sarcoïdose, en bepaalde lymfomen [7](#page=7). ### 1.4 Indeling van monoclonale gammapathieën Monoclonale gammapathieën kunnen worden ingedeeld op basis van de oorsprong van de clonale expansie: #### 1.4.1 Primair monoclonale gammapathieën Deze ontstaan vanuit een afwijking in de plasmacellen zelf of in B-cellen die zich ontwikkelen tot plasmacellen. * **Plasmacel origine:** * MGUS (Monoclonal Gammopathy of Undetermined Significance) [19](#page=19) [5](#page=5). * Multipel myeloom of Ziekte van Kahler [30](#page=30) [33](#page=33) [34](#page=34) [5](#page=5) [8](#page=8) [9](#page=9). * Heavy chain disease [9](#page=9). * Light chain disease [30](#page=30) [33](#page=33) [34](#page=34) [9](#page=9). * Primaire amyloïdose [30](#page=30) [33](#page=33) [8](#page=8). * **B-cel origine:** * Macroglobulinemie of Ziekte van Waldenstrom [30](#page=30) [33](#page=33) [8](#page=8) [9](#page=9). * Chronische lymfatische leukemie (CLL) of Non-Hodgkin Lymfoom (NHL) [8](#page=8). #### 1.4.2 Secundair monoclonale gammapathieën Deze vormen worden geassocieerd met andere onderliggende aandoeningen. * Carcinomen [8](#page=8). * Koude-agglutinine [8](#page=8). * Mixed cryoglobulinemia [8](#page=8). * Secundaire amyloïdose [8](#page=8). * Auto-immuunziekten [8](#page=8). ### 1.5 Lichte ketens en de Kappa/Lambda-verhouding Vrije lichte ketens (kappa en lambda) kunnen ook in het bloed of de urine voorkomen. Normaal gesproken is de verhouding tussen kappa en lambda lichte ketens in serum ongeveer 1:1 tot 2:1. Een ontregeling van deze verhouding kan wijzen op een monoclonale gammopathie, zelfs als er geen volledige immunoglobulines worden geproduceerd [7](#page=7). ### 1.6 Classificatie van monoclonale gammapathieën naar ernstgraad Monoclonale gammapathieën worden vaak geclassificeerd op basis van hun potentieel tot progressie naar maligniteit: * **MGUS (Monoclonal Gammopathy of Undetermined Significance):** * Wordt gevonden bij 3-5% van de bevolking ouder dan 70 jaar [19](#page=19). * Kenmerken: plasmocytose <10%, Ig-niveau <3 gram/deciliter, geen anemie, geen botletsels [19](#page=19). * Vaak gepaard gaande met onderdrukking van andere Ig-klassen [19](#page=19). * Beschouwd als een premaligne aandoening met een transformatiekans van ongeveer 2% per jaar [19](#page=19). * **Smouldering Myeloom:** * Zeer trage evolutie [19](#page=19). * Kenmerken: Ig >3 gram/deciliter of 10-60% plasmacellen, maar zonder myeloomcriteria [19](#page=19). * Wordt afgewacht met therapie tot progressie optreedt [19](#page=19). * **Solitair Plasmocytoom:** * Histologisch bewezen unieke lokalisatie van plasmacellen [19](#page=19). * Afwezigheid van andere kleinere of grotere myeloomcriteria [19](#page=19). * Kan later veralgemenen [19](#page=19). * **Multipel Myeloom:** * Gedefinieerd door specifieke diagnostische criteria [19](#page=19). ### 1.7 Specifieke entiteiten van monoclonale gammapathieën De belangrijkste entiteiten binnen de monoclonale gammapathieën omvatten: * Multipel myeloom of Ziekte van Kahler [30](#page=30) [33](#page=33) [34](#page=34) [9](#page=9). * Macroglobulinemie of Ziekte van Waldenstrom [30](#page=30) [33](#page=33) [9](#page=9). * Light chain disease [30](#page=30) [33](#page=33) [34](#page=34) [9](#page=9). * Amyloidose [30](#page=30) [33](#page=33) [9](#page=9). #### 1.7.1 Light chain disease Light chain disease patiënten vertonen klinisch symptomen die vergelijkbaar zijn met andere myeloomvormen. Echter, ze hebben vaak een snellere groei, meer botletsels en hypercalcemie, en meer nierinsufficiëntie. De mediane overleving is significant korter: 10 maanden voor lambda en 30 maanden voor kappa lichte keten ziekten. Er bestaan ook niet-secretoire myelomen, die een slechtere prognose hebben, mogelijk door een latere diagnose [34](#page=34). > **Tip:** Het onderscheid tussen deze verschillende entiteiten is cruciaal voor de prognose en behandeling. Let goed op de specifieke criteria die worden genoemd voor elke gradatie en ziekte. > **Example:** Een patiënt met een M-component in het serum, maar zonder botletsels, anemie of orgaanschade, kan bijvoorbeeld een MGUS hebben. Echter, als er tevens sprake is van renale disfunctie en een verhoogd serum calcium, zou dit wijzen op een multipel myeloom. --- # Multipel myeloom: pathofysiologie, diagnose en beeldvorming Dit onderwerp behandelt de oorzaak, ontwikkeling, diagnostische criteria, laboratoriumbevindingen en beeldvormende technieken van multipel myeloom. ### 2.1 Pathofysiologie van multipel myeloom Multipel myeloom ontstaat uit een maligne B-cel precursor die differentieert tot een plasmacel, die vervolgens door adhesiemoleculen in het beenmerg wordt vastgehouden. De pathogenese omvat de volgende processen [11](#page=11): * **Neovascularisatie in het beenmerg** [11](#page=11). * **IL-6 productie**: Interactie met het stroma leidt tot de productie van IL-6, dat als autocriene groeifactor fungeert [11](#page=11). * **Osteoclastactiviteit en botdestructie**: IL-6 stimuleert osteoclasten, wat leidt tot botdestructie met kenmerkende "punched-out" laesies en botpijnen [11](#page=11). * **Monoklonale immunoglobulineproductie**: De myeloomcellen produceren een monoklonaal immuunglobuline. Dit gaat vaak gepaard met onderdrukking van andere Ig-klassen en albumine, wat de kans op infecties verhoogt [12](#page=12). * **Nierinsufficiëntie**: Lichte ketens kunnen precipiteren in de nieren, wat leidt tot nierinsufficiëntie [12](#page=12). * **Osteoporose en hypercalciëmie**: Botlaesies kunnen leiden tot osteoporose en hypercalciëmie [12](#page=12). * **Beenmerginvasie**: Invasie van het beenmerg kan leiden tot anemie en trombopenie [12](#page=12). #### 2.1.1 Stadia van monoklonale gammopathieën Monoklonale gammopathieën worden ingedeeld in verschillende stadia: * **Preklinisch stadium**: Hierbij wordt een M-piek gevonden als incidentele bevinding, met mogelijke evolutie naar MGUS (Monoclonal Gammopathy of Undetermined Significance), smoldering myeloma of multipel myeloom [12](#page=12). * **Begin symptomatisch**: Symptomen omvatten botpijn (vooral in de rug), anemie, infecties of een pathologische fractuur [12](#page=12). * **Full blown beeld**: Dit kenmerkt zich door pijnklachten, vermoeidheid, infecties, dorst (hypercalciëmie) en nierinsufficiëntie [12](#page=12). ### 2.2 Diagnostische criteria en laboratoriumbevindingen De diagnose van multipel myeloom wordt ondersteund door specifieke laboratoriumbevindingen: #### 2.2.1 Laboratoriumonderzoek * **Elektroforese**: Een extrafractie in de serum-elektroforese, meestal Ig G, gevolgd door Ig A. Lichte keten myeloom en Ig M (primaire macroglobulinemie) of Ig D myeloom zijn zeldzamer. Totaal eiwit met elektroforese is betrouwbaarder dan nefelometrische dosering [13](#page=13). * **Sedimentatiesnelheid**: Een verhoogde sedimentatiesnelheid in het eerste uur is kenmerkend [13](#page=13). * **Bence Jones proteïnurie**: Aanwezig in ongeveer 50% van de gevallen; de 24-uurs uitscheiding is een maat voor de ziekteactiviteit. Normaal is ongeveer 65% kappa lichte ketens. De Freelite assay wordt steeds meer gebruikt als alternatief [13](#page=13). * **Beenmergpunctie**: Plasmacytose in het beenmerg groter dan 10%. Plasmacytose tussen 10-30% kan ook voorkomen bij MGUS, amyloïdose, cirrose en agranulocytose [13](#page=13). * **Anemie**: Meestal normocytair, veroorzaakt door herhaalde infecties, nierinsufficiëntie, verhoogd plasmavolume, bloedingen of hemolyse [13](#page=13). ### 2.3 Beeldvormende technieken Beeldvorming speelt een cruciale rol bij het opsporen en beoordelen van laesies bij multipel myeloom. #### 2.3.1 Conventionele Röntgenfoto's * **Lytische afwijkingen**: Gekenmerkt door scherpe, niet-hyperdense randen, "punched-out" laesies worden in ongeveer 60% van de gevallen gezien [15](#page=15). * **Spontane fracturen**: Komen voor in ongeveer 25% van de gevallen [15](#page=15). * **Diffuse osteoporose**: Aanwezig in 20% van de patiënten [15](#page=15). * **Normaal beeld**: In 20% van de gevallen kan een röntgenfoto normaal zijn, maar CT en MRI kunnen dan afwijkingen aantonen, met name in de wervelkolom [15](#page=15). > **Tip:** Hoewel conventionele röntgenfoto's nuttig zijn, detecteren CT en MRI vaak meer laesies, vooral in de axiale skelet [15](#page=15). #### 2.3.2 MRI MRI is een zeer gevoelige techniek voor de detectie van myeloomlaesies, met name in de wervelkolom. Het kan osteolytische afwijkingen gedetailleerd in beeld brengen. MRI zal waarschijnlijk een standaardonderdeel van de beeldvorming worden [15](#page=15) [17](#page=17). #### 2.3.3 CT-scan Whole body CT is een snellere en eenvoudigere methode om skeletafwijkingen op te sporen dan conventionele röntgenfoto's [15](#page=15). > **Voorbeeld:** Een patiënt met rugpijn en anemie ondergaat een conventionele röntgenfoto van de wervelkolom die diffuse osteoporose laat zien. Een daaropvolgende MRI toont "punched-out" laesies in meerdere wervels, wat consistent is met multipel myeloom [15](#page=15). --- # Behandeling van multipel myeloom De behandeling van multipel myeloom omvat een combinatie van pijlers, ondersteunende maatregelen en strategieën die afhankelijk zijn van de leeftijd en conditie van de patiënt [23](#page=23) [24](#page=24). ### 3.1 Behandelingspijlers De therapie voor multipel myeloom (MM) steunt op vier (+1) pijlers [24](#page=24): * **Dexamethason:** Een corticosteroïde met ontstekingsremmende en immunosuppressieve eigenschappen [24](#page=24). * **Chemotherapie:** Dit kan variëren van een enkel product, zoals cyclofosfamide, tot combinaties zoals Alkeran-Medrol. Hoge doses chemotherapie, gevolgd door transplantatie, is eveneens een optie [24](#page=24). * **Proteasoomremmers:** Medicijnen die de proteasoomfunctie in kankercellen belemmeren, zoals Velcade, Kyprolis en Ninlaro [24](#page=24). * **Immunomodulerende imidazolderivaten (IMiDs):** Stoffen zoals thalidomide, lenalidomide (Revlimid) en pomalidomide [24](#page=24). * **CD38 antilichamen:** Monoklonale antilichamen gericht tegen CD38, zoals daratumumab en ixazomib [23](#page=23) [24](#page=24). * **Anti-BCMA antilichamen:** Nieuwere therapieën gericht tegen B-cel rijpingsantigeen (BCMA) [23](#page=23). > **Tip:** Quasi nooit wordt monotherapie toegepast; er wordt vaker gekozen voor dubbele of driedubbele therapieën [25](#page=25). ### 3.2 Ondersteunende maatregelen Naast de directe myeloomtherapie zijn er diverse ondersteunende maatregelen essentieel [24](#page=24) [29](#page=29): * **Pijnbestrijding:** Inclusief radiotherapie voor symptomatische verlichting [24](#page=24). * **Preventie van misselijkheid:** Anti-braakmiddelen bij chemotherapie [24](#page=24). * **Infectiepreventie:** Antibiotica of preventie tegen herpes/zona, en vaccinaties (pneumokok, griep). IvIg wordt ingezet bij sepsis en antibiotica/antischimmelmiddelen bij febrile neutropenie [24](#page=24) [29](#page=29). * **Ondersteuning van bloedaanmaak:** Antistoffen (zoals Epo) indien het lichaam deze zelf niet meer aanmaakt [24](#page=24) [29](#page=29). * **Botversterkende middelen:** Bisfosfonaten, zoals Aredia en Zometa, remmen botletsels en gedeeltelijk ook de myeloomontwikkeling [24](#page=24) [29](#page=29). * **Behandeling van hypercalciëmie:** Hydratie, corticosteroïden, en bisfosfonaten zoals zolendronaat of pamidronaat [29](#page=29). * **Nierondersteuning:** Eventueel dialyse bij nierschade [29](#page=29). ### 3.3 Therapieafstemming op leeftijd en conditie De behandelingsstrategie wordt aangepast op basis van de leeftijd en de symptomatische status van de patiënt [24](#page=24). #### 3.3.1 Jonge patiënt (Transplant-eligible) Voor jonge patiënten is het doel een lange remissie te bereiken, met inductietherapie gevolgd door een autologe stamceltransplantatie (ASCT) op een geschikt moment. In geselecteerde gevallen kan een allogene stamceltransplantatie met curatieve intentie overwogen worden, afhankelijk van de donor en het risicoprofiel in eerste of tweede remissie [24](#page=24) [26](#page=26). **Eerste lijn behandeling voor transplant-eligible patiënten:** De aanpak kan bestaan uit een VTD- of CTD-combinatie, gevolgd door stamcelcollectie en autologe stamceltransplantatie (ASCT), eventueel dubbel ASCT indien geen zeer goede partiële respons (VGPR) wordt behaald. Na consolidatie met lenalidomide (Revlimid) kan onderhoudstherapie volgen. Alternatieven omvatten VRD-combinaties of cyclofosfamide met G-CSF [26](#page=26). > **Tip:** Genezing van multipel myeloom is tot op heden quasi nooit haalbaar [25](#page=25). #### 3.3.2 Oudere patiënt (Transplant-ineligible) Bij oudere patiënten of patiënten met comorbiditeiten ligt de focus op het voorkomen van invaliderende fracturen, symptomatische ziekteprogressie (zoals anemie en botpijn) en transformatie naar secundaire acute myeloïde leukemie (AML). De therapie is gericht op het beheersen van de ziekte en het behouden van kwaliteit van leven [24](#page=24) [26](#page=26). **Eerste lijn behandeling voor transplant-ineligible patiënten:** Combinaties van chemotherapie met bortezomib of chemotherapie met thalidomide hebben de voorkeur boven chemotherapie alleen. Voorbeelden hiervan zijn MPT (Melphalan, Prednisone, Thalidomide) of MPV (Melphalan, Prednisone, Velcade). Combinaties zoals Lenalidomide-dexamethason-daratumumab (DRd) of Daratumumab-Velcade-dexamethason (DVd) worden ook ingezet. Observatie of onderhoud met lenalidomide is mogelijk [26](#page=26). ### 3.4 Algemene behandelingsconcepten * **Combinatietherapie:** Vrijwel altijd wordt gekozen voor combinaties van medicijnen [25](#page=25). * **Bijwerkingenbeheer:** Aandacht voor mogelijke bijwerkingen van de behandelingen [25](#page=25). * **Ambulante behandelingen:** Veel therapieën vinden plaats in een ambulante setting, met orale of subcutane toediening [25](#page=25). * **Diagnostische drempel:** Patiënten worden behandeld indien zij symptomatisch zijn (CRAB criteria: Hyper**C**alciëmie, **R**enale insufficiëntie, **A**nemie, **B**otlaesies). Bij afwezigheid van symptomen geldt een 'watch and wait' beleid [25](#page=25). ### 3.5 Toekomstperspectieven De toekomst van de myeloomtherapie omvat innovatieve benaderingen zoals bispecifieke antilichamen gericht tegen BCMA en GPRC5D, en CAR-T celtherapie [26](#page=26). --- # Ziekte van Waldenström en Amyloïdose Dit onderwerp behandelt twee specifieke monoclonale gammapathieën: de ziekte van Waldenström, gekenmerkt door IgM-producerende lymfo-plasmocyten, en amyloïdose, veroorzaakt door eiwitafzettingen [31](#page=31) [35](#page=35). ### 4.1 Ziekte van Waldenström De ziekte van Waldenström is een monoclonale proliferatie van IgM-producerende lymfo-plasmocyten. De ziekte localiseert zich voornamelijk in de milt en het beenmerg; osteolytische letsels zijn zeldzaam [31](#page=31). #### 4.1.1 Kliniek De klinische manifestaties kunnen onder meer omvatten: * **Hyperviscositeit:** gekenmerkt door symptomen zoals krampen, neusbloedingen, hoofdpijn en visusstoornissen [31](#page=31). * **Hepatosplenomegalie:** vergroting van lever en milt [31](#page=31). * **Perifere neuropathie:** komt voor bij ongeveer 25% van de patiënten [31](#page=31). #### 4.1.2 Laboratoriumonderzoek Laboratoriumonderzoek kan de volgende bevindingen opleveren: * Een IgM-piek van meer dan 2 of 3 gram per deciliter, met 25% Bence Jones-eiwit in de urine [31](#page=31). * Normochrome anemie met rouleaux-vorming van erytrocyten [31](#page=31). * Beenmergtoontaken die lymfocytose of plasmacytose laten zien; clonaliteitsonderzoek is vaak nuttig [31](#page=31). * Aanwijzingen voor hyperviscositeit [31](#page=31). #### 4.1.3 Diagnostiek en Differentiatie De ziekte van Waldenström is diagnostisch niet scherp afgebakend ten opzichte van IgM-MGUS (Monoclonal Gammopathy of Undetermined Significance). IgM-gammopathieën kunnen ook passen bij minder typische, indolente lymfomen. De recente ontdekking van de rol van MyD88 is relevant voor de pathofysiologie [31](#page=31). #### 4.1.4 Prognose en Therapie De prognose van de ziekte van Waldenström is variabel, met een mediane overleving die varieert van 3,5 tot 12 jaar, afhankelijk van de ISSWM-score (International Prognostic Scoring System for Waldenström Macroglobulinemia) [32](#page=32). De therapie wordt afgestemd op de aard van de ziekte: * Als indolent lymfoom: afwachten, chlorambucil, fludarabine, anti-CD20 antistoffen, of interferon [32](#page=32). * Als myeloom: bortezomib, bendamustine [32](#page=32). * Recentelijk worden B-cel tyrosine kinase (Btk) inhibitoren ingezet als eerstelijnsbehandeling [32](#page=32). * Plasmaferese kan overwogen worden [32](#page=32). ### 4.2 Amyloïdose Amyloïdose berust op de afzetting van fibrillaire depots van een heterogene groep eiwitten (ongeveer 30 verschillende typen) in een bèta-sheet configuratie. Deze depots lichten herkenbaar op bij kleuring met Congo-rood. De meest frequente vormen zijn AA-amyloïdose (secundair, geassocieerd met chronische inflammatie) en AL-amyloïdose (primair, vaak gekoppeld aan light chains van immunoglobulinen in het kader van een monoclonale gammopathie). Bij AL-amyloïdose is er sprake van een klein, gevaarlijk kloon van plasmacellen (ongeveer 7%) dat misgevouwen lichte ketens produceert [35](#page=35). #### 4.2.1 Kliniek De klinische presentatie van amyloïdose is divers en kan onder meer omvatten: * **Macroglossie:** vergroting van de tong [36](#page=36). * **Huidlocalisaties:** afwijkingen op de huid [36](#page=36). * **Myocardverdikking:** verdikking van de hartspier [36](#page=36). * **Nierafwijkingen:** met proteïnurie [36](#page=36). * **Hepatomegalie:** vergroting van de lever [36](#page=36). * **Darminvasie:** leidend tot malabsorptie [36](#page=36). * **Zenuwaantasting:** zowel perifeer als autonoom, wat kan resulteren in orthostatische hypotensie [36](#page=36). #### 4.2.2 Diagnostiek van Hartbetrokkenheid Het diagnosticeren van hartbetrokkenheid bij amyloïdose omvat verschillende methoden. Echocardiografie kan concentrische hypertrofie en een "granulair sparkling" uiterlijk tonen. Cardiale MRI kan aanwijzingen geven, maar deze bevindingen duiden vaak op een gevorderd stadium van de ziekte. Lage voltage op het ECG kan ook een indicator zijn, maar er is behoefte aan sensitievere markers voor orgaanbetrokkenheid. Radionuclidetechnieken, zoals 99mTc-Aprotinin scintigrafie, kunnen ook bijdragen aan de diagnostiek [37](#page=37). #### 4.2.3 Laboratoriumonderzoek Laboratoriumonderzoek bij amyloïdose kan de volgende bevindingen geven: * Anemie [37](#page=37). * In 90-95% van de gevallen wordt een extra fractie waargenomen [37](#page=37). * Vaak is er sprake van een discrete plasmacytose [37](#page=37). * Regelmatig worden stollingsstoornissen gezien, zowel door leverlijden als door verhoogde fibrinolyse [37](#page=37). #### 4.2.4 Therapie De therapie voor amyloïdose is grotendeels supportief. Dit kan bijvoorbeeld minerocorticoïden omvatten bij orthostatisme en ACE-inhibitoren bij cardiale disfunctie. Recentelijk wordt voor AL-amyloïdose dezelfde therapeutische aanpak gevolgd als voor myeloom, zoals het CyBorD-regime (cyclofosfamide, bortezomib, dexamethason), met recente terugbetaling voor anti-CD38 therapie bij AL-amyloïdose. Andere opties zijn melfalan-dexamethason en hoge dosis chemotherapie met stamceltransplantatie (HDCT+PBSCT) [38](#page=38). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Monoclonale gammopathie | Een aandoening waarbij abnormale plasmacellen een grote hoeveelheid van een enkel type antilichaam produceren, wat leidt tot een abnormale piek in het bloed of de urine. | | Plasmacel | Een gespecialiseerde witte bloedcel die antilichamen produceert om infecties te bestrijden. Bij plasmaceldyscrasieën prolifereren deze cellen ongecontroleerd. | | Immunoglobuline | Een eiwit (antilichaam) geproduceerd door plasmacellen dat een cruciale rol speelt in het immuunsysteem voor de herkenning en neutralisatie van pathogenen. | | Zware keten | Een van de twee grote polypeptideketens die de ruggengraat van een immunoglobuline molecuul vormen. Er zijn vijf soorten: IgG, IgA, IgM, IgD en IgE. | | Lichte keten | Een van de twee kleinere polypeptideketens die aan de zware ketens van een immunoglobuline molecuul zijn gebonden. Ze kunnen vrij voorkomen (vrije lichte ketens) of als onderdeel van het volledige antilichaam. | | Kappa-lichte keten | Een van de twee typen lichte ketens die in immunoglobulines voorkomen. | | Lambda-lichte keten | Het andere type lichte keten dat in immunoglobulines voorkomt, naast kappa. | | Monoclonale piek (M-proteïne) | Een abnormale, scherpe piek die wordt waargenomen bij eiwitelektroforese, wat duidt op de aanwezigheid van een monoclonaal geproduceerd immunoglobuline. | | Eiwit elektroforese | Een laboratoriumtest die wordt gebruikt om verschillende eiwitten in het bloed of de urine te scheiden en te kwantificeren, waaronder immunoglobulines. | | Nefelometrische dosage | Een techniek om de concentratie van specifieke eiwitten in een vloeistof te meten door de lichtverstrooiing te analyseren die wordt veroorzaakt door de interactie met antilichamen. | | Immuunelektroforese | Een laboratoriumtest die elektroforese combineert met immunoprecipitatie om specifieke eiwitten, zoals immunoglobulines, te identificeren en te kwantificeren. | | Immunofixatie | Een techniek die wordt gebruikt om de specifieke immunoglobulinetype(n) te identificeren die verantwoordelijk zijn voor een monoclonaal piek, wat helpt bij de diagnose van plasmaceldyscrasieën. | | Freelite assay | Een specifieke test om de concentratie van vrije kappa- en lambda-lichte ketens in het serum te meten, wat nuttig is voor de diagnose en monitoring van monoclonale gammopathieën. | | Heavy chain proteinurie | De aanwezigheid van zware ketens van immunoglobulines in de urine, wat kan wijzen op een ernstige vorm van plasmaceldyscrasie. | | Bence Jones proteinurie | De aanwezigheid van vrije lichte ketens (kappa of lambda) in de urine, wat een kenmerk is van verschillende plasmaceldyscrasieën zoals multipel myeloom. | | MGUS (Monoclonal gammopathy of undetermined significance) | Een premaligne aandoening waarbij een monoclonaal eiwit wordt gedetecteerd, maar de criteria voor multipel myeloom of andere maligniteiten niet zijn voldaan. | | Multipel myeloom (Ziekte van Kahler) | Een maligniteit van plasmacellen die wordt gekenmerkt door de ongecontroleerde groei van plasmacellen in het beenmerg, wat leidt tot botlaesies, anemie en nierproblemen. | | Macroglobulinemie (Ziekte van Waldenström) | Een zeldzame lymfoïde maligniteit waarbij lymfo-plasmocytaire cellen een grote hoeveelheid IgM produceren, wat kan leiden tot hyperviscositeit en andere symptomen. | | Amyloïdose | Een groep ziekten die worden gekenmerkt door de afzetting van abnormaal gevouwen eiwitten (amyloïde fibrillen) in weefsels en organen, wat orgaanschade kan veroorzaken. | | Osteoporose | Een aandoening waarbij de botdichtheid afneemt, waardoor de botten brozer worden en het risico op fracturen toeneemt. | | Hypercalcemie | Een verhoogd calciumgehalte in het bloed, vaak geassocieerd met botafbraak, zoals bij multipel myeloom. | | Anemie | Een tekort aan rode bloedcellen of hemoglobine, wat kan leiden tot vermoeidheid en bleekheid. | | Nierinsufficiëntie | Een verminderde functie van de nieren, waardoor ze afvalstoffen en overtollig vocht minder goed uit het bloed kunnen filteren. | | Plasmocytose | Een verhoogd aantal plasmacellen in het beenmerg. | | Neovascularisatie | De vorming van nieuwe bloedvaten, wat kan voorkomen in tumoren en bijdraagt aan hun groei. | | IL-6 (Interleukine 6) | Een cytokine dat een rol speelt bij ontstekingen en de groei van plasmacellen stimuleert. | | Osteoclasten | Cellen die verantwoordelijk zijn voor botafbraak, wat bijdraagt aan botlaesies bij multipel myeloom. | | Auto-transplantatie | Een medische procedure waarbij stamcellen van de patiënt zelf worden gebruikt om het beenmerg te herstellen na hoge doses chemotherapie. | | Allogene transplantatie | Een procedure waarbij stamcellen van een donor worden gebruikt om het beenmerg van de patiënt te herstellen. | | Smouldering myeloma | Een stadium tussen MGUS en multipel myeloom, gekenmerkt door verhoogde Ig-niveaus of een groter percentage plasmacellen, maar zonder significante symptomen of orgaanschade. | | Solitair plasmocytoom | Een enkele, gelokaliseerde tumor van plasmacellen, die zich later kan ontwikkelen tot multipel myeloom. | | CRAB criteria | Criteria die worden gebruikt om symptomatisch multipel myeloom te definiëren: Calciumelevatie, Renale insufficiëntie, Anemie, Botlaesies. | | Myeloom massa | De totale hoeveelheid kankercellen die bij een patiënt met multipel myeloom aanwezig is. | | Groeisnelheid en eigenschappen van de maligne cloon | De snelheid waarmee de kankercellen groeien en hun genetische kenmerken, die van invloed zijn op de prognose. | | Respons op therapie | Hoe goed de ziekte reageert op de gestarte behandeling. | | Beta-2 microglobuline | Een eiwit dat wordt afgegeven door lymfocyten en andere cellen; verhoogde niveaus kunnen wijzen op een hogere tumorbelasting en een slechtere prognose bij multipel myeloom. | | Albumin | Een belangrijk eiwit in het bloed dat door de lever wordt geproduceerd en een rol speelt bij het handhaven van de osmotische druk. Lage niveaus kunnen wijzen op slechte leverfunctie of ondervoeding. | | Proteasoominhibitor | Een klasse medicijnen die de afbraak van eiwitten in kankercellen remt, wat leidt tot celsterfte. Voorbeelden zijn bortezomib en carfilzomib. | | IMIDs (Immunomodulerende middelen) | Een klasse medicijnen die het immuunsysteem beïnvloeden en ook directe anti-myeloom effecten hebben. Voorbeelden zijn thalidomide, lenalidomide en pomalidomide. | | Bisfosfonaten | Medicijnen die worden gebruikt om botverlies te remmen en botletsels te behandelen, vaak voorgeschreven bij multipel myeloom en andere botziekten. | | Hyperviscositeit | Een verhoogde dikte van het bloed, veroorzaakt door een hoog gehalte aan eiwitten, wat kan leiden tot symptomen zoals hoofdpijn, visusstoornissen en bloedingen. | | Rouleaux vorming | De vorming van stapels rode bloedcellen, die kan optreden bij verhoogde eiwitconcentraties in het bloed, zoals bij macroglobulinemie. | | Plasmaferese | Een procedure waarbij plasma uit het bloed wordt verwijderd en vervangen door een plasmavervanger, gebruikt om te hoge eiwitconcentraties te verminderen. | | MyD88 | Een adaptor-eiwit dat betrokken is bij intracellulaire signaaltransductie van immuunreceptoren. Mutaties in MyD88 worden geassocieerd met de ziekte van Waldenström. | | Niet secretoire myelomen | Een zeldzame vorm van multipel myeloom waarbij geen detecteerbare monoclonaal eiwit wordt geproduceerd, wat de diagnose bemoeilijkt. | | Beta-sheet depositie | De vouwing van eiwitten in een specifieke driedimensionale structuur die amyloïde fibrillen vormt, de oorzaak van amyloïdose. | | Congo-rood | Een kleurstof die wordt gebruikt om amyloïde afzettingen in weefsels te identificeren, omdat het specifiek aan beta-sheet structuren bindt. | | AA amyloidose | Een type amyloïdose dat wordt veroorzaakt door chronische ontsteking, waarbij serum amyloid A eiwit (SAA) wordt afgezet. | | AL amyloidose | Een type amyloïdose dat geassocieerd is met een monoklonale gammopathie, waarbij immunoglobuline lichte ketens de precursor eiwitten zijn. | | Macroglossie | Een abnormaal grote tong, een mogelijke manifestatie van amyloïdose. | | Orthostatische hypotensie | Een daling van de bloeddruk bij het rechtop staan, wat kan voorkomen bij autonome neuropathie, soms geassocieerd met amyloïdose. | | Cordiale | Betrekking hebbend op het hart. | | Zoledronaat | Een krachtig bisfosfonaat dat wordt gebruikt om botafbraak te remmen en de symptomen van botziekten, zoals bij multipel myeloom, te behandelen. | | Pamidronaat | Een bisfosfonaat dat gebruikt wordt om botresorptie te remmen en te behandelen, met name bij aandoeningen zoals multipel myeloom en botmetastasen. | | CyBorD | Een combinatie van cyclofosfamide, bortezomib en dexamethason, een veelgebruikte therapie voor multipel myeloom en AL amyloïdose. | | HDCT+PBSCT | Hoge dosis chemotherapie gevolgd door perifere stamceltransplantatie, een intensieve behandelingskuur voor bepaalde hematologische maligniteiten. |

# Artrose van de knie Knieartrose is een degeneratieve aandoening van het kniegewricht die gekenmerkt wordt door pijn, stijfheid en beperkte mobiliteit, en die een aanzienlijke impact heeft op de levenskwaliteit van patiënten [5](#page=5). ## 1. Artrose van de knie (gonartrose) ### 1.1 Typische presentatie Knieartrose (gonartrose) ontwikkelt zich typisch gradueel, met pijn die vaak mediaal gelokaliseerd is, wat suggereert dat het mediale compartiment van de knie het meest getroffen is (60% van de gevallen). Andere kenmerken zijn een afwijkende beenstand (genu varum), startstijfheid die minder dan 30 minuten aanhoudt (voornamelijk 's ochtends), en pijn die verergert bij belasting en vermindert in rust. Patiënten kunnen ook crepitaties ervaren, een beperkte mobiliteit en spierzwakte, met name van de quadriceps. Soms treedt er een hydrops op bij overbelasting. De mobiliteitsbeperking volgt doorgaans een kapsulair patroon, met meer beperking in flexie dan extensie, en rotatie die relatief gelijk blijft [5](#page=5). ### 1.2 Epidemiologie In Vlaanderen treft artrose 3.6% van de patiëntenpopulatie, en in België leidt het tot 26.000 ziekenhuisopnames per jaar. Het levenslange risico op knieartrose is hoog, met 45% van de bevolking die het ontwikkelt. De aandoening komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen (60/40) en het risico stijgt met leeftijd en body mass index (BMI). De knie is het gewricht dat het vaakst door artrose wordt getroffen, en het komt vaak voor in meerdere gewrichten tegelijkertijd [5](#page=5). ### 1.3 Diagnostiek De klinische diagnose van heup- en/of knieartrose wordt gesteld op basis van anamnese en lichamelijk onderzoek, gebruikmakend van de klinische classificatiecriteria van het ‘American College of Rheumatology’ (ACR). Deze klinische criteria kunnen als medische diagnostische criteria worden gebruikt. Het maken van een röntgenfoto is voor het stellen van de klinische diagnose niet geïndiceerd, maar kan wel nuttig zijn voor differentiaaldiagnostiek en het uitsluiten van andere pathologieën, of als voorbereiding op een chirurgische procedure in de eindfase van conservatieve behandeling. Het gaat bij de ACR-criteria specifiek om pijn bij endorotatie zonder bewegingsbeperking [7](#page=7) [8](#page=8). ### 1.4 Risicofactoren De belangrijkste risicofactoren voor artrose zijn leeftijd, obesitas, eerdere blessures zoals meniscusresectie of voorste kruisbandletsel, malalignement en spierzwakte [10](#page=10). ### 1.5 Management Het management van knieartrose omvat een gefaseerde aanpak, het zogenaamde 'stepped-care principe'. Dit houdt in dat gestart wordt met eenvoudige modaliteiten, waarna meer complexe, intensieve of invasieve zorg wordt geïntroduceerd, in overleg met de patiënt [18](#page=18). #### 1.5.1 Conservatieve behandeling ##### 1.5.1.1 Educatie en leefstijladvies Educatie en leefstijladvies zijn essentieel in zowel de conservatieve als de pre- en postoperatieve fase. Informatie kan mondeling worden gegeven, maar dient schriftelijk en/of digitaal ondersteund te worden, afhankelijk van de wensen en gezondheidsvaardigheden van de patiënt [22](#page=22). **Belangrijke aspecten van educatie:** * **Over de aandoening:** Artrose tast het hele gewricht aan (kraakbeen, bot, spieren, banden). Het is geen onvermijdelijk onderdeel van veroudering. Een röntgenfoto is niet altijd nodig voor diagnose, en de ernst op de foto correleert niet altijd met de klachten. De ernst en beloop van klachten variëren sterk per individu [24](#page=24). * **Over de operatie:** Patiënten moeten geïnformeerd worden over de operatie, revalidatie, mogelijke externe hulp, het belang van spierkracht en fitheid vooraf, en leefregels na de operatie [24](#page=24). * **Over behandelmogelijkheden:** Conservatieve opties zoals zelfmanagement (bewegen, gezonde leefstijl), oefentherapie, pijnmedicatie (met mogelijke bijwerkingen) en gewichtsverlies bij overgewicht kunnen de klachten aanzienlijk verminderen. Een gewrichtsvervangende operatie is een optie in een eindstadium bij onvoldoende resultaat van conservatieve behandeling [25](#page=25). * **Over het belang van bewegen en een gezonde leefstijl (zelfmanagement):** Regelmatige fysieke activiteit, individueel afgestemde oefeningen voor spierversterking, conditieverbetering en dagelijkse activiteiten kunnen pijn verminderen en functioneren verbeteren. Kleine aantallen oefeningen, dagelijks uitgevoerd, kunnen al effectief zijn. Sedentair gedrag kan klachten verergeren en het risico op leefstijlgerelateerde aandoeningen verhogen. Het verlagen van mechanische belasting (korte rustpauzes, hulpmiddelen) kan nodig zijn. Gewichtsverlies en behoud van een gezond gewicht door aangepaste voeding en verhoogde fysieke activiteit zijn cruciaal bij overgewicht/obesitas [25](#page=25). > **Tip:** Patiëntgerichte zorg en het betrekken van de patiënt bij het opstellen van doelen en behandelplannen is cruciaal voor therapietrouw en succes [19](#page=19) [27](#page=27). ##### 1.5.1.2 Oefentherapie Oefentherapie, gebruikmakend van de FITT-factoren (Frequentie, Intensiteit, Tijd, Type), wordt aanbevolen in de conservatieve fase van heup- en knieartrose, en postoperatief bij heupprothesen. Het kan overwogen worden preoperatief bij heup- en knieprothesen, en postoperatief bij knieprothesen [26](#page=26). **Bouwstenen van een sterk oefenprogramma:** * **Algemene aspecten:** Oefentherapie dient aangeboden te worden ongeacht patiëntkarakteristieken zoals leeftijd, ernst van pijnklachten of gewrichtsschade. Het moet gecombineerd worden met voorlichting/advies en een beweegplan met korte- en langetermijndoelen, samen met de patiënt opgesteld. Een combinatie van begeleide en zelfstandige uitvoering (blended care) is aan te raden, waarbij de verhouding bepaald wordt op basis van zelfstandigheid, motivatie en praktische overwegingen [27](#page=27). * Overweeg boostersessies op lange termijn om therapietrouw te verbeteren [28](#page=28). * Overweeg eHealth-toepassingen voor ondersteuning bij zelfstandige uitvoering of om begeleiding te verminderen [28](#page=28). * Overweeg groepsverband voor oefentherapie indien weinig individuele begeleiding nodig is [28](#page=28). * **Specifieke aanbevelingen:** Bied aerobe, weerstands-, prestatie- of neuromusculaire oefeningen aan, afgestemd op individuele behoeften en voorkeuren. Streef naar minimaal 12 begeleide oefensessies van 30-60 minuten per sessie gedurende zes weken (twee sessies per week). Moedig 1-2 extra sessies per week aan voor optimale resultaten, met name voor kracht. Geef voorlichting over het omgaan met pijnaanvallen en ontstekingen, en hoe oefeningen aangepast kunnen worden voor continue deelname. Overweeg oefeningen in water bij patiënten die te veel pijn hebben voor oefeningen op het land. Breid initiële oefentherapieprogramma's eventueel uit tot 12 weken of langer voor optimale resultaten, met name voor kracht [29](#page=29) [30](#page=30). ##### 1.5.1.3 Medicatie en infiltraties Medicatie en infiltraties worden ook ingezet als onderdeel van een multidisciplinaire aanpak. NSAID's verhogen echter het risico op hart- en vaatproblemen, vooral bij oudere patiënten met bestaande cardiovasculaire aandoeningen of hypertensie. Comorbiditeiten kunnen de medicatiekeuze en de veiligheid van pijnbestrijding beïnvloeden [10](#page=10) [35](#page=35). ##### 1.5.1.4 Hulpmiddelen Hulpmiddelen zoals braces en wandelstokken kunnen ondersteuning bieden [10](#page=10). #### 1.5.2 Chirurgie Chirurgie, meestal een totale knieprothese (TKA), is een optie bij falen van het conservatieve beleid [10](#page=10). ##### 1.5.2.1 Totale knieprothese (TKA) en revalidatie Bij een TKA ligt de focus van de revalidatie op drie kerngebieden: pijn en psychosociale context, mobiliteit (Range of Motion - ROM), en spierkracht van de quadriceps [33](#page=33). * **Pijn en psychosociale context:** Pijn is de voornaamste reden voor een operatie, en pijnvermindering wordt bereikt bij 66-98% van de patiënten. Ernstige preoperatieve pijn correleert met ernstige postoperatieve pijn. Sociale steun verbetert de outcome, terwijl een fragiele geestelijke gezondheid en catastrofering leiden tot een slechtere outcome. De Pain Catastrofizing Scale (PCS) kan angst en depressie in kaart brengen [36](#page=36). * **Mobiliteit (ROM):** Beperkte ROM is naast pijn een belangrijke indicatie voor een prothese. Een extensiebeperking van meer dan 5 graden en een flexiebeperking van minder dan 90 graden ('stijve knie') of minder dan 50 graden ('zeer stijve knie') zijn relevant. Preoperatieve ROM is voorspellend voor postoperatieve ROM, maar er is nog geen consensus over de relatie tussen ROM en functie. Er worden geen verschillen gezien tussen agressieve en progressieve ROM-technieken [37](#page=37). * **Kracht (quadriceps):** Quadricepszwakte, die bij artrose ongeveer 20% lager is dan bij gezonde personen van dezelfde leeftijd, kan ontstaan door preoperatieve atrofie (sarcopenie) of postoperatieve neuromusculaire inhibitie (Arthrogenic Muscle Inhibition - AMI). Sarcopenie neemt toe met leeftijd. AMI leidt tot minder spiergebruik en vervolgens atrofie. Een verlies van 10% spiermassa van de quadriceps wordt binnen een maand na TKA waargenomen. Atrofie en inhibitie verklaren 85% van het krachtverlies in de eerste maand na TKA. Het contralaterale been is niet "normaal". Het duurt tot 6 maanden postoperatief om het preoperatieve niveau te bereiken, en vaak blijft er sprake van minder kracht. Aandacht is nodig voor de dynamische spierkracht van het niet-geopereerde been. Functionele taken zoals trappen en opstaan zijn sterk gerelateerd aan quadricepskracht. Quadricepskracht is gerelateerd aan vallen en stapsnelheid, waarbij TKA-patiënten 50% langzamer kunnen zijn. Na 2-3 jaar kan er vooruitgang zijn, gevolgd door een achteruitgang. Een "intensief programma" direct na TKA leidt tot betere resultaten [38](#page=38) [39](#page=39) [40](#page=40). #### 1.5.2.2 Arthrogenic Muscle Inhibition (AMI) Arthrogenic muscle inhibition (AMI) of artrogene spierremming is neuromusculaire inhibitie na een ingreep zoals een totale knieprothese. Hierbij heeft de quadriceps een verminderd samentrekkingsvermogen als gevolg van veranderde zenuwsignalen vanuit het beschadigde gewricht [41](#page=41). **Oorzaken van neuromusculaire remming:** * **Veranderde sensorische feedback:** Schade en zwelling van de kniegewrichtstructuren sturen abnormale sensorische signalen naar het centrale zenuwstelsel [41](#page=41). * **Veranderingen in spinale en corticale reflexen:** Deze feedback leidt tot een afname van de prikkelbaarheid van motorneuronen en disfunctie in de motorische cortex, waardoor de quadriceps niet goed geactiveerd kan worden [41](#page=41). * **Ontsteking en zwelling:** Lokale zwelling en ontsteking verstoren de communicatie tussen het gewricht en de spieren [41](#page=41). **Behandeling van AMI:** * Specifieke spieractivatieoefeningen (bv. biofeedback, motor imagery), neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES), en modaliteiten ter vermindering van zwelling (indien relevant) [41](#page=41). ### 1.6 Valpreventie en comorbiditeiten Patiënten met artrose hebben een verhoogd valrisico door pijn (leidend tot bewegingsvermijding, spierzwakte en verminderde stabiliteit), verminderde functie (stijfheid, aangepaste loopstijl, balansproblemen) en medicatie (bv. opioïden, antidepressiva). Preventieve maatregelen omvatten valrisicobeoordeling, medicatierevisie, aanpassing van de omgeving, specifieke oefeningen (krachttraining, tai chi, aerobics), voorzichtigheid met pijnstillers, vitamine D-suppletie bij tekort, geschikt schoeisel, en gebruik van hulpmiddelen zoals een stok of rollator [34](#page=34). Veelvoorkomende comorbiditeiten bij artrose zijn hart- en vaatziekten, hypertensie, diabetes, metabool syndroom, obesitas, depressie en angst. Deze treden vaak op door leeftijd, fysieke inactiviteit (door artrose-gerelateerde pijn en beperkingen), obesitas (biomechanische belasting en metabole effecten), en de vicieuze cirkel van beperkingen, pijn, obesitas en andere ziekten. Bij de behandeling dient rekening gehouden te worden met comorbiditeiten, met name de interactie met medicatie zoals NSAID's [35](#page=35). > **Tip:** De risico's op heroperatie (revisie) zijn hoger bij mannen en jongere patiënten, en de kans op verdere revisies neemt toe met kortere intervallen tussen operaties. Het levenslange risico op revisie na een primaire knieprothese is 5% voor patiënten ouder dan 70 jaar, maar kan oplopen tot 35% voor mannen in de vroege vijftigers [15](#page=15). --- # Revalidatie na totale knieprothese De revalidatie na een totale knieprothese (TKA) focust op het herstellen van pijnvrijheid, mobiliteit, spierkracht en de psychosociale welzijn van de patiënt om optimale functionele uitkomsten te bereiken [32](#page=32) [33](#page=33). ### 2.1 Pijn en psychosociale context Pijn is de voornaamste reden waarom patiënten een knieprothese laten plaatsen. Bij 66-98% van de patiënten wordt een significante pijnvermindering bereikt na de ingreep. Ernstige preoperatieve pijn is een voorspeller van ernstige postoperatieve pijn. De psychosociale context speelt een cruciale rol in de revalidatie-uitkomst; meer sociale steun leidt tot betere resultaten. Een fragiele geestelijke gezondheid en neiging tot 'pain catastrophizing' worden geassocieerd met een slechtere uitkomst. De 'Pain Catastrofizing Scale' (PCS) kan angst en depressie meten [36](#page=36). ### 2.2 Mobiliteit (Range of Motion - ROM) Beperkte mobiliteit, naast pijn, is een belangrijke indicatie voor het plaatsen van een knieprothese. Een extensiebeperking van meer dan 5 graden en een flexiebeperking van minder dan 90 graden (wat resulteert in een 'stijve knie') of minder dan 50 graden (wat leidt tot een 'zeer stijve knie') zijn klinisch relevante beperkingen. De preoperatieve ROM is voorspellend voor de postoperatieve ROM. Er is echter nog geen consensus over de precieze relatie tussen ROM en functie. Onderzoek toont aan dat er geen significant verschil is in uitkomst tussen agressieve en progressieve ROM-technieken [37](#page=37). ### 2.3 Spierkracht (quadriceps) Quadricepszwakte, die bij artrose (OA) reeds met ongeveer 20% verminderd kan zijn ten opzichte van gezonde personen van dezelfde leeftijd, is een belangrijk aandachtspunt na een TKA. De verminderde kracht kan twee oorzaken hebben: preoperatieve atrofie (sarcopenie) of postoperatieve neuromusculaire inhibitie. Sarcopenie, het verlies van spiermassa, neemt toe met de leeftijd. Arthrogene Muscle Inhibition (AMI) is een fenomeen waarbij het verminderde gebruik van de quadriceps leidt tot atrofie. Na een TKA kan een verlies van wel 10% van de quadricepsspiermassa binnen een maand optreden. Atrofie en inhibitie samen verklaren ongeveer 85% van het krachtverlies in de eerste maand na een TKA. Het is belangrijk te beseffen dat het niet-geopereerde been na een TKA ook niet altijd "normaal" presteert [38](#page=38). Het kan tot 6 maanden postoperatief duren voordat het preoperatieve krachts niveau is bereikt, en vaak blijft de kracht daarna nog steeds verminderd. Er dient ook aandacht te worden besteed aan de dynamische spierkracht van het niet-geopereerde been [39](#page=39). Functionele taken zoals trappen lopen en opstaan zijn sterk gerelateerd aan de quadricepskracht. Quadricepskracht is een belangrijke factor voor valpreventie en stapsnelheid, waarbij TKA-patiënten gemiddeld 50% langzamer lopen. Na 2 tot 3 jaar kan er aanvankelijk sprake zijn van verbetering, gevolgd door een achteruitgang. Intensieve revalidatieprogramma's direct na de TKA leiden tot betere resultaten [40](#page=40). #### 2.3.1 Arthrogenic muscle inhibition (AMI) Neuromusculaire inhibitie na een ingreep zoals een totale knieprothese (TKP) staat bekend als arthrogenic muscle inhibition (AMI) of artrogene spierremming. Hierbij heeft de quadriceps een verminderd samentrekkingsvermogen als gevolg van veranderde zenuwsignalen vanuit het beschadigde gewricht [41](#page=41). **Oorzaken van neuromusculaire remming:** * **Veranderde sensorische feedback:** Schade en zwelling van de kniegewrichtsstructuren na een TKP sturen abnormale sensorische signalen naar het centrale zenuwstelsel [41](#page=41). * **Veranderingen in de spinale en corticale reflexen:** Deze veranderde feedback leidt tot een afname van de prikkelbaarheid van spinale motorneuronen en een disfunctie in de motorische cortex, waardoor de quadriceps niet goed kan worden geactiveerd [41](#page=41). * **Ontsteking en zwelling:** Lokale zwelling en ontsteking spelen een belangrijke rol bij het verstoren van de normale communicatie tussen het gewricht en de spieren [41](#page=41). **Behandeling van AMI:** Specifieke spieractivatieoefeningen (bv. biofeedback, motor imagery), neuromuscular electrical stimulation (NMES), en modaliteiten ter vermindering van zwelling (indien relevant) worden ingezet [41](#page=41). ### 2.4 Revalidatieprotocol De revalidatie na een totale knieprothese kan worden opgedeeld in verschillende fasen, met specifieke doelstellingen en oefeningen. #### 2.4.1 Deel 1: week 1 post-operatief **Algemene doelstellingen:** * Patiënt kan veilige en onafhankelijke transfers uitvoeren tussen bed en stoel op verschillende ondergronden [43](#page=43). * Patiënt kan zich veilig en onafhankelijk verplaatsen met aangepaste hulpmiddelen [43](#page=43). * Patiënt kan trappen nemen met een kruk (eventueel een driepoot) [43](#page=43). * Patiënt bezit een goed statisch en dynamisch evenwicht met hulpmiddel [43](#page=43). * Patiënt bereikt een ROM van 0 tot 100 graden flexie [43](#page=43). * Patiënt kan thuisoefeningen uitvoeren [43](#page=43). **Dag van de ingreep:** * Mobilisaties van 0 tot 100 graden zo snel mogelijk starten [44](#page=44). * Bij pijn of zwelling: ijs applicatie gedurende 20 minuten per uur tot twee uur [44](#page=44). * Een opgerolde handdoek onder de enkel kan worden gebruikt voor volledige extensie wanneer er geen mobilisaties of Continuos Passive Motion (CPM) in gebruik zijn. Dit punt is echter discussieerbaar en dient altijd in overleg met de chirurg te gebeuren [44](#page=44). > **Tip:** De nadruk kan mogelijk liggen op gerichte passieve mobilisaties en het stimuleren van actieve participatie van de patiënt [45](#page=45). **Dagen na de ingreep:** * Regelmatig de ROM met 5-10 graden opdrijven tot de patiënt 100 graden flexie bereikt [46](#page=46). * Ijsbehandeling gedurende 15-20 minuten, driemaal daags of meer indien nodig [46](#page=46). * Actieve oefeningen starten in lig: 'ankle pumps', 'quadriceps settings', 'gluteal settings' en 'heel slides' [46](#page=46). * Zitten op de rand van het bed (eventueel met assistentie) [46](#page=46). * Gang oefenen met een looprek, met maximale assistentie gedurende 15 minuten [46](#page=46). * Vaak is onmiddellijk volledige belasting toegestaan, eventueel met krukken of rollator voor stabiliteit [46](#page=46). * Zitten op een stoel gedurende 15 minuten [46](#page=46). * Actieve knieflexie tot 0-70 graden [46](#page=46). **Dagen na de ingreep (progressie):** * Patiënt voert de oefeningen in bed 5 keer per dag uit [47](#page=47). * Transfers van bed naar stoel met afnemende assistentie [47](#page=47). * Duur van de gang met looprek opbouwen, gevolgd door gang met krukken tot 1 uur [47](#page=47). * Transfer naar toilet en badkamer [47](#page=47). * Twee sessies van 30 minuten zitten op een stoel [47](#page=47). * Actieve knieflexie opdrijven tot 90 graden [47](#page=47). * Trappen oefenen [47](#page=47). Ontslag uit het ziekenhuis vindt plaats wanneer de patiënt zelfstandig en veilig trappen kan lopen en zich veilig kan verplaatsen [47](#page=47). #### 2.4.2 Deel 2: functionaliteit **Algemene doelstellingen:** * Overgang van een driepoot of looprek naar één kruk [48](#page=48). * Verbetering van spierkracht en proprioceptie [48](#page=48). * Verbetering van statisch en dynamisch evenwicht [48](#page=48). * Maximalisatie van de functie binnenshuis [48](#page=48). * Actieve flexie tot 120 graden [48](#page=48). * Functionaliteit wordt voornamelijk getraind met gesloten keten oefeningen, wat gunstig is voor de prothese [48](#page=48). **Tot +/- 3 weken:** * Aandacht voor het litteken (zwelling, hechtingen) [49](#page=49). * Voortzetten van thuisoefeningen [49](#page=49). * Progressief vermeerderen van de loopafstand met steunname (tot 50-100 meter per dag) [49](#page=49). * Hometrainer onder begeleiding gedurende 5-10 minuten [49](#page=49). * 'Wall slides' (knie niet voorbij de tenen) [49](#page=49). * Evenwichtsoefeningen [49](#page=49). * Actieve ROM (Range of Motion) tot 115 graden [49](#page=49). **Tot +/- 5 weken:** * Gebruik van één kruk binnenshuis [50](#page=50). * Hometrainer gedurende 10-15 minuten, tweemaal daags [50](#page=50). * Oefenen van unipodale stand en 'side stepping' tot 'carioca' [50](#page=50). * Halve squats (eventueel met steun in het begin), met nadruk op controle van de excentrische fase [50](#page=50). * Quadriceps oefeningen [50](#page=50). * AROM tot 120 graden [50](#page=50). #### 2.4.3 Deel 3: "advanced" functionaliteit **Algemene doelstellingen:** * Gang zonder kruk (na ongeveer 6 weken) [51](#page=51). * Verdere verbetering van de dynamische stabiliteit [51](#page=51). * Volledige AROM tot 135 graden [51](#page=51). * Zonder problemen uitvoeren van functionele taken binnenshuis [51](#page=51). * Verbetering van participatieve elementen [51](#page=51). **Tot +/- 8-10 weken:** * Buitenshuis lopen zonder kruk [52](#page=52). * Krachtoefeningen met focus op excentrische controle. Het gebruik van gewichtsmanchetten wordt bij voorkeur vermeden zonder goedkeuring van de chirurg [52](#page=52). * Accent op bilaterale stand [52](#page=52). * Volledige ROM [52](#page=52). * Streven naar een symmetrisch gangpatroon (normalisatie) [52](#page=52). * Goede resultaten zijn te verwachten tussen 3 en 6 maanden na de ingreep [52](#page=52). ### 2.5 Behandelplan en doelstellingen maken Het opstellen van behandelplannen met specifieke, meetbare, acceptabele, realistische en tijdsgebonden (SMART) doelstellingen is essentieel voor een gestructureerde revalidatie [53](#page=53). > **Voorbeeld SMART doelstelling:** 'Binnen 6 weken zal de patiënt autonoom 500 meter kunnen wandelen op vlak terrein zonder loophulpmiddel, met een pijnscore van maximaal 3 op 10 tijdens en na het stappen, om de functionele mobiliteit te verbeteren en dagelijkse activiteiten opnieuw te kunnen opnemen.' > > * **S**pecifiek: 500 m wandelen, zonder loophulpmiddel, pijn ≤ 3/10. > * **M**eetbaar: Afstand, gebruik van loophulpmiddel, pijnscore (NPRS). > * **A**cceptabel: Haalbaar binnen 6 weken postoperatief, in overleg met patiënt. > * **R**ealistisch/Relevant: Draagt direct bij aan functionele zelfstandigheid, past binnen de context. > * **T**ijdsgebonden: Binnen 6 weken. ### 2.6 Meetinstrumenten De subjectieve perceptie van de patiënt correleert niet altijd nauwkeurig met de objectieve quadricepskracht. Eerder is er een correlatie met pijn en de subjectieve indruk van functionaliteit dan met daadwerkelijk gemeten functionele taken. Daarom is het aan te raden om functieschalen te gebruiken voor het meten van uitkomsten, in plaats van enkel krachtmetingen [54](#page=54). **Meetinstrumenten kunnen worden onderverdeeld in:** * **Functies/anatomische eigenschappen:** * Pijn (VAS - Visual Analogue Scale) [55](#page=55). * KOOS (Knee injury and Osteoarthritis Outcome Score) [55](#page=55). * Goniometrie [55](#page=55). * Handheld Dynamometer [55](#page=55). * **Activiteiten/participatie:** * KOOS (Knee injury and Osteoarthritis Outcome Score) [55](#page=55). * WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index) [55](#page=55). * TUGT (Timed Up and Go test) [55](#page=55). * 6MWT (6-Minuten Wandeltest) [55](#page=55). ### 2.7 Prevalidatie Er is discussie over de effectiviteit van prevalidatie vanwege tegenstrijdige publicaties, heterogeniteit in behandelinhoud, variërende patiëntprofielen en de ideale inhoud van het programma. Een studie beschrijft een prevalidatieprogramma dat 12 weken voor de operatie startte en bestond uit educatie (over artrose, gewrichtsbescherming, thuisveiligheid en TKA) en thuisoefeningen (enkelpompjes, knie-ROM, gestrekte beenspanning, isometrische quadriceps, rekken en versterken). Hoewel deze studie aangaf dat prevalidatie niet superieur was aan alleen chirurgische behandeling, veranderde ongeveer 20% van de patiënten hun beslissing om een operatie te ondergaan, wat het belang van uitstel benadrukt, met name in de vroege periode [57](#page=57) [58](#page=58). ### 2.8 Manuele therapie Manuele therapie kan beschouwd worden als een aanvullende behandeling en geen noodzakelijkheid; het gebruik ervan dient afgestemd te worden op de karakteristieken en voorkeuren van de patiënt [61](#page=61). ### 2.9 Dieet Specifieke informatie over dieet als interventie is niet verder uitgewerkt in de verstrekte tekst [62](#page=62). ### 2.10 Alternatieven in revalidatie Er zijn diverse alternatieve benaderingen en interventies die gebruikt kunnen worden binnen de revalidatie na een TKA: * **Aquatherapie:** Deel van de mogelijke alternatieven [63](#page=63). * **Gait retraining:** Een alternatief voor revalidatie [64](#page=64). * **Pilates, yoga, etc.:** Andere mogelijke alternatieve oefenvormen [65](#page=65). * **Specifieke wandelvormen:** Kunnen worden ingezet [66](#page=66). > **Belangrijke Noot:** Bij de behandeling van patiënten met heup- en/of knieartrose door de therapeut dienen voorlichting/adviezen en oefentherapie centraal te staan. De toepassing van andere, niet-oefentherapeutische interventies wordt in principe afgeraden [67](#page=67). ### 2.11 Actief zijn buiten de therapiesessie De vraag wordt gesteld wat betreft de rol van actieve deelname van patiënten buiten de reguliere therapiesessies. Een conceptuele opbouw van een vragenlijst voor fysieke activiteit wordt beschreven, verdeeld over categorieën zoals fysieke activiteiten tijdens werk, vervoer, huishoudelijk werk, sport, ontspanning, vrije tijd en zittende tijd. Deze vragenlijst bevat gesloten vragen en meet het niveau van fysieke activiteit op ordinaal niveau, of continu in METS [68](#page=68) [69](#page=69) [70](#page=70) [71](#page=71). > **Algemene opvatting:** De stelling "Joggen is gevaarlijk voor je heupen/knieën!" wordt ter discussie gesteld [72](#page=72). > > **Onderzoek ondersteunt:** Er is consistent bewijs dat veelvoorkomende vormen van fysieke activiteit (wandelen, hardlopen en bepaalde recreatieve sporten) het risico op structurele progressie van knieartrose niet verhogen. Deze vormen van fysieke activiteit kunnen zelfs gunstig zijn voor het kniegewricht, hoewel meer studies nodig zijn om dit te onderbouwen. Zorgverleners kunnen de richtlijnen van de WHO raadplegen voor algemene aanbevelingen inzake fysieke activiteit voor patiënten met, of met risico op, knieartrose [73](#page=73). > > Er zijn geen directe gegevens die dit soort activiteiten inherent als problematisch bestempelen. Wel dient rekening te worden gehouden met de individuele context en voorgeschiedenis van de patiënt [75](#page=75). --- # Artritis van de knie Dit deel behandelt artritis, inclusief de typische presentatie, epidemiologie, het mechanisme van ontsteking en het management, met specifieke aandacht voor de rol van kinesitherapie en de behandeling van opflakkeringen. ### 3.1 Typische presentatie, epidemiologie en mechanisme #### 3.1.1 Typische presentatie Artritis kenmerkt zich door acute ontstekingspijn, roodheid, warmte en zwelling. Patiënten ervaren vaak pijn in rust en nachtelijke pijn, wat leidt tot mobiliteitsbeperking, typisch volgens een kapsulair patroon [78](#page=78). #### 3.1.2 Epidemiologie Artritis kan ontstaan door directe belasting van het gewricht, maar ook door aandoeningen zoals reumatoïde artritis (RA), jicht of infectieuze artritis. De prevalentie van reumatoïde artritis bedraagt ongeveer 0,5–1% van de bevolking. Jicht komt vaker voor bij mannen ouder dan 40 jaar en presenteert zich vaak unilateraal, hoewel het vaker voorkomt in de extremiteiten [78](#page=78). #### 3.1.3 Mechanisme Het ontstekingsproces begint in het synovium, wat leidt tot synoviale hypertrofie, vochtophoping en kraakbeenschade. Oorzaken kunnen trauma, auto-immuunreacties (zoals bij RA), metabole stoornissen (zoals bij jicht) of infecties (zoals bij sepsis) zijn [79](#page=79). ### 3.2 Management van artritis #### 3.2.1 Algemene principes Het management van artritis omvat verschillende benaderingen. In de acute fase ligt de nadruk op rust en ontlasting. Medisch management richt zich op ontstekingscontrole met medicatie zoals NSAIDs, corticosteroïden en, bij infectie, antibiotica. Kinesitherapie speelt een cruciale rol bij het behouden van mobiliteit, spierkracht, gewrichtsprotectie en het aanbieden van laag-impact training. De belasting wordt geleidelijk opgebouwd zodra de aandoening stabiel is [79](#page=79). #### 3.2.2 Disease-Modifying Anti-Rheumatic Drugs (DMARDs) DMARDs zijn medicijnen die ontstekingen remmen, pijn verminderen en gewrichts- en weefselschade vertragen of voorkomen door het overactieve immuunsysteem te kalmeren [83](#page=83). ### 3.3 Management van opflakkeringen (flares) #### 3.3.1 Definitie en heterogeniteit Het is belangrijk om opflakkeringen (flares) van artritis te managen. Er bestaat echter geen universeel gestandaardiseerde definitie van een flare, wat leidt tot verschillen in interpretatie tussen patiënten en artsen. De Outcome Measures in Rheumatology Clinical Trials (OMERACT)-groep heeft een werkdefinitie voorgesteld: "een opflakkering is een verergering van de ziekteactiviteit die, indien aanhoudend, zou leiden tot het starten, wijzigen of intensiveren van de behandeling" [84](#page=84). > **Tip:** De conceptualisering en meting van RA-flares in de literatuur vertoont opvallende heterogeniteit. Hoewel kwalitatief bewijs het aanzienlijke effect van flares op het welzijn van patiënten benadrukt, zijn de meeste gemelde flare-definities niet gebaseerd op patiëntrapportages. Er is behoefte aan een brug tussen de perspectieven van patiënten en zorgverleners om te bepalen wat een flare onderscheidt van acceptabele symptoomvariabiliteit bij het leven met RA [85](#page=85). #### 3.3.2 Soorten flares Flares kunnen worden onderverdeeld in twee categorieën [85](#page=85): * **Voorspelbare flares:** Deze hebben een bekende uitlokkende factor, zoals overmatige inspanning, slechte slaap, stress of een infectie. De symptomen verbeteren doorgaans vanzelf weer [85](#page=85). * **Onvoorspelbare flares:** Deze hebben minder duidelijkheid rondom een specifieke trigger en mogelijk niet vanzelf herstellen [85](#page=85). #### 3.3.3 Uitdagingen bij definitie Het definiëren van flares is complex omdat artsen en patiënten vaak niet overeenstemmen, en zelfs individuele patiënten verschillende definities hanteren. Moeilijkheden liggen in de onduidelijke afbakening van duur, de primaire uitkomstmaat en de combinatie van objectieve en subjectieve scores [85](#page=85). ### 3.4 Therapie doelen en oefentherapie #### 3.4.1 Doelen van therapie De therapeutische doelen bij artritis omvatten pijnbestrijding (met name tijdens opflakkeringen), het voorkomen of beheersen van gewrichtsschade, en het verbeteren van diverse aspecten zoals kennis van ziektebeheer, functionaliteit in dagelijkse activiteiten, gewrichtsstijfheid (bewegingsbereik), kracht, vermoeidheidsniveau, levenskwaliteit, aerobe conditie, stabiliteit en coördinatie [87](#page=87). #### 3.4.2 Oefentherapie als primaire strategie Beweging wordt beschouwd als veilig en gunstig voor de meeste mensen met RA, omdat het pijn kan verminderen, functie kan verbeteren en gewrichten kan beschermen. Het oefenprogramma moet individueel worden aangepast, rekening houdend met ziekteactiviteit, gewrichtsschade, pijnniveau, vermoeidheid en comorbiditeiten [88](#page=88). > **Tip:** Observeer de reactie van de gewrichten na training. Als pijn of zwelling in de knie langer dan 2 uur aanhoudt na de inspanning, dient de belasting of intensiteit in de volgende sessie te worden verminderd [88](#page=88). Tijdens opflakkeringen wordt de oefentherapie aangepast met nadruk op zachte range of motion (ROM) en isometrische oefeningen, waarbij hoge belasting of impact wordt vermeden [88](#page=88). ### 3.5 Aanvullende therapieën bij RA #### 3.5.1 Hulpmiddelen en manuele therapie Reumatoïde artritis kan leiden tot gewrichtsmisvormingen en pijn, wat het vermogen om zelfstandig ADL-taken uit te voeren kan belemmeren. Spalken en orthesen worden vaak gebruikt om het bewegingsapparaat te ondersteunen en te corrigeren, de gewrichtsuitlijning te verbeteren en aangetaste gewrichten te beschermen. Manuele therapie kan een effectieve aanvulling zijn op oefentherapie bij patiënten met RA [91](#page=91). > **Let op:** Manuele therapie mag niet worden toegepast op gewrichten met actieve ontsteking. Bij de cervicale wervelkolom is dit een contra-indicatie, met name bij cervicale instabiliteit [91](#page=91). --- # Meniscusletsel Dit gedeelte behandelt meniscusletsel, inclusief de functie van de meniscus, diagnostiek, mechanismen van letsel en managementopties, met nadruk op revalidatieprotocollen na verschillende ingrepen. ### 4.1 Rol van de meniscus De meniscus speelt een cruciale rol in de knie en functioneert voor "load bearing, load transmission, shock absorption, joint stability, joint lubrication, and joint congruity". Bij normale activiteiten dragen de menisci 1 tot 5 keer het lichaamsgewicht. Bij activiteiten zoals een sprong kan dit oplopen tot meer dan 15 keer het lichaamsgewicht. De menisci dragen 50% van de compressieve belasting over via de achterste hoorns in extensie, oplopend tot 85% bij 90 graden flexie. Verwijdering van de mediale meniscus leidt tot een afname van 50% tot 70% van het contactoppervlak van de femurcondylus en een toename van 100% in contactspanning. Totale laterale meniscectomie vermindert het contactoppervlak met 40% tot 50% en verhoogt de contactspanning in de laterale component tot 200% tot 300% van de normale waarde, wat versnelde beschadiging en degeneratie van het gewrichtskraakbeen kan veroorzaken. De vascularisatie van de meniscus bepaalt de helingsmogelijkheden [94](#page=94) [95](#page=95) [97](#page=97). ### 4.2 Epidemiologie en typische presentatie Meniscusletsel komt frequent voor bij sporters, maar ook bij personen ouder dan 40 jaar door degeneratie. Het meest voorkomende letsel is een scheur in de posterieure hoorn van de mediale meniscus (80%). Vaak is meniscusletsel geassocieerd met letsels van de voorste kruisband (VKB) en de mediale collaterale ligamenten (LCM), bekend als de 'unhappy triad' [100](#page=100) [93](#page=93). De typische presentatie omvat: * Een draai- of kniebuigtrauma of degeneratief letsel [93](#page=93). * Gellokaliseerde pijn (mediaal of lateraal) [93](#page=93). * Slotverschijnselen of klikken, hoewel de diagnostische waarde hiervan discutabel is [93](#page=93). * Zwelling binnen 24-48 uur [93](#page=93). * Positieve McMurray- of Thessaly-test, maar voorzichtigheid is geboden [93](#page=93). De prevalentie van niet-pathologische meniscusletsels is significant [99](#page=99). ### 4.3 Mechanismen van meniscusletsel Meniscusletsel kan ontstaan door verschillende mechanismen : * **Acuut letsel:** Ontstaat door diepe knieflexie gecombineerd met compressie (al dan niet onder gewichtsbelasting) en rotatie . * **Degeneratief letsel:** Meestal mediaal gelokaliseerd en ontstaat door repetitieve belasting en kraakbeenveranderingen . Krachtverdeling door axiale belasting en radiale extrusie is relevant . ### 4.4 Diagnostiek Klinische examinatie en diagnostische tests zijn cruciaal en hebben invloed op de criteria binnen revalidatie [98](#page=98). ### 4.5 Management van meniscusletsel Het management van meniscusletsel hangt af van het type letsel en de symptomen . #### 4.5.1 Conservatief management Conservatieve behandeling is geïndiceerd bij niet-mechanische klachten. Dit omvat oefentherapie gericht op het verbeteren van kracht, proprioceptie en bewegingsbereik (Range of Motion, ROM). Succesvolle klinische uitkomsten met conservatieve revalidatie variëren van 70% tot 94%. Recentere studies met versnelde revalidatieprotocollen, inclusief volledige gewichtsbelasting en vroege ROM, laten goede resultaten zien (64% tot 96%). Beide protocollen, zowel met beperkte als met directe gewichtsbelasting, leveren vergelijkbare goede tot uitstekende resultaten op . #### 4.5.2 Chirurgisch management Chirurgie (partiële meniscectomie of repair) wordt overwogen bij slotklachten of bij falen van conservatieve behandeling . **Operatieve mogelijkheden:** * **Acuut letsel:** * (Partiële) meniscectomie . * Meniscushechting/repair . * Meniscustransplantatie . * **Degeneratief letsel:** * Infiltraties (symptomatische behandeling) . * (Partiële) meniscectomie . Een meniscushechting/repair heeft over het algemeen een betere prognose voor de knie dan een meniscectomie . ### 4.6 Revalidatieprotocollen na ingrepen De focus van de revalidatie ligt op vier pijlers: pijn, ROM, spierkracht/gewrichtsbelasting/stabiliteit, en sporthervatting . #### 4.6.1 Fasen van revalidatie * **Pijn:** Pijn is vaak de grootste klacht pre-operatief en in de eerste dagen post-operatief. Het hanteren van de PEACE & LOVE principes is belangrijk. Na de eerste week, indien pijn en zwelling acceptabel zijn, kan de actieve revalidatie starten. Kniepijn en effusie kunnen leiden tot dysfunctie en atrofie van de quadriceps. Het herstellen van de quadricepsspierkracht en -omvang kan lastig zijn bij het beschermen van een meniscustransplantatie. Blood flow restriction (BFR) kan hierbij helpen door anaerobe omgevingen te stimuleren met lagere belastingen dan traditioneel, wat stress op de meniscusreparatie minimaliseert . * **ROM (Range of Motion):** * **Partiële meniscectomie:** * Aanzienlijk sneller revalidatieproces (4-6 weken) . * ROM-oefeningen kunnen onmiddellijk pijnvrij gestart worden . * Hurkverbod voor 4 weken . * Volledige flexie rond 4 weken is een voorwaarde voor sporthervatting . * Volledige extensie rond 1 week . * **Meniscushechting/repair:** * Langer revalidatieproces (>6 maanden) . * Postoperatieve brace voor controle ROM . * Volledige extensie rond week 1 . * Vaak krukkengang de eerste 4 weken . * Flexie: Week 2: 60 graden, Week 4: 90 graden, Week 6: 110 graden . * Volledige (onbelaste) flexie rond 8 weken . * Hurkverbod voor 4-6 maanden . Factoren die buiging faciliteren of tegenhouden zijn onder andere de ernst en locatie van de scheur, zwelling en ontsteking, de tijd sinds het letsel, en individuele reactie op het letsel . * **Spierkracht, gewrichtsbelasting, stabiliteit:** * **Eerste week:** Weinig kinesitherapie nodig, wel ROM onderhouden (pijnvrij) . * **Week 2 (meniscectomie) - Week 4 (hechting):** Veel bewegen, weinig gewrichtscompressie . * **Tot week 6:** Vermijden van lang staan . * Oefentypes zoals water vs. land zijn van belang . * **Sporthervatting:** * **Na hechting:** * **0-6 weken:** Geleidelijke opbouw van onbelaste oefeningen, gedeeltelijk gewicht dragen met krukken en kniebrace. Beperking van diepe buigingen (bv. squats) tot 90 graden . * **6-12 weken:** Start met aquatraining, zwemmen (geen schoolslag i.v.m. draaibeweging), en fietsen op hometrainer met lage weerstand. Opbouw van progressieve krachttraining. Vermijden van activiteiten met hoge impact of draaibewegingen . * **3 maanden:** Starten met looptraining, lichte plyometrische en functionele training. Voorzichtig met plotselinge wendingen en sprongen . * **6 maanden:** Geleidelijke hervatting van sportspecifieke trainingen en lichte impactactiviteiten. Vermijden van competitieve belasting tot 8-9 maanden . * **8-9 maanden:** Volledige sporthervatting, inclusief contactsporten en competitie, mits kracht, balans en uithoudingsvermogen optimaal zijn . #### 4.6.2 Oefenprotocollen Voorbeelden van oefenprotocollen zijn beschikbaar, bijvoorbeeld gebaseerd op Lennon & Totlis . #### 4.6.3 Kniebrace Het gebruik van een kniebrace heeft geen effect op de kniefunctie of laxiteit, volgens bewijs van gemiddelde zekerheid . > **Tip:** Het is belangrijk om te onthouden dat de algemene bewijslast voor revalidatie na een meniscus- of VKB-letsel laag is . > **Tip:** Hoewel zowel conservatieve als versnelde revalidatieprotocollen goede resultaten opleveren, maakt het gebrek aan consistente objectieve criteria tussen chirurgische technieken en studies directe vergelijking moeilijk. Dit biedt potentieel om protocollen te werken naar de voorkeuren en noden van de patiënt . --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Gonartrose | De term 'gonartrose' is een synoniem voor artrose van de knie, wat een degeneratieve aandoening is die het kraakbeen en het onderliggende bot van het kniegewricht aantast. | | Loading | In de context van artrose verwijst 'loading' naar de belasting of druk die op het gewricht wordt uitgeoefend, wat symptomen zoals pijn kan verergeren, met name in het mediale deel van de knie. | | Genu varum | Genu varum, ook wel "kromme benen" genoemd, is een standsafwijking van de benen waarbij de knieën naar buiten wijzen wanneer de enkels tegen elkaar staan. Dit kan de biomechanica van de knie beïnvloeden en bijdragen aan artrose. | | Startstijfheid | Startstijfheid is een veelvoorkomend symptoom van artrose, gekenmerkt door stijfheid en ongemak in een gewricht na een periode van inactiviteit, zoals 's ochtends na het slapen, die meestal na korte tijd afneemt met beweging. | | Crepitaties | Crepitaties zijn voelbare of hoorbare knappende, krakende of schurende geluiden die optreden bij beweging van een gewricht, vaak veroorzaakt door ruw kraakbeen of botfragmenten. | | Hydrops | Hydrops is de abnormale ophoping van vocht in een lichaamskaviteit, in de context van de knie is dit een verhoogde hoeveelheid gewrichtsvocht, vaak als reactie op ontsteking of overbelasting. | | Kapsulair patroon | Een kapsulair patroon beschrijft de karakteristieke volgorde en mate van beperking van de beweging in een gewricht die wordt veroorzaakt door beperking van het gewrichtskapsel, wat typisch is voor artrose en artritis. | | Anamnese | Anamnese is het systematisch verzamelen van informatie over de medische geschiedenis van een patiënt door middel van een gesprek, inclusief de huidige klachten, eerdere aandoeningen en levensstijl. | | Differentiaaldiagnose | Differentiaaldiagnose is het proces waarbij artsen verschillende mogelijke oorzaken van een patiënt's symptomen overwegen en uitsluiten om tot een definitieve diagnose te komen. | | Subchondraal bot | Subchondraal bot is het botweefsel dat zich direct onder het kraakbeen in een gewricht bevindt. Bij artrose kan dit bot verdikt, verhard of misvormd raken. | | Whole joint disease | 'Whole joint disease' is een concept dat aangeeft dat bij bepaalde aandoeningen zoals artrose, niet alleen het kraakbeen is aangetast, maar het hele gewricht, inclusief het bot, de synoviale membraan en de omliggende weefsels. | | Malalignement | Malalignement verwijst naar een verkeerde uitlijning van botten of gewrichten, wat kan leiden tot ongelijke belastingspatronen en de ontwikkeling van aandoeningen zoals artrose. | | Total knee arthroplasty (TKA) | Total knee arthroplasty (TKA) is een chirurgische ingreep waarbij het beschadigde kniegewricht wordt vervangen door een kunstgewricht (prothese), vaak toegepast bij ernstige artrose. | | Stepped-care principe | Het stepped-care principe is een zorgmodel waarbij behandelingen stapsgewijs worden geïntroduceerd, beginnend met de minst invasieve en eenvoudigste opties en pas overgaand op meer complexe of intensieve methoden indien nodig. | | Patient-centered care | Patient-centered care is een benadering van gezondheidszorg waarbij de patiënt centraal staat en diens individuele behoeften, voorkeuren en waarden leidend zijn bij het maken van behandelbeslissingen. | | FITT-factoren | De FITT-factoren (Frequentie, Intensiteit, Type, Tijd) zijn richtlijnen die worden gebruikt om oefenprogramma's te structureren en aan te passen aan individuele doelen en condities. | | Blended care | Blended care is een zorgmodel dat online en face-to-face interacties combineert, bijvoorbeeld door digitale middelen te gebruiken ter ondersteuning van persoonlijke consulten en therapie. | | EHealth-toepassingen | EHealth-toepassingen zijn digitale technologieën die worden gebruikt in de gezondheidszorg, zoals apps, online platforms en telemonitoring, om patiënten te ondersteunen bij hun zorgtraject. | | Neuromusculaire oefeningen | Neuromusculaire oefeningen zijn trainingen die gericht zijn op het verbeteren van de coördinatie en communicatie tussen het zenuwstelsel en de spieren, vaak ter verbetering van balans en stabiliteit. | | Arthrogenic muscle inhibition (AMI) | Arthrogenic muscle inhibition (AMI), of artrogene spierremming, is een fenomeen waarbij de spieractiviteit wordt onderdrukt als reactie op pijn, ontsteking of schade in een nabijgelegen gewricht, wat leidt tot verminderde spierkracht. | | Biofeedback | Biofeedback is een techniek waarbij patiënten leren hun eigen fysiologische processen (zoals spierspanning) te controleren door middel van feedback via apparatuur, wat helpt bij het verbeteren van controle over onbewuste lichaamsfuncties. | | Neuromuscular electrical stimulation (NMES) | Neuromuscular electrical stimulation (NMES) is een therapeutische techniek waarbij elektrische pulsen worden gebruikt om spiercontracties op te wekken, vaak ingezet bij spierzwakte of om herstel te bevorderen. | | ROM (Range of Motion) | ROM staat voor 'Range of Motion' en verwijst naar de mate van beweging die mogelijk is in een gewricht, gemeten in graden van flexie, extensie, abductie, adductie, rotatie, etc. | | Sarcopenie | Sarcopenie is een leeftijdgerelateerd verlies van spiermassa en spierkracht, wat kan leiden tot verminderde functionaliteit en een verhoogd risico op vallen. | | Pain Catastrofizing Scale (PCS) | De Pain Catastrofizing Scale (PCS) is een vragenlijst die de neiging van een persoon meet om negatief en catastrofaal te denken over pijn, wat geassocieerd wordt met verhoogde pijnervaring en handicap. | | Goniometrie | Goniometrie is de meting van hoeken, met name de bewegingsuitslag van gewrichten, met behulp van een goniometer. | | Handheld Dynamometer | Een handheld dynamometer is een draagbaar apparaat dat wordt gebruikt om spierkracht te meten door middel van weerstand. | | Functional Performance | Functional performance verwijst naar de vaardigheid van een persoon om dagelijkse taken en activiteiten uit te voeren, vaak gemeten door middel van specifieke tests en observaties. | | TUGT (Timed Up and Go test) | De Timed Up and Go test (TUGT) is een korte functionele test die de mobiliteit en het valrisico van een persoon beoordeelt door de tijd te meten die nodig is om op te staan uit een stoel, 3 meter te lopen, te draaien en weer te gaan zitten. | | 6MWT (6-Minuten wandeltest) | De 6-Minuten wandeltest (6MWT) is een gestandaardiseerde test om de functionele capaciteit van een persoon te meten door de afstand die binnen zes minuten kan worden afgelegd op een vlakke ondergrond te bepalen. | | KOOS (Knee injury and Osteoarthritis Outcome Score) | De Knee injury and Osteoarthritis Outcome Score (KOOS) is een patiëntgerapporteerde vragenlijst die de symptomen en functionele beperkingen bij knieblessures en artrose beoordeelt, onderverdeeld in vijf domeinen. | | WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index) | De Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index (WOMAC) is een veelgebruikte vragenlijst die pijn, stijfheid en fysieke functie bij patiënten met artrose beoordeelt. | | Prevalidatie | Prevalidatie is het proces van voorbereiding van een patiënt op een chirurgische ingreep, met als doel het verbeteren van de fysieke conditie en het minimaliseren van postoperatieve complicaties. | | Opflakkering | Een opflakkering, vooral in de context van reumatische aandoeningen zoals artritis, is een periode van verhoogde ziekteactiviteit en symptomen die kan leiden tot aanpassing van de behandeling. | | DMARD (Disease-Modifying Anti-Rheumatic Drug) | DMARDs (Disease-Modifying Anti-Rheumatic Drugs) zijn medicijnen die worden gebruikt om de progressie van auto-immuunziekten zoals reumatoïde artritis te vertragen door het immuunsysteem te beïnvloeden. | | Synovium | Het synovium, of gewrichtsslijmvlies, is het weefsel dat de binnenkant van een gewricht bekleedt en gewrichtsvocht produceert, wat essentieel is voor smering en voeding van het kraakbeen. | | Reumatoïde artritis (RA) | Reumatoïde artritis (RA) is een chronische auto-immuunziekte die voornamelijk de gewrichten aantast, leidend tot ontsteking, pijn, zwelling en mogelijke gewrichtsschade en misvorming. | | Jicht | Jicht is een vorm van artritis die wordt veroorzaakt door de ophoping van urinezuurkristallen in de gewrichten, wat leidt tot acute, hevige pijn, roodheid en zwelling. | | Meniscusletsel | Een meniscusletsel verwijst naar schade aan een van de twee C-vormige kraakbeenstructuren in de knie, de mediale en laterale meniscus, die dienen als schokdempers en stabilisatoren. | | Slotverschijnsel | Een slotverschijnsel in de knie is het plotselinge, onverwachte blokkeren van de beweging van het gewricht, vaak veroorzaakt door een los stukje kraakbeen of meniscus dat vast komt te zitten. | | McMurray test | De McMurray-test is een klinische manoeuvre die wordt gebruikt om meniscusletsels te diagnosticeren door de knie te roteren en te buigen, waarbij een klikkend geluid kan wijzen op een scheur. | | Thessaly-test | De Thessaly-test is een diagnostische test voor meniscusletsels die de patiënt vraagt om op één been te staan en het lichaam te roteren, waarbij pijn of een klik kan duiden op een beschadiging. | | VKB (Voorste Kruisband) | De Voorste Kruisband (VKB) is een belangrijke ligament in de knie dat de tibia stabiliseert ten opzichte van het femur, en letsels hieraan zijn veelvoorkomend, vooral bij sportblessures. | | LCM (Laterale Collaterale Ligament) | Het Laterale Collaterale Ligament (LCM) is een ligament aan de buitenkant van de knie dat stabiliteit biedt en vaak betrokken is bij knieblessures, soms samen met VKB- en meniscusletsels ('unhappy triad'). | | Unhappy triad | De 'unhappy triad' is een combinatie van drie knieblessures: een gescheurde voorste kruisband (VKB), een gescheurd mediaal collateraal ligament (MCL) en een gescheurde mediale meniscus. | | Partiele meniscectomie | Een partiële meniscectomie is een chirurgische ingreep waarbij een beschadigd deel van de meniscus wordt verwijderd. | | Meniscushechting/repair | Meniscushechting of -repair is een chirurgische procedure waarbij een gescheurde meniscus wordt gehecht om de genezing te bevorderen en het gewricht te behouden. | | Meniscustransplantatie | Een meniscustransplantatie is een chirurgische procedure waarbij een beschadigde of ontbrekende meniscus wordt vervangen door donorweefsel. | | Bloedstroomrestrictie (Blood flow restriction - BFR) | Bloedstroomrestrictie (BFR) is een techniek waarbij de bloedtoevoer naar een ledemaat tijdelijk wordt beperkt tijdens training om spiergroei en -kracht te stimuleren met lagere belastingen, wat nuttig kan zijn bij het beschermen van herstellende weefsels zoals menisci. | | Knie brace | Een kniebrace is een ondersteunend hulpmiddel dat rond de knie wordt gedragen om stabiliteit te bieden, pijn te verminderen, bescherming te bieden of de beweging te beperken na een blessure of operatie. |

# Voorste kruisbandletsel Voorste kruisbandletsel, of een ruptuur van de voorste kruisband (VKB), is een veelvoorkomend letsel dat typisch optreedt bij abrupte bewegingen en aanzienlijke gevolgen kan hebben voor sport en dagelijkse activiteiten [6](#page=6). ### 1.1 Epidemiologie en incidentie De incidentie van voorste kruisbandletsels bedraagt 30 tot 40 per 100.000 personen per jaar. Sporters, met name in sporten zoals voetbal, basketbal en skiën, lopen het hoogste risico. Opvallend is dat vrouwen een 2 tot 8 keer hoger risico lopen op het oplopen van een VKB-letsel dan mannen [6](#page=6). ### 1.2 Mechanisme van letsel Het mechanisme achter een VKB-ruptuur is divers, maar tot 70% van de gevallen betreft een niet-contactmechanisme. Dit wordt vaak gekenmerkt door een combinatie van valgus (naar binnen knikken van de knie), rotatie en beperkte knieflexie. Risicofactoren die hierbij een rol spelen, zijn onder andere geslacht, neuromusculaire controle en biomechanische alignementen [7](#page=7). #### 1.2.1 Sagittale vlak mechanisme Onvoldoende flexie van de heup en knie tijdens de landing is een belangrijke factor in het sagittale vlak. Een rechte romppositie en minder buiging in de knie leiden tot verminderde krachttransmissie naar de spieren, met name de quadriceps. Dit resulteert in grotere grondreactiekrachten in het kniegewricht [14](#page=14). Behandeling voor dit mechanisme omvat het herzien van landingsprincipes, (excentrische) spierkrachttraining van de quadriceps, en het voorkomen van knie-dominantie tijdens het bewegen [14](#page=14). #### 1.2.2 Frontale vlak mechanisme In het frontale vlak kan een verhoogde heupadductie gecombineerd met knievalgus leiden tot rek op het mediale compartiment van de knie. Dit zet directe belasting op de VKB [16](#page=16). Behandeling richt zich op spierkrachttraining van de heupabductoren en, indien nodig, evaluatie van de pro- en supinatie van de voet. Extra aandacht wordt besteed aan de dynamiek van unilaterale stand- en landingsbewegingen [16](#page=16). #### 1.2.3 Transversale vlak mechanisme Rotatie in het transversale vlak, met name heupinterne rotatie, gecombineerd met zwakte van de gluteus medius (GM) of een slechte voetpositie, kan leiden tot verhoogde rotatie in de knie. Dit verhoogt het risico op een pivot-beweging en zet directe belasting op de VKB [17](#page=17). Behandeling omvat spierkrachttraining van de heupexorotatoren en specifieke aandacht voor de dynamiek van unilaterale stand- en landingsbewegingen [17](#page=17). ### 1.3 Functie van de voorste kruisband De voorste kruisband heeft twee cruciale functies: * Het tegengaan van anterieure translatie van de tibia ten opzichte van het femur [8](#page=8). * Het ondersteunen van de rotatoire stabiliteit van de knie [9](#page=9). ### 1.4 Therapiedoelen De therapiedoelen bij een voorste kruisbandletsel zijn meerledig [10](#page=10) [29](#page=29): A) Voorkomen dat het letselmechanisme zich opnieuw kan voordoen [10](#page=10) [29](#page=29). B) Herstellen van de gevolgen van een blessure of operatie, waaronder bewegingsbereik (ROM), spierkracht en neuromusculaire controle (NMC) [29](#page=29). C) Voorkomen van langetermijngevolgen [10](#page=10) [29](#page=29). Gerichte kinesitherapie is gericht op het herstellen van kracht in de heup- en kniemusculatuur, het vermijden van dominante bewegingspatronen (links/rechts), het verbeteren van de neuromusculaire controle en het opnieuw aanleren van de juiste landingsmechanica. Er is echter een trend om meer nadruk te leggen op de integratie van oefentherapie en biopsychosociale programma's, in plaats van een te geïsoleerde biomechanische focus [18](#page=18). ### 1.5 Beheer en behandeling Het management van VKB-letsels kent twee hoofdlijnen: conservatief en operatief [7](#page=7). #### 1.5.1 Conservatieve behandeling Een conservatieve benadering is meestal geschikt voor patiënten met lage functionele eisen of voor degenen die een re-ruptuur hebben doorgemaakt. Recent onderzoek suggereert dat de VKB zichzelf mogelijk kan herstellen onder bepaalde omstandigheden, met name met een specifiek behandelprotocol [23](#page=23) [7](#page=7). Het "Cross Bracing Protocol" is een voorbeeld van een niet-chirurgische behandeling waarbij de knie gedurende ongeveer vier weken in een 90-graden hoek wordt geïmmobiliseerd om de uiteinden van de gescheurde band dichter bij elkaar te brengen. Dit wordt gevolgd door een geleidelijke toename van de bewegingsvrijheid [24](#page=24). #### 1.5.2 Chirurgische behandeling (VKB-reconstructie) Voor patiënten met instabiliteit is een operatie, doorgaans een VKB-reconstructie, de meest voorkomende behandeling. In Europa krijgt bijna elke patiënt met een VKB-letsel een operatie. Het herstel na een operatie is een langdurig proces, waarbij een terugkeer naar sport (Return To Sport - RTS) meestal na meer dan negen maanden wordt nagestreefd [22](#page=22) [7](#page=7). ##### 1.5.2.1 Prehabilitatie Prehabilitatie speelt een belangrijke rol in de voorbereiding op de operatie. Een goede indicator voor succesvolle prehabilitatie is het vermogen om 80% van de quadricepskracht te bereiken ten opzichte van het niet-aangedane been. Patiënten die dit behalen, minimaliseren de kans op aanhoudende krachtverschillen tot twee jaar na de operatie [28](#page=28). ##### 1.5.2.2 Postoperatieve revalidatiefasen De postoperatieve revalidatie wordt doorgaans opgedeeld in vier fasen [30](#page=30): * **Fase 1: Vroege post-operatieve fase (week 0-2)** Behandeldoelen omvatten het bereiken van volledige extensie (dag na operatie), 90 graden flexie in de daaropvolgende dagen, herwinnen van quadricepsactivatie, minimaliseren van pijn en zwelling, starten met oefeningen en progressie naar normaal lopen. IJsapplicatie kan helpen bij het verminderen van pijn. Vroege belasting op krukken wordt progressief en gecontroleerd uitgevoerd, met het doel de krukken rond dag 7-10 te kunnen weglaten [32](#page=32) [33](#page=33) [34](#page=34). * **Fase 2: Tussen fase (week 2-6)** De focus ligt op het progressief vergroten van het volledige bewegingsbereik (inclusief flexie tot 120 graden, wat nodig is voor functionele bewegingen) en het verbeteren van de spierkracht door toenemende weerstand. Patiënten beginnen met het hervatten van normale dagelijkse activiteiten zonder ondersteunende hulpmiddelen [35](#page=35). * **Fase 3: Gevorderde fase (week 6-12)** Het doel is het herwinnen van pre-letsel functionaliteit, inclusief behendigheid, reactietijd, kracht en uithoudingsvermogen. Voor velen betekent het afronden van deze fase dat ze weer normaal kunnen lopen en hun dagelijkse werk kunnen doen, maar agressief rennen en springen is mogelijk nog niet volledig hersteld [36](#page=36). * **Fase 4: Return-to-sport fase (week 12+)** Deze fase is essentieel voor activiteiten die de knie belasten, zoals rennen, springen, snelle richtingveranderingen en zware werkzaamheden [37](#page=37). #### 1.5.3 Richtlijnen voor oefentherapie (Aspetar guidelines) De Aspetar richtlijnen bieden specifieke aanbevelingen voor het opstarten van oefentherapie: * **Actieve kniemobilisatie:** onmiddellijk na de operatie, met inachtneming van chirurgische instructies [39](#page=39). * **Isometrische quadriceps oefeningen:** gedurende de eerste twee weken na de operatie, zonder de integriteit van de graft aan te tasten [39](#page=39). * **Leg press:** vanaf 3 weken na de operatie bij hamstrings grafts, gebruikmakend van een functioneel patroon vergelijkbaar met een halve squat (0°-45°), met aandacht voor anterieure kniepijn [39](#page=39). * **Vroege excentrische quadricepsversterking:** kan vanaf 3 weken na de operatie worden gestart bij patellapees- of hamstrings autografts om de quadricepskracht en hypertrofie te verbeteren zonder de graftintegriteit aan te tasten [39](#page=39). **Kracht- en motorische controle training:** * Een combinatie van gesloten keten (CKC) en open keten (OKC) oefeningen kan leiden tot significant betere quadricepskracht en een eerdere terugkeer naar sport, zonder verhoogde laxiteit. Anterieure kniepijn dient gemonitord te worden [40](#page=40). * Excentrische training in combinatie met concentrische training wordt aanbevolen voor verbeterde kracht en functionele resultaten [40](#page=40). * Motorische controle- en krachttraining zijn integrale onderdelen van de revalidatie en moeten worden gecombineerd [40](#page=40). * Core stability oefeningen kunnen functionele resultaten en subjectieve kniefunctie verbeteren [40](#page=40). * Aquatische therapie kan in de vroege fase van de revalidatie de subjectieve kniefunctie verbeteren, bij voorkeur vanaf 3-4 weken postoperatief zodra de wond volledig genezen is [40](#page=40). #### 1.5.4 Open vs. gesloten kinetische keten oefeningen Hoewel oudere literatuur de nadruk legde op gesloten keten oefeningen, suggereren latere studies hogere belastingmogelijkheden, bijvoorbeeld tijdens wandelen. OKC oefeningen bieden een betere isolatie van de quadriceps, maar er bestaat angst voor laxiteit van de graft. CKC wordt als "functioneler" beschouwd. De combinatie van OKC en CKC wordt aanbevolen, waarbij OKC-oefeningen in een beperkt bewegingsbereik (90°-45° knieflexie) vanaf de vierde week na de operatie mogen worden gestart, mits de kniestabiliteit niet wordt aangetast. Anterieure kniepijn dient gemonitord te worden [41](#page=41) [43](#page=43). #### 1.5.5 Hamstring tonificatie De noodzaak van hamstringtraining is aanwezig, hoewel deze minder intensief is dan quadriceps training, zeker in het begin. Hamstringtraining wordt als veilig beschouwd met minimale belasting op de VKB [45](#page=45). #### 1.5.6 Ondersteunende therapieën * **Continuous Passive Motion (CPM):** Er is geen additioneel voordeel aangetoond voor pijn, bewegingsbereik of zwelling in vergelijking met actieve oefeningen. Het gebruik ervan wordt afgeraden vanwege tijdrovendheid en kosten [48](#page=48). * **Neuromusculaire Elektrische Stimulatie (NMES):** Aanbevolen in de zeer vroege fase na de operatie om spieractivatie te stimuleren en mogelijke atrofie te minimaliseren [48](#page=48). * **Low Load Blood Flow Restriction (BFR) training:** Kan naast standaardzorg worden ingezet in de vroege revalidatiefase om de quadriceps- en hamstringkracht te verbeteren, vooral bij patiënten met verhoogde kniepijn of die hoge gewrichtslasten niet kunnen verdragen [48](#page=48). * **Vastus Medialis Trigger Point Dry Needling:** Niet aanbevolen in de zeer vroege revalidatiefase vanwege een verhoogd risico op bloedingen [48](#page=48). * **Whole Body Vibration (WBV):** Kan worden gebruikt als aanvullende interventie om quadricepskracht en statisch evenwicht te verbeteren, maar kan conventionele revalidatie niet vervangen. Gezien de extra kosten en gerapporteerde complicaties (pijn of zwelling), wordt het gebruik ervan niet aanbevolen [48](#page=48). * * * # Patellofemoraalpijn/dysfunctiesyndroom Patellofemoraalpijn (PFPS) is een veelvoorkomende aandoening gekenmerkt door pijn rond of achter de knieschijf, die vaak gerelateerd is aan belasting en multifactoriële oorzaken heeft, waaronder maltracking en spierdisbalansen [50](#page=50). ### 2.1 Typische presentatie De typische presentatie van PFPS omvat retropatellaire of peripatellaire pijn die afhankelijk is van de belasting, zoals traplopen, hurken of langdurig zitten. Er is doorgaans geen zwelling aanwezig. De aanvang van de pijn is vaak gradueel en kan unilateraal zijn [50](#page=50). ### 2.2 Epidemiologie De prevalentie van PFPS ligt tussen de 15% en 25% bij actieve jongeren en jonge volwassenen. De aandoening komt vaker voor bij vrouwen en bij hardlopers [50](#page=50). ### 2.3 Mechanisme Het ontstaan van PFPS is multifactorieel en kan worden toegeschreven aan verschillende oorzaken: * **Maltracking:** Abnormale sporing van de patella in de femurgroeve [57](#page=57). * **Spierdisbalans:** Zwakte in de gluteus medius en de vastus medialis obliquus (VMO) zijn vaak geassocieerd met PFPS [51](#page=51). * **Overbelasting:** Te hoge of te snelle toename van de belasting op het patellofemorale gewricht [51](#page=51). * **Biomechanische afwijkingen:** Structurele of functionele afwijkingen in de onderste extremiteit [51](#page=51). #### 2.3.1 Invloed van de quadriceps op de patellabeweging De quadricepsspier speelt een cruciale rol in de stabiliteit en beweging van de patella. De krachtvectoren die door de quadriceps op de patella worden uitgeoefend, beïnvloeden de patellofemorale joint reaction force ('R') en zijn sterk afhankelijk van de positie van de knie. De flexie- en extensiestand van de knie, inclusief hyperextensie, beïnvloeden deze krachten. Bevindingen uit klinisch onderzoek suggereren dat de activiteit van de quadriceps relevant is voor de patellofemorale mechanica [54](#page=54) [55](#page=55). #### 2.3.2 Patellofemorale maltracking Patellofemorale maltracking verwijst naar de abnormale sporing van de patella in de femurgroeve, waarbij de patella meestal meer naar lateraal wordt getrokken. Dit resulteert in verhoogde compressie tussen de patella en de femurgroeve [57](#page=57). **Mogelijke achterliggende mechanismen van maltracking:** * **Mechanische factoren:** * **Patella alta:** Een te hoog geplaatste patella [58](#page=58). * **Q-hoek:** Een Q-hoek groter dan 15 graden kan bijdragen aan laterale dispositie [58](#page=58). * **Stijfheid in spieren/laterale structuren:** Stijfheid van de musculus tensor fascia latae (en de tractus iliotibialis) kan leiden tot een laterale tracking van de patella tijdens knieflexie. Stijfheid van de musculus rectus femoris kan de range of motion (ROM) van de patella beperken [58](#page=58). * **Musculus gastrocnemius:** Verminderde dorsiflexie van de enkel door een verkorte gastrocnemius kan compensatoire pronatie van de voet veroorzaken, wat invloed heeft op de proximale kinetische keten [58](#page=58). * **Neuromusculaire factoren:** * **Zwakte van de musculus gluteus medius:** Dit leidt tot verhoogde endorotatie en adductie van het femur [58](#page=58). * **Endorotatie en adductie van het femur:** Deze bewegingen kunnen de biomechanica van het patellofemorale gewricht negatief beïnvloeden [58](#page=58). **Gerelateerde syndromen en bevindingen:** * **"Miserable malalignment syndrome":** Een combinatie van femorale endorotatie, tibiale exorotatie, voetpronatie en een naar binnen kijkende patella [59](#page=59). * **"Kissing patellae":** Een term die gebruikt kan worden om de positie van de patellae te beschrijven bij bepaalde malalignment-patronen [59](#page=59). * **Dynamische valgus:** In functionele testen, zoals bij traplopen of springen, wordt vaak een dynamische valgus van de knie waargenomen bij patiënten met PFPS en maltracking [60](#page=60). ### 2.4 Management Het management van PFPS richt zich op verschillende aspecten: #### 2.4.1 Behandeldoelen De belangrijkste behandeldoelen zijn: * **Educatie en activiteitenmanagement:** Patiënteninformeren en begeleiden bij het aanpassen van activiteiten. Dit is een cruciale component van de behandeling [61](#page=61) [62](#page=62) [63](#page=63). * **Versterking van spierwerk:** Focus op het versterken van de spieren rondom de knie en heup [61](#page=61). * **Verbetering van maltracking:** Het corrigeren of compenseren van de abnormale sporing van de patella [61](#page=61). * **Herstel van rompstabiliteit:** Een stabiele romp ondersteunt de functie van de onderste extremiteiten [61](#page=61). * **Controle van femorale rotatie en adductie:** Verbeteren van de controle over de bewegingen van het femur, met name het tegengaan van endorotatie en adductie. Dit impliceert vaak het versterken van de zwakke heupabductoren en externe rotatoren [61](#page=61). #### 2.4.2 Educatie en activiteitenmanagement Educatie over het aanpassen van activiteiten is van essentieel belang in de behandeling van PFPS. Het gaat hierbij om het leren herkennen van belastende activiteiten en het vinden van manieren om deze aan te passen of te vermijden gedurende de herstelperiode, zonder echter volledige inactiviteit te promoten [61](#page=61) [62](#page=62) [63](#page=63). #### 2.4.3 Oefentherapie Oefentherapie is een hoeksteen in het management van PFPS [51](#page=51). * **Geleidelijke opbouw:** Een progressieve toename van de belasting is noodzakelijk [64](#page=64). * **Prioriteit quadricepsversterking:** Het versterken van de quadricepsspier is een belangrijk doel [64](#page=64). * **Pijnvrije oefeningen:** Aanvang met oefeningen die geen pijn veroorzaken [64](#page=64). * **CKC vs. OKC:** Closed-chain kinetic (CKC) oefeningen veroorzaken minder patellofemorale joint stress dan open-chain kinetic (OKC) oefeningen [64](#page=64). > **Tip:** CKC oefeningen zoals squats, lunges en step-ups worden vaak geprefereerd in de vroege fasen van de revalidatie. * **VMO training:** De rol van specifieke VMO-training is soms controversieel, maar versterking van de gehele quadriceps is cruciaal [64](#page=64). * **Heupspierversterking:** Versterken van de abductoren en externe rotatoren van de heup (met name de gluteus medius) is van groot belang [64](#page=64). * Deze oefeningen kunnen in de eerste fase van de revalidatie worden geïntegreerd wanneer het belasten van de knie nog beperkt is [64](#page=64). * In latere fasen kunnen ze geïntegreerd worden in knie-oefeningen, bijvoorbeeld tijdens unilaterale stand of met laterale weerstand [64](#page=64). * **Proprioceptieve training:** Vanwege langdurige pijn kan de proprioceptie verminderd zijn, wat verbetering behoeft [64](#page=64). #### 2.4.4 Ondersteunende modaliteiten * **Taping:** Taping kan soms ondersteunend zijn in het management van PFPS. Het specifieke werkingsmechanisme van taping wordt nog onderzocht [51](#page=51) [66](#page=66) [67](#page=67). * **Patellabrace:** Een patellabrace kan ook als ondersteuning worden gebruikt [51](#page=51). * **Schoenadvies:** Advies met betrekking tot schoeisel kan relevant zijn, met name in relatie tot voetfunctie en pronatie [51](#page=51). * **Looptechniek:** Verbetering van de looptechniek kan bijdragen aan het verminderen van de belasting op het patellofemorale gewricht [51](#page=51). * * * # Tractus iliotibialis frictiesyndroom Het tractus iliotibialis frictiesyndroom (TIT-frictiesyndroom) is een veelvoorkomende overbelastingsblessure die gekenmerkt wordt door laterale kniepijn, met name bij activiteiten die repetitieve buiging en strekking van de knie vereisen [69](#page=69). ## 3\. Tractus iliotibialis frictiesyndroom ### 3.1 Typische presentatie De typische presentatie van het TIT-frictiesyndroom omvat laterale kniepijn, die vaak optreedt tijdens het lopen of fietsen, met name rond een kniebuiging van 30 graden. Soms kunnen patiënten crepitaties of een "snapping" sensatie ervaren. Er is doorgaans geen sprake van intra-articulaire zwelling. De blessure wordt vaak gerelateerd aan een recente verandering in fysieke activiteit of het trainingsregime [69](#page=69). ### 3.2 Epidemiologie Het TIT-frictiesyndroom is een van de meest voorkomende overbelastingsblessures bij hardlopers, met een prevalentie die oploopt tot 10%. De blessure komt vaker voor bij langeafstandslopers en fietsers. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen semi-professionals en beginners, waarbij techniek een grotere rol speelt bij professionals en verhoogde belasting bij beginners [69](#page=69). ### 3.3 Mechanisme Het onderliggende mechanisme van het TIT-frictiesyndroom is de frictie of compressie van de tractus iliotibialis over de laterale femurcondyl. Het is belangrijk op te merken dat er ook sprake kan zijn van een geassocieerde bursitis. Risicofactoren die bijdragen aan het ontstaan van het syndroom zijn onder andere overbelasting, pronatie, een varusstand van de knie en zwakke heupabductoren [70](#page=70). ### 3.4 Management en therapiemodaliteiten Het management van het TIT-frictiesyndroom richt zich primair op het aanpassen van de belasting en het versterken van de ondersteunende spieren rond de knie en heup. Hoewel er nog enige onduidelijkheid bestaat over het ideale management en de literatuur niet eenduidig is met bewijs van laag niveau, ligt de nadruk op heupversterkende oefeningen, specifiek voor de gluteale regio. Integratie van rompversterking en algemene stabilisatie van de knie wordt ook geadviseerd. Stretching en manuele technieken (MT) worden niet als prioritair beschouwd. Mogelijk kan self-massage, zoals foamrolling en myofasciale release, enige pijnverlichting bieden [70](#page=70) [71](#page=71). > **Tip:** Hoewel veel positieve effecten van verschillende therapieën worden genoemd, is het belangrijk om te erkennen dat de evidentie vaak van lage kwaliteit is, er een hoog risico op bias bestaat en de mechanistische validiteit beperkt kan zijn [72](#page=72). #### 3.4.1 Opbouw van return to run Een systematische aanpak voor de terugkeer naar hardlopen omvat de volgende stappen: 1. **Assessment ‘readiness to run’**: Beoordeel of er minimale pijn is bij dagelijkse activiteiten (ADLs) en voorbereidende bewegingen. Voorbeelden hiervan zijn trappenlopen, 30 minuten wandelen en 1 minuut ter plekke joggen [73](#page=73). 2. **Evalueer looptolerantie**: Zoek naar een trainingsvolume dat tolereerbaar is met behulp van een pijnmonitoringsmodel. Een start kan zijn met intervallen van 1 minuut lopen en 1 minuut wandelen. In de praktijk kan een baseline met een "pijngevoel" worden opgesteld [73](#page=73). 3. **Plan graduele terugkeer naar lopen**: Stel een systematische opbouw op waarbij de klachten geleidelijk afnemen, conform het pijnmonitoringsmodel (PMM). Bepaal hierbij vooral korte- en langetermijndoelen, met name gericht op de maximale belasting [73](#page=73). 4. **Monitor en pas indien nodig aan**: Integreer indien nodig wandelpauzes om de belasting te verdelen. Begin pas in een latere fase met heuvel op lopen of lopen op oneffen terrein in een bosrijke omgeving. Evalueer de looptechniek als de belasting niet verbetert. Geef de patiënt educatie over het belang van rust en het vertrouwen in het herstelproces [73](#page=73). * * * # Insertietendinopathieën en groeipijnen Dit hoofdstuk behandelt insertietendinopathieën en specifieke groeipijnen gerelateerd aan de knie, zoals het syndroom van Sinding-Larsen-Johansson en de ziekte van Osgood-Schlatter, met aandacht voor hun klinische presentatie, epidemiologie, pathogenese en management. ### 4.1 Insertietendinopathie Insertietendinopathieën zijn aandoeningen die optreden bij de aanhechting van een pees aan het bot [76](#page=76). #### 4.1.1 Typische presentatie De typische presentatie van een insertietendinopathie omvat lokale pijn bij de peesaanhechting, die initieel vaak gerelateerd is aan inspanning. Er is doorgaans geen gewrichtsgerelateerde zwelling. Kenmerkend zijn druk­pijn over de insertie en pijn bij het rekken of contraheren van de betreffende spier [76](#page=76). #### 4.1.2 Epidemiologie Deze aandoeningen komen frequent voor bij sporters, met name bij beoefenaars van disciplines zoals springen en lopen. Enkele veelvoorkomende voorbeelden van tendinopathieën aan de onderste extremiteit zijn de achillespees-, patella-, hamstring- en gluteale tendinopathie [76](#page=76). #### 4.1.3 Mechanisme Het mechanisme achter insertietendinopathieën wordt gekenmerkt door een overbelasting van de peesaanhechting, wat leidt tot microtraumata en een ontstekingsreactie, gevolgd door degeneratieve veranderingen als de belasting aanhoudt [77](#page=77). #### 4.1.4 Management Het management van insertietendinopathieën richt zich op het verminderen van belasting, het bevorderen van genezing en het verbeteren van de peesfunctie. Dit omvat activiteitsaanpassing, pijncontingent oefenen, het gebruik van ijs en rek- en krachtoefeningen [77](#page=77). ### 4.2 Syndroom van Sinding-Larsen-Johansson en Ziekte van Osgood-Schlatter Deze aandoeningen zijn specifieke vormen van groeipijnen die zich manifesteren als insertietendinopathieën in de knieregio, met name tijdens de adolescentie [81](#page=81). #### 4.2.1 Typische presentatie De typische presentatie vindt plaats bij jongeren tussen de 10 en 15 jaar oud, met pijn ter hoogte van de patellapeesaanhechting. Bij het syndroom van Sinding-Larsen-Johansson (S-L-J) bevindt de pijn zich aan de inferieure zijde van de patella, terwijl bij de ziekte van Osgood-Schlatter (O-S) de pijn gelokaliseerd is aan de tuberositas tibiae. Bij O-S kan er sprake zijn van extra bot­groei bovenop de tuberositas tibiae. De pijn is doorgaans activiteitsgebonden, verergerend bij activiteiten zoals springen en rennen. Lokale druk­pijn en soms ook zwelling kunnen aanwezig zijn [82](#page=82). #### 4.2.2 Epidemiologie De ziekte van Osgood-Schlatter kan tot 10% van de actieve adolescenten treffen. De aandoening komt vaker voor bij jongens en treedt met name op tijdens de groeispurtperiode [82](#page=82). #### 4.2.3 Mechanisme Het onderliggende mechanisme is dat van tractie apofysitis. Dit houdt in dat er herhaalde trekbelasting plaatsvindt op een nog niet volledig verbeende apofyse (groeischijf). Overbelasting tijdens de groei is hierbij de belangrijkste factor [83](#page=83). #### 4.2.4 Management Het management van S-L-J en O-S richt zich primair op conservatieve maatregelen [83](#page=83). * **Activiteitsaanpassing:** Belangrijk is om activiteiten te vermijden die pijn veroorzaken (pijn-contingent) [83](#page=83). * **Symptomatische verlichting:** Toepassing van ijs en rek­en­oefeningen voor de quadriceps kunnen verlichting bieden [83](#page=83). * **Kracht- en stabilisatietraining:** Oefeningen gericht op het versterken van de omliggende spieren en het verbeteren van de stabiliteit zijn essentieel, mits deze zonder pijnverergering uitgevoerd kunnen worden [83](#page=83). * **Spontaan herstel:** Over het algemeen treedt spontaan herstel op na het voltooien van de groeifase [83](#page=83). * **Shockwave therapie:** Hoewel nog vaak toegepast, is er weinig tot geen wetenschappelijke evidentie die het gebruik van shockwave therapie ondersteunt voor deze aandoeningen [83](#page=83). > **Tip:** Educatie van patiënten en ouders over de aard van de aandoening en het belang van activiteitsmanagement is een cruciaal onderdeel van de behandeling [84](#page=84). > **Voorbeeld:** Een voorbeeld van een oefenprotocol voor de behandeling van insertietendinopathieën kan bestaan uit excentrische oefeningen voor de quadriceps, isometrische oefeningen en dynamische stabilisatie­oefeningen, altijd binnen de pijngrens [85](#page=85) [86](#page=86). * * * ## Veelgemaakte fouten om te vermijden * Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens * Let op formules en belangrijke definities * Oefen met de voorbeelden in elke sectie * Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Artrose van de knie | Een degeneratieve aandoening van het kniegewricht waarbij het kraakbeen slijt, wat leidt tot pijn, stijfheid en verminderde mobiliteit. | | Artritis van de knie | Ontsteking van het kniegewricht, die diverse oorzaken kan hebben, zoals reuma, jicht of infecties, en gepaard gaat met pijn, zwelling en warmte. | | Meniscusletsel | Beschadiging van de meniscus, een kraakbeenstructuur in de knie die als schokdemper fungeert, vaak veroorzaakt door draaibewegingen en resulterend in pijn en instabiliteit. | | Voorste kruisband (ACL) ruptuur | Een scheur in de voorste kruisband, een belangrijke stabilisator van de knie, meestal veroorzaakt door een plotselinge draaiing of hyperextensie, leidend tot instabiliteit. | | Patellofemoraal pijn/dysfunctiesyndroom (PFDS) | Pijn rondom of achter de knieschijf, vaak gerelateerd aan overbelasting, spierdisbalans of verkeerde sporing van de patella in de groeve van het femur. | | Iliotibiale band frictiesyndroom (ITBFS) | Pijn aan de buitenzijde van de knie, veroorzaakt door frictie van de iliotibiale band over het laterale femurcondyl, vaak gerelateerd aan overbelasting bij lopers en fietsers. | | Insertietendinopathieën | Ontsteking of degeneratie van de peesaanhechting aan het bot, wat leidt tot lokale pijn, vooral bij activiteit, vaak voorkomend bij sporters. | | Groeipijnen in de knie | Pijn die optreedt bij jongeren tijdens de groeiperiode, gerelateerd aan overbelasting van peesaanhechtingen op botuitsteeksels, zoals bij Synding-Larsen-Johansson en Osgood-Schlatter. | | Hemartrose | Bloeduitstorting in een gewricht, wat kan optreden na een acuut letsel zoals een voorste kruisbandruptuur, en leidt tot zwelling en pijn. | | Neuromusculaire controle | Het vermogen van het zenuwstelsel om spieren te coördineren en te controleren voor een effectieve en veilige beweging, essentieel voor kniestabiliteit. | | Kinematische keten | Een serie opeenvolgende gewrichten en spieren die samenwerken om een beweging te genereren, waarbij de functie van elk deel invloed heeft op de rest. | | Cross Bracing Protocol | Een niet-chirurgische behandelmethode voor bepaalde voorste kruisbandblessures waarbij de knie geïmmobiliseerd wordt om genezing te bevorderen. | | Prehabilitatie | Het proces van het verbeteren van de fysieke conditie van een patiënt vóór een operatie om de resultaten van de operatie en het herstel te optimaliseren. | | Postoperatieve revalidatiefasen | De verschillende stadia na een operatie, elk met specifieke behandeldoelen en oefeningen om geleidelijk functioneel herstel te bewerkstelligen. | | Isometric quadriceps exercises | Spierversterkende oefeningen waarbij de quadriceps aanspant zonder dat het gewricht beweegt, vaak gebruikt in de vroege postoperatieve fase. | | Concentrische training | Spieractiviteit waarbij de spier verkort tegen weerstand in, zoals bij het heffen van een gewicht. | | Excentrische training | Spieractiviteit waarbij de spier verlengt onder spanning, zoals bij het gecontroleerd laten zakken van een gewicht; kan helpen bij spierkracht en herstel. | | Kinetic chain (CKC & OKC) | Open (OKC) en gesloten (CKC) kinetische ketenoefeningen, die verschillen in hoe de spieren en gewrichten interageren en belast worden tijdens de beweging. | | Proprioceptie | Het zintuiglijke vermogen om de positie, beweging en balans van het lichaam in de ruimte waar te nemen, essentieel voor coördinatie en stabiliteit. | | Vastus medialis trigger point dry needling | Een techniek waarbij dunne naalden worden gebruikt om trigger points in de vastus medialis spier (een deel van de quadriceps) te behandelen, wat controversieel kan zijn in de vroege revalidatiefase. | | Neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES) | Het gebruik van elektrische stroom om spiercontracties op te wekken, vaak toegepast om spieractivatie te stimuleren en spieratrofie te minimaliseren na een blessure of operatie. | | Blood flow restriction (BFR) training | Een trainingsmethode waarbij de bloedtoevoer naar een ledemaat gedeeltelijk wordt beperkt om spiergroei en kracht te bevorderen met lagere belastingen. | | Maltracking patella | Abnormale sporing van de knieschijf (patella) in de groeve van het bovenbeen (femur), wat kan leiden tot wrijving, pijn en dysfunctie. | | Q-hoek | De hoek tussen de lange as van het dijbeen en de lijn van de knieschijf naar de tibiale tuberositeit; een vergrote Q-hoek kan bijdragen aan patellofemorale problemen. | | M. tensor fascia latae (tractus iliotibialis) | Een spier aan de zijkant van de heup die bijdraagt aan de iliotibiale band; stijfheid kan laterale patellatracking veroorzaken. | | M. rectus femoris | Een van de vier spieren van de quadriceps, die mede de beweging van de patella beïnvloedt en de ROM kan beperken. | | M. Gastrocnemius | De kuitspier; stijfheid kan leiden tot verminderde dorsiflexie en compensatoire pronatie van de voet. | | M. Gluteus Medius | Een belangrijke heupabductor spier; zwakte kan leiden tot verhoogde endorotatie en adductie van het femur, en bijdragen aan maltracking. | | Dynamische valgus | Een naar binnen zakken van de knie tijdens beweging, vaak geassocieerd met zwakte in de heupabductoren en een verhoogde endorotatie van het femur. | | Rompstabiliteit | Het vermogen om de romp (buik en rug) stabiel te houden, wat essentieel is voor de ondersteuning van de ledematen en efficiënte beweging. | | Tractus iliotibialis frictiesyndroom (TIT-frictiesyndroom) | Pijn aan de buitenzijde van de knie, veroorzaakt door wrijving of compressie van de iliotibiale band over het laterale femurcondyl. | | Bursitis | Ontsteking van een slijmbeurs, een klein vochtzakje dat wrijving tussen botten, pezen en spieren vermindert. | | Varusstand | Een naar binnen gerichte kromming van een ledemaat, zoals een varusstand van de knie. | | Synding-Larsen–Johansson | Een aandoening die pijn veroorzaakt aan de onderkant van de knieschijf, vaak bij adolescenten, gerelateerd aan overbelasting van de patellapeesaanhechting tijdens de groei. | | Osgood-Schlatter | Een aandoening die pijn veroorzaakt op de tuberositas tibiae (botuitsteeksel aan de voorkant van het scheenbeen), vaak bij adolescenten, gerelateerd aan overbelasting van de patellapeesaanhechting tijdens de groei. | | Traction apofysitis | Ontsteking of irritatie van een apofyse (botuitsteeksel) door herhaalde trekkrachten van spieren en pezen, vaak voorkomend bij groeistoornissen. | | Spontaan herstel | Het natuurlijke genezingsproces van het lichaam zonder specifieke medische interventie. |

# Epidemiologie, kliniek en diagnose van multiple sclerose Dit onderwerp behandelt de verspreiding van multiple sclerose (MS) in de bevolking, de diverse klinische manifestaties en presentaties, de typische symptomen zoals opstoten, en de methoden en criteria die gebruikt worden voor de diagnose van MS. ### 1.1 Epidemiologie Multiple sclerose is de meest frequente auto-immuunaandoening van het centraal zenuwstelsel (CZS). De prevalentie in België wordt geschat op ongeveer één op de duizend personen. Er is een duidelijke Noord-Zuid gradiënt zichtbaar, met hogere prevalentiecijfers in noordelijke landen en een afname naarmate men dichter bij de evenaar komt. De "relapsing remitting" (RRMS) variant komt twee tot drie keer vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, terwijl bij de "primair progressieve" (PPMS) variant de geslachtsverdeling nagenoeg gelijk is. De RRMS-variant manifesteert zich meestal rond de leeftijd van 30-40 jaar, terwijl primair progressieve MS gemiddeld een decennium later begint. ### 1.2 Kliniek #### 1.2.1 Ziektevarianten en beloop * **Clinically Isolated Syndrome (CIS):** Een eerste opstoot van neurologische symptomen die nog niet voldoet aan de criteria van spreiding in tijd en ruimte. * **Radiologically Isolated Syndrome (RIS):** Typische MS-letsels worden op MRI vastgesteld bij patiënten die nog geen symptomen ervaren. * **Relapsing Remitting MS (RRMS):** Ongeveer 85% van de patiënten presenteert zich hiermee. Dit kenmerkt zich door klinische opstoten van neurologisch deficit, gevolgd door geleidelijk herstel. De gemiddelde frequentie van opstoten is ongeveer één per twee jaar. * **Secundair Progressieve MS (SPMS):** Na 10 tot 20 jaar evolueert RRMS vaak naar SPMS, gekenmerkt door een trage, gestage toename van handicap. Dit kan zich manifesteren als toenemende spastische paraparese, cerebellair beeld, cognitieve achteruitgang en sfincterstoornissen. Ongeveer 80% van de patiënten zal evolueren naar een secundair progressief beloop, hoewel dit aantal in recentere studies lager lijkt te liggen door betere diagnostiek en behandeling. * **Primair Progressieve MS (PPMS):** Komt minder vaak voor (10-15%) en kenmerkt zich door een progressief beloop zonder voorafgaande opstoten. * **Progressive Relapsing Disease (PRMS):** Zowel bij primair als secundair progressieve MS kunnen opstoten optreden. Het onderscheid tussen RRMS en progressieve vormen wordt steeds meer in vraag gesteld, aangezien progressie ook onafhankelijk van opstoten kan verlopen (Progression Independent of Relapse Activity - PIRA). Er is ook bewijs voor een "prodroom" fase voorafgaand aan de diagnose, met diverse klachten en verhoogd medisch consult. > **Tip:** Progressie correleert met axonaal verlies en atrofie, terwijl opstoten vooral verband houden met inflammatoire ziekteactiviteit en focale hersenschade. #### 1.2.2 Typische symptomen van een opstoot Ongeveer 45% van de MS-patiënten presenteert zich initieel met motorische of sensibele uitval, zoals een paraparese met sensibel niveau (transverse myelitis). Het teken van L'Hermitte, een elektrische sensatie in de ledematen bij het buigen van de nek, kan wijzen op cervicale myelitis. Motorisch deficit kan leiden tot spierzwakte, stijfheid, krampen en spasticiteit door beschadiging van de piramidaalbaan. 20% presenteert zich met een opticus neuritis, gekenmerkt door subacute monoculaire visusdaling, pijnlijke oogbewegingen, papilitis (in 1/3 van de gevallen), verstoorde kleurperceptie en een relatief afferent pupildefect (RAPD). > **Voorbeeld:** Het opsporen van een RAPD gebeurt met de "swinging flashlight test". Bij het afwisselend belichten van beide ogen, vertonen bij een RAPD beide pupillen een paradoxale dilatatie wanneer het aangedane oog wordt belicht. 10% presenteert zich met een hersenstamsyndroom, zoals diplopie, nystagmus, trigeminusneuralgie, vertigo, ataxie, dysarthrie/dysfagie, en tremor. De overige 25% vertoont een gemengd uitvalsbeeld. Daarnaast komen vaak pathologische vermoeidheid, pijn, blaas-/darm- en seksuele dysfunctie voor. Symptomen kunnen ook in "paroxysmen" optreden, met korte episodes van recurrente symptomen zoals tonische spasmen of transiënte gevoelsstoornissen. #### 1.2.3 Cognitieve en neuropsychiatrische symptomen Cognitieve stoornissen komen frequent voor bij MS (tot 40% milde klachten, 10% ernstige symptomen) en kunnen impact hebben op werk, rijvaardigheid, enz. Er is een sterk verhoogd risico op depressie (20-50% over ziektebeloop), wat ondergediagnosticeerd kan worden en het risico op suïcide verhoogt. Bipolaire stoornis, angststoornissen, pseudobulbair affect en psychoses worden ook vaker beschreven. Medicatie (bv. steroïden, interferonen) kan soms een uitlokkende factor zijn. #### 1.2.4 Uhthoff fenomeen Het optreden van (oude) symptomen bij koorts, warm weer, een heet bad, inspanning, infectie of stress is verdacht op het Uhthoff fenomeen. Een temperatuurstijging verstoort de zenuwgeleiding en kan symptomen veroorzaken. #### 1.2.5 Expanded Disability Status Scale (EDSS) De EDSS is een samengestelde schaal die verschillende functionele systemen beoordeelt om de mate van handicap bij MS te meten. ### 1.3 Diagnose De diagnose van MS vereist het aantonen van **spreiding in tijd (Desimination in Time - DIT)** en **spreiding in ruimte (Desimination in Space - DIS)**. Dit kan zowel klinisch als via beeldvorming aangetoond worden. De aanwezigheid van oligoclonale bandjes in cerebrospinaal vocht (CSV) kan ook voor DIT gebruikt worden. De McDonald criteria, recent bijgewerkt in 2017, hanteren deze principes. #### 1.3.1 Beeldvorming (MRI) MRI speelt een cruciale rol in de diagnose. Typische tekens van demyeliniserende letsels op MRI zijn: * Contrastname * Ovoïde letsels * Juxtacorticale letsels met betrokkenheid van U-vezels * "Dawson's fingers" (letsels loodrecht op de ventrikels) Nieuwe technieken zoals SWI (voor het detecteren van een centrale vene) en het voorkomen van "smeulende letsels" met een paramagnetische rand (Paramagnetic Rim Lesions - PRL's) kunnen eveneens helpen. Myelumletsels zijn ook van belang. **Prognostische kenmerken op MRI:** * Veel letsels op T2-sequenties * Aanwezigheid van "black holes" op T1-sequenties * Spinale letsels * Fossa posterior letsels MRI wordt ook gebruikt voor therapeutische opvolging om zowel klinische als subklinische ziekteactiviteit te monitoren. Hersenaftofie opvolging geeft een beeld van degeneratieve processen. Een "baseline MRI" wordt vier maanden na start van medicatie gemaakt als referentiepunt. Opvolgingsscans worden meestal zes maanden later gepland, gevolgd door jaarlijkse MRI-monitoring indien stabiel. Voor spinale imaging is tweejaarlijkse monitoring meestal voldoende. Gadoliniumtoediening is primair diagnostisch van nut; vergelijkende MRI zonder gadolinium kan daarna gebruikt worden om cumulatieve toxiciteit te vermijden. #### 1.3.2 Analyse van cerebrospinaal vocht (CSV) Analyse van het CSV kan helpen bij de diagnose. Oligoclonale banden (OCB) komen voor bij ongeveer 75-80% van de MS-patiënten. Een uitgesproken celreactie (>50 WBC), glucoseverbruik of verhoogd eiwitgehalte zijn ongewoon en wijzen op andere diagnoses. OCB's zijn een ongunstige prognostische factor en verhogen de kans op conversie van CIS naar MS. De aanwezigheid van OCB bij CIS kan DIT substitueren in de McDonald criteria. Een verhoogde kappa lichte vrije keten index kan ook helpen bij de diagnose. #### 1.3.3 Geëvoceerde potentialen Visueel, auditief, sensibel en magnetisch geëvoceerde potentialen kunnen nuttig zijn voor diagnose, opvolging en prognostificatie. #### 1.3.4 Risicofactoren voor transitie van RIS naar MS Patiënten met RIS hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van MS, vooral indien: * Jonge leeftijd (<37 jaar) * Spinale letsels * Mannelijk geslacht * Aanwezigheid van oligoclonale bandjes * Actieve (gadolinium captante) letsels op MRI Deze risicofactoren zijn cumulatief. Regelmatige klinische en radiologische opvolging is raadzaam. Preventieve medicatie kan overwogen worden, aangezien studies een aanzienlijke vermindering van de transitiekans aantonen. #### 1.3.5 Belang van uitsluiting andere oorzaken Het is cruciaal om andere oorzaken van de klachten uit te sluiten. Dit vereist een uitgebreide anamnese (systemische klachten, ziekteverloop, familiegeschiedenis) en laboratoriumonderzoek, met aandacht voor factoren die belangrijk zijn bij de opstart van immunomodulerende medicatie (infectieziekten, hematologie, nier- en leverfunctie). > **Tip:** Let op "rode vlaggen" die aan alternatieve diagnoses doen denken (zie tabel in document). ### 1.4 Etiologie MS wordt verondersteld een auto-immuunziekte te zijn die ontstaat door omgevingsfactoren op basis van genetische aanleg. Ongeveer 30% van de ziekte heeft een erfelijke basis, 70% wordt bepaald door omgevingsfactoren. #### 1.4.1 Genetische factoren Het risico op MS is ongeveer 1/1000 in de algemene bevolking. Bij kinderen van een ouder met MS is dit 2 tot 2,5%. Bij monozygote tweelingen is dit 25%, bij dizygote tweelingen 5%. #### 1.4.2 Omgevingsfactoren Belangrijke omgevingsfactoren zijn: * Epstein-Barr virus (EBV) infecties * Vitamine D-tekort * Overgewicht (vooral tijdens de puberteit) * Roken #### 1.4.3 Immunopathologie De immunopathologie omvat een initiële clonale expansie van autoreactieve B- en T-cellen in het perifere immuunsysteem die migreren naar het CZS. Hierbij spelen diverse celtypes een rol, waaronder Th17-cellen, cytotoxische T-cellen, ontregelde regulatoire T-cellen en B-cellen. Ontsteking in de hersenvliezen (meningen) en corticale letsels zijn ook betrokken. In de vroege fase van RRMS zijn er binnendringende immuuncellen die focale inflammatoire hersenletsels veroorzaken. In latere fasen spelen diffuse, laaggradige inflammatie en degeneratieve mechanismen (oxidatieve stress, mitochondriale ontregeling) een rol. > **Tip:** Het debat over de primaire oorzaak blijft bestaan: is MS neurodegeneratief met secundaire auto-immuunrespons, of is neurodegeneratie een gevolg van ongecontroleerde inflammatie? ### 1.5 Zwangerschap en MS MS treft voornamelijk jonge vrouwen. Zwangerschap kan beschouwd worden als een staat van immunotolerantie, wat resulteert in een lagere relapsefrequentie tijdens de zwangerschap (tot 70% reductie in het derde trimester). Na de zwangerschap kan een rebound-toename van opstoten optreden. Zwangerschap lijkt geen negatieve invloed te hebben op de uitkomst van de zwangerschap en kan mogelijk een gunstig effect hebben op de lange termijn (verlaagde kans op bereiken EDSS-score 6 bij RRMS-patiënten). * **DMT's tijdens zwangerschap:** Meestal te stoppen, hoewel glatirameeracetaat en interferonen als veilig beschouwd worden. Bij ernstige MS kan doortrekking overwogen worden. Voor Tecfidera, Tysabri, Ocrevus, Kesimpta kan continuering na bevestigde zwangerschap besproken worden. * **Behandeling van opstoten:** Intraveneuze methylprednisolone (IVMP) dient vermeden te worden in het eerste trimester, maar is veilig in het tweede en derde. Plasma-uitwisseling kan bij corticoidrefractaire opstoten overwogen worden. MRI is veilig, maar contrast dient vermeden te worden. * **Borstvoeding:** DMT's die niet compatibel zijn met borstvoeding kunnen de herstart van een DMT uitstellen. Borstvoeding zelf heeft geen negatief effect op postpartum opstoten en kan zelfs een beschermend effect hebben. ### 1.6 Ziekteverloop beïnvloedende en symptomatische behandeling #### 1.6.1 Ziekteverloop beïnvloedende behandeling (DMT's) De keuze van DMT hangt af van terugbetalingscriteria, prognostische factoren, leeftijd, zwangerschapsplanning, gebruiksgemak en persoonlijke voorkeur. Behandelingen omvatten onder andere: * Glatirameeracetaat (GA) * Interferon beta 1a/b * Teriflunomide * Dimethylfumaraat (DMF) * Sphingosine 1-fosfaat (S1P) receptor modulatoren (Fingolimod, Ozanimod, Siponimod, Ponesimod) * Natalizumab * Alemtuzumab * Cladribine * Ocrelizumab, Ofatumumab > **Tip:** Begin met niet-farmacologische interventies zoals rookstop, gewichtsreductie, gezonde voeding, vitamine D-suppletie en beweging. #### 1.6.2 Symptomatische behandeling * **Spasticiteit:** Behandeling met baclofen, tizanidine, benzodiazepines, gabapentine, cannabinoiden. Intrathecale baclofenpomp of botuline-toxine A bij refractaire klachten of focale spasticiteit. * **Neuropatische pijn:** Tricyclische antidepressiva (amitriptyline, nortriptyline), duloxetine, anti-epileptica (gabapentine, pregabaline, carbamazepine). Verwijzing naar pijnkliniek bij refractaire pijn. * **Vermoeidheid:** Beoordeling van oorzaken (depressie, slaapstoornissen, medicatie, pijn). Fysieke activiteit, energiemanagement. Medicatie zoals amantadine, methylfenidaat, modafinil, 4-aminopyridine. * **Blaasdysfunctie:** Anticholinergica, botuline-toxine, catheterisatie. * **Darmdysfunctie:** Conservatieve behandeling (beweging, vocht, vezels), geplande ontlasting. * **Depressie:** Ondersteunende psychotherapie en antidepressiva. * **Cognitieve stoornissen:** Cognitieve revalidatie. * **Seksuele dysfunctie:** Beoordeling medicatie, erectiemiddelen, urologische/gynecologische evaluatie. * **Tremoren:** Gabapentine, primidone, propranolol. * **Dysfagie:** Logopedische ondersteuning, gastrostomiesonde bij ernstige gevallen. * **Osteoporose:** Risicofactoren opvolgen, vitamine D-spiegel garanderen. * **Decubitus:** Preventie door correcte voeding, wisselhouding, aangepaste matrassen. > **Tip:** Een multidisciplinaire aanpak met een MS-verpleegkundige, kinesisten, psychologen en sociaal werkers is essentieel. ### 1.7 Differentiaaldiagnose Verschillende aandoeningen kunnen symptomen van MS nabootsen: * **Andere auto-immuunaandoeningen:** SLE, Ziekte van Sjögren. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM):** Meestal monofasisch, post-infectieus/vaccinaal. * **Ziekte van Behcet:** Vasculitis met aftose, uveïtis, huidletsels. * **Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids (CLIPPERS):** Voornamelijk hersenstamaantasting. * **Infectieziekten:** Ziekte van Lyme, HIV, Bartonella, Brucellose. * **Metabole oorzaken:** Vitamine B12 deficiëntie, adrenoleukodystrofie, metachromatische leukodystrofie. * **Neuromyelitis optica (NMO):** Kenmerkt zich door extensieve longitudinale myelitis (LETM) en opticus neuritis, vaak met aquaporine-4 antistoffen. * **Sarcoïdose:** Multi-systeemziekte met diverse neurologische manifestaties. * **Syndroom van Susac:** Triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling. * **Tumoren:** Balo's concentrische sclerose (uienschilpatroon). * **Vasculaire aandoeningen:** Vasculitiden. > **Tip:** Let op "rode vlaggen" in kliniek en radiologie die op een alternatieve diagnose kunnen wijzen. --- # Etiologie en ziekteverloop beïnvloedende behandelingen van multiple sclerose Hieronder volgt een gedetailleerde studiehandleiding over de etiologie en ziekteverloop beïnvloedende behandelingen van multiple sclerose, gebaseerd op de verstrekte documentinhoud. ## 2. Etiologie en ziekteverloop beïnvloedende behandelingen van multiple sclerose Dit deel biedt een diepgaande analyse van de multifactoriële oorzaken van multiple sclerose (MS), inclusief genetische aanleg en omgevingsfactoren, evenals een gedetailleerd overzicht van de diverse medicamenteuze behandelingen die gericht zijn op het beïnvloeden van het ziekteverloop. ### 2.1 Etiologie van multiple sclerose Multiple sclerose (MS) wordt beschouwd als een auto-immuunziekte die ontstaat door een complexe interactie tussen genetische predispositie en omgevingsfactoren. Ongeveer dertig procent van de ziekte heeft een erfelijk component, terwijl de resterende zeventig procent wordt bepaald door omgevingsfactoren. #### 2.1.1 Genetische factoren Het risico op het ontwikkelen van MS bij kinderen van een ouder met de ziekte is significant verhoogd ten opzichte van de algemene bevolking. Specifiek is het risico bij monozygote tweelingen rond de 25%, bij dizygote tweelingen rond de 5%, en bij een tweede-graads familielid rond de 1%. Dit onderstreept de genetische component, maar ook de invloed van andere factoren. #### 2.1.2 Omgevingsfactoren Verschillende omgevingsfactoren worden geassocieerd met een verhoogd risico op MS: * **Epstein-Barr Virus (EBV) infecties:** EBV-infecties worden als een mogelijke trigger beschouwd. * **Vitamine D deficiëntie:** Een tekort aan vitamine D wordt geassocieerd met een hogere opstootfrequentie en meer letselvorming. Streefwaarden van 50-100 ng/ml worden nagestreefd. * **Overgewicht:** Overgewicht, met name tijdens de puberteit, is een risicofactor. * **Roken:** Roken is eveneens een bewezen risicofactor. #### 2.1.3 Immunopathologie De immunopathologie van MS is complex en omvat meerdere immuunceltypen en mechanismen: * **Initieel idee (Th1/Th2):** Oorspronkelijk werd gedacht aan een verschuiving van anti-inflammatoire T-helper 2 (Th2) cellen naar pro-inflammatoire T-helper 1 (Th1) cellen. * **Huidige inzichten:** Hedendaags wordt erkend dat ook Th17 cellen, cytotoxische (CD8+) T-cellen en ontregelde regulatoire T-cellen (Treg) een rol spelen. B-cellen spelen ook een belangrijke rol via diverse mechanismen. * **Locatie van inflammatie:** Naast de witte stof, speelt ook meningeale inflammatie en corticale letsels een rol. * **Fasering van de ziekte:** * **Vroege fase (RRMS):** Gekenmerkt door binnendringende immuuncellen in het CZS, wat leidt tot focale inflammatoire hersenletsels. * **Latere fasen:** Gekenmerkt door diffuse, laaggradige inflammatie, niet-adaptieve immuunreacties, en degeneratieve mechanismen zoals oxidatieve stress en mitochondriale ontregeling. * **Ontsteking en microglia/macrofagen:** Vroege actieve letsels worden veroorzaakt door autoreactieve adaptieve immuuncellen en macrofagen/microglia. Latere "smeulende plaques" met geactiveerde microgliale cellen en B-celrijke meningeale infiltraten worden geassocieerd met progressieve MS. * **Perifere immuniteit:** De ontregeling van het immuunsysteem buiten het CZS omvat onvoldoende centrale tolerantie, gebroken perifere tolerantie door verminderde Treg-functie, en verhoogde weerstand van effector B- en T-cellen tegen suppressie. Dit kan leiden tot activatie van CZS-gerichte autoreactieve B- en T-cellen. * **Debat over primaire oorzaak:** Er is een voortdurend debat of MS primair een neurodegeneratieve ziekte is met secundaire auto-immune respons, of dat neurodegeneratie het gevolg is van ongecontroleerde inflammatie. Hersenatrofie is buitenproportioneel in alle stadia van MS, en krachtige anti-inflammatoire middelen lijken hersenatrofie te remmen, wat suggereert dat neurodegeneratie mede inflammatoir van oorsprong is. ### 2.2 Ziekteverloop beïnvloedende behandelingen (Disease Modifying Treatments - DMT's) De behandeling van MS is gericht op het beïnvloeden van het ziekteverloop (DMT's) en het behandelen van symptomen. #### 2.2.1 Behandeling van opstoten Opstoten worden vaak behandeld met **corticosteroïden**, zoals intraveneus methylprednisolon ($500-1000$ milligram gedurende 3 tot 5 dagen). Dit versnelt het herstel van een opstoot, hoewel het langetermijneffect op handicap minder zeker is. Oraal toegediende corticosteroïden hebben een vergelijkbaar effect. Bij onvoldoende respons op corticosteroïden kan **plasmaferese** overwogen worden. #### 2.2.2 Ziekteverloop beïnvloedende behandelingen (DMT's) De keuze van een DMT hangt af van diverse factoren, waaronder terugbetalingscriteria (eerste- versus tweedelijnsbehandeling), prognostische factoren, leeftijd, zwangerschapsplanning, gebruiksgemak en persoonlijke voorkeur. ##### 2.2.2.1 Injecteerbare therapieën * **Glatirameeracetaat (GA):** Een polymeer van vier aminozuren, subcutaan geïnjecteerd. Een hogere dosis ($40$ mg) driemaal per week is even effectief als dagelijkse injecties. Vermindert opstootfrequentie en het aantal nieuwe of vergrotende T2-letsels op MRI. Veilig tijdens zwangerschap en borstvoeding. * **Interferon beta 1a/b:** Toegediend via subcutane injecties met wisselende frequenties. Kan griepale symptomen en huidreacties veroorzaken. Maandelijkse controle van leverfunctie en hematogram is nodig in de eerste zes maanden. Kan mogelijk depressie induceren. Lijkt veilig bij zwangerschap en borstvoeding. ##### 2.2.2.2 Orale therapieën * **Teriflunomide:** Een inhibitor van dihydro-oraat dehydrogenase, die de expansie van snel delende lymfocyten remt. Dagelijkse orale inname. Heeft een entero-hepatische cyclus; versnelde eliminatie met cholestyramine of actieve kool kan nodig zijn. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn gastro-intestinale klachten en haarverlies. Vereist maandelijkse bloednames in de eerste zes maanden. Gecontra-indiceerd bij borstvoeding en dient vóór conceptie gestopt te worden. * **Dimethylfumaraat:** Twee keer daagse orale inname. Werkingsmechanisme is onduidelijk, vermoedelijk via modulatie van lymfocytenpopulaties en cytokines. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn gastro-intestinale klachten en flushing. Een ernstige, zeldzame complicatie is progressieve multifocale leuko-encefalopathie (PML) bij patiënten met ernstige lymfopenie. Driemaandelijkse bloednames met lymfocytentellingen zijn noodzakelijk. Een formulering met betere tolerantie, diroximel fumaraat, is ook beschikbaar. Gecontra-indiceerd bij borstvoeding en dient gestopt te worden bij bevestigde zwangerschap. ##### 2.2.2.3 Injecteerbare en intraveneuze therapieën met specifieke werkingsmechanismen * **Sphingosine 1-fosfaat receptor modulatoren (S1P):** * **Fingolimod, Ozanimod, Siponimod, Ponesimod:** Remmen de migratie van lymfocyten uit de lymfeklieren. Kunnen een transiënte vertraging van het hartritme veroorzaken, wat monitoring vereist bij opstart. Verhoogd infectierisico, inclusief PML en ernstige herpesinfecties. Macula-oedeem is een zeldzame bijwerking. Driemaandelijkse controle van lever- en hematotoxiciteit is nodig. Verhoogd risico op huidkanker. Vereisen specifieke stop- en uitwasprocedures vóór conceptie, en zijn gecontra-indiceerd bij borstvoeding, afhankelijk van hun halfwaardetijd. Siponimod is specifiek geïndiceerd bij actieve SPMS. Rebound risico bij staken is een belangrijk aandachtspunt. * **Natalizumab (Tysabri):** Een monoklonaal antilichaam tegen alpha-4 integrine, dat leucocytenmigratie naar het CZS remt. Toegediend via intraveneuze infusen. Het belangrijkste risico is PML, met een verhoogd risico bij JC-positieve patiënten, afhankelijk van de JC-index, duur van de behandeling en eerdere immunosuppressie. Regelmatige controle van neutrale antistoffen is belangrijk. Rebound risico bij staken dient rekening mee gehouden te worden. Kan worden voortgezet tot het einde van het tweede trimester van de zwangerschap en is veilig bij borstvoeding. * **Alemtuzumab (Lemtrada):** Een monoklonaal antilichaam gericht tegen CD-52, dat B- en T-lymfocyten depopuleert. Toegediend in twee intraveneuze kuren met een jaar ertussen. Kan leiden tot koorts, lage bloeddruk en huiduitslag bij toediening. Risico op secundaire auto-immuniteit (schildklieraandoeningen, ITP, glomerulonefritis) is een belangrijk langetermijnrisico, wat frequente monitoring vereist. Patiënten kunnen vier maanden na behandeling veilig zwanger worden. * **Cladribine (Mavenclad):** Een purine-analoog dat selectief lymfocyten depopuleert. Toegediend in twee korte orale kuren over twee jaar. Verhoogd infectierisico, met name gordelroos, is gerelateerd aan de mate van lymfopenie. Er is geen verhoogd kankerrisico aangetoond bij langdurige opvolging. Er dient zes maanden na inname gewacht te worden voor conceptie, en borstvoeding is uitgesloten. * **Ocrelizumab (Ocrevus) en Ofatumumab (Kesimpta):** Monoklonale antistoffen tegen CD20, die B-cellen depopuleren. Ocrelizumab wordt halfjaarlijks intraveneus toegediend, Kesimpta subcutaan maandelijks na een initiële inductie. Toediening vereist premedicate om allergische reacties te voorkomen. Langetermijnrisico op lage immunoglobulines kan het infectierisico verhogen. Ocrelizumab is het eerste DMT dat ook een remmend effect toont in primair progressieve MS (PPMS). Beide behandelingen kunnen worden voortgezet tot een bevestigde zwangerschap en hervat na de bevalling, en zijn compatibel met borstvoeding. ##### 2.2.2.4 Behandelingen die buiten het CZS werken * **Mitoxantrone:** Vroeger gebruikt als inductietherapie, maar verlaten wegens cardio- en hematotoxiciteit. * **Cyclofosfamide:** Ook gebruikt, met toxiciteit als beperkende factor. * **Autologe Hematopoëtische Stamceltransplantatie (AHSCT):** Een optie voor patiënten met zeer actieve ziekte ondanks effectieve DMT's. #### 2.2.3 Behandeling van progressieve vormen van MS * **Siponimod:** Geïndiceerd voor actieve SPMS. * **Ocrelizumab:** Toont een remmend effect in PPMS. * **Tolebrutinib:** Een Bruton kinas inhibitor, die veelbelovende resultaten toont in het afremmen van handicapstoename onafhankelijk van opstoten/letsels. #### 2.2.4 Keuze en monitoring van DMT's De keuze tussen een vroege, krachtige inductietherapie of een escalatietherapie is onderwerp van discussie. DMT's dienen gemonitord te worden op efficiëntie (klinisch en radiologisch) en bij doorbraak van ziekte-activiteit kan een overstap naar een intensievere behandeling of AHSCT overwogen worden. Bij het switchen van medicatie dient rekening gehouden te worden met uitwastijd, lymfocytentellingen en het risico op rebound. ### 2.3 Symptomatische behandeling bij MS Deze behandelingen richten zich op het verlichten van de diverse symptomen van MS. #### 2.3.1 Spasticiteit * **Niet-medicamenteuze aanpak:** Stretchingoefeningen zijn belangrijk. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Baclofen:** Starten met lage dosis, traag opbouwen tot maximaal $160$ mg/dag. Kan sedatie en spierzwakte veroorzaken. Afbouwen bij stopzetting. * **Tizanidine:** Kan minder spierzwakte veroorzaken, maar wel sedatie. Starten aan lage dosis, traag opbouwen tot $36$ mg/dag. * **Andere:** Benzodiazepines, gabapentine, en cannabinoïden kunnen ook gunstig effect hebben. * **Intrathecale baclofenpomp:** Bij refractaire klachten. * **Botuline-toxine A (Botox):** Bij focale spasticiteit. #### 2.3.2 Neuropatische pijnen Ongeveer $80\%$ van de MS-patiënten ervaart neuropatische pijn. * **Tricyclische antidepressiva:** Amitriptyline, nortriptyline. Starten met lage dosis, traag opbouwen. Anticholinerge bijwerkingen kunnen tolerantie beperken. * **Duloxetine:** Een SNRI. Misselijkheid en braken kunnen beperkend zijn. Titratie schema bevordert tolerantie. * **Anti-epileptica:** Gabapentine, pregabaline, carbamazepine. Carbamazepine is ook effectief bij paroxysmale symptomen zoals trigeminusneuralgie. * **Pijnkliniek:** Bij refractaire pijn, bijvoorbeeld met ketamine infusen. #### 2.3.3 Vermoeidheid $70-80\%$ van de patiënten klaagt over abnormale vermoeidheid. * **Onderliggende oorzaken:** Depressie, slaapstoornissen, medicatie, pijn moeten worden uitgesloten of behandeld. * **Niet-medicamenteuze aanpak:** Fysieke activiteit, sport, en energiemanagement (via ergotherapie, psychologie, kinesitherapie). * **Medicamenteuze behandeling:** * **Amantadine:** Kan vermoeidheid bij $30\%$ van de patiënten verbeteren. * **Stimulantia:** Methylfenidaat, Modafinil. * **4-aminopyridine (Famprydine):** Verbetert zenuwgeleiding door blokkade van kaliumkanalen. Kan ook concentratie en wandelafstand verbeteren. Potentieel verhoogd risico op epileptische aanvallen. #### 2.3.4 Blaasdisfunctie Komt frequent voor ($15\%$ bij diagnose tot $50\%$ in beloop ziekte). * **Onderscheid:** Falend ophouden (blaashypertonie), falende lediging (blaashypotonie), of combinatie (detrusor/sfincter dyssynergie). * **Behandeling blaashypertonie:** Anticholinergica (oxybutynine), nieuwere middelen (solifenacine, fesoterodine, mirabegron). Botuline-toxine is een optie. Desmopressine bij nycturie (monitor hyponatriëmie). * **Behandeling blaashypotonie:** Vaak resistent voor medicatie; intermitterende of permanente catheterisatie is noodzakelijk. * **Detrusor/sfincter dyssynergie:** Adrenerge blockers (tamsulosine), combinatie van anticholinergica met intermitterende catheterisatie. * **Preventie urineweginfecties:** Aanzuren van urine met veenbesextracten kan helpen; chronische antiseptica vermijden. #### 2.3.5 Darmdisfunctie Variërend van tenesmen, constipatie tot incontinentie. * **Oorzaken evalueren:** Medicatie, diarree. * **Conservatieve behandeling:** Lichaamsbeweging, voldoende vocht, vezelrijke voeding. * **Incontinentie:** Geplande ontlasting; gastro-enterologisch advies voor sfinctertraining/chirurgie. #### 2.3.6 Depressie Minimaal de helft van de patiënten treft dit. * **Behandeling:** Combinatie van ondersteunende psychotherapie en antidepressiva. Keuze van antidepressivum afhankelijk van comorbiditeiten (bv. duloxetine bij neuropathische pijn). #### 2.3.7 Cognitieve stoornissen Meerdere factoren kunnen bijdragen (depressie, medicatie). Cognitieve revalidatie kan helpen, ondanks beperkte evidentie. #### 2.3.8 Seksuele dysfunctie * **Oorzaken:** Medicatie (antidepressiva, anti-epileptica, blaasmiddelen). * **Behandeling:** Erectiemiddelen bij mannen. Urologische/gynecologische evaluatie en seksuologische counseling. #### 2.3.9 Tremoren * **Behandeling:** Gabapentine, primidone, propranolol. #### 2.3.10 Dysfagie Vaak laat in de ziekte. Logopedische ondersteuning en eventueel gastrostomiesonde bij vergevorderde patiënten. #### 2.3.11 Osteoporose en decubitus * **Osteoporose:** Risico opvolgen en behandelen, zeker bij risicofactoren (corticoidgebruik, lage BMI). Adequate vitamine D-spiegel. * **Decubituspreventie:** Aangepaste houdingen, voeding, matrassen. #### 2.3.12 Rol van het MDR Niet-farmacologische opvang via een Multidisciplinaire Raadpleging (MDR) met MS-verpleegkundige, kinesisten, psychologen en sociaal werkers is essentieel. ### 2.4 Zwangerschap en MS MS treft voornamelijk jonge vrouwen. Zwangerschap wordt beschouwd als een staat van immunotolerantie, wat leidt tot een vermindering van relapses tijdens de zwangerschap. Er is een rebound met toename van relapses in de eerste maanden na de bevalling. Twee of meer zwangerschappen kunnen de kans op het bereiken van een hoge EDSS-score verlagen bij RRMS-patiënten. * **DMT's tijdens zwangerschap/borstvoeding:** Meestal gestopt, hoewel zwangerschapsregistraties geen duidelijke teratogeniteit aantonen. Glatirameeracetaat en interferonen worden als veilig beschouwd. Doorzetten van behandeling kan besproken worden bij ernstige ziekte. Voor bepaalde medicatie zijn specifieke stop- en uitwasprocedures nodig vóór conceptie. * **Behandeling van opstoten:** IVMP wordt vermeden in het eerste trimester, maar kan veilig worden beschouwd in het tweede en derde trimester. Plasma-uitwisseling bij refractaire opstoten. MRI is veilig, maar contrast wordt vermeden. * **Borstvoeding:** Heeft geen negatief effect op postpartum relapses en kan zelfs een beschermend effect hebben. DMT's kunnen best onmiddellijk postpartum hervat worden, tenzij compatibiliteit met borstvoeding vereist is. ### 2.5 Differentiaaldiagnose Diverse aandoeningen kunnen gelijken op MS en dienen te worden uitgesloten: * **Andere auto-immuunaandoeningen:** Systemische lupus erythematosus (SLE), syndroom van Sjögren. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM):** Monofasisch, postinfectieus/postvaccinaal, vaker bij kinderen, met bewustzijnsdaling. * **Ziekte van Behcet:** Vasculitis met aftose, uveïtis, huidletsels; meer frequent in de regio van de zijderoute. * **CLIPPERS:** Preferentieel hersenstam, typisch "zout en peper" patroon op MRI. * **Infectieziekten:** Lyme, HIV, Bartonella, Brucellose kunnen een MS-achtig beeld geven. * **Metabole oorzaken:** Vitamine B12 deficiëntie, adrenoleucodystrofie, metachromatische leukodystrofie, mitochondriale aandoeningen. * **Neuromyelitis Optica (NMO):** Gekenmerkt door uitgebreide myelitis en opticus neuritis. Vaak geassocieerd met auto-immuunziekten en antistoffen tegen aquaporine 4 of MOG. Behandelingen gericht op MS kunnen NMO verergeren. * **Sarcoïdose:** Diverse neurologische manifestaties, waaronder craniale neuropathie, myelitis, granulomen. * **Syndroom van Susac:** Triade van encefalopathie, visusverlies, gehoordaling; typische MRI-letsels in corpus callosum. * **Tumoren:** Tumefactieve MS-varianten (bv. Balo-variant) kunnen lijken op tumoren. * **Vasculaire aandoeningen:** Vasculitiden kunnen een MS-achtig beeld veroorzaken, primair of secundair aan systemische vasculitis. **Rode vlaggen die aan alternatieve diagnoses doen denken:** * **Klinisch:** Acute uitval, gehoorsdaling, refractair braken, significante cognitieve achteruitgang, leeftijd buiten het typische bereik (<20 of >50), hoofdpijn, uveïtis, huidafwijkingen, encefalopathie, craniale neuropathie, hypotahlamische dysfunctie, koorts, fasciculaties, extrapiramidale symptomen, pneumologische klachten, perifere neuropathie, bilaterale opticus neuritis, slecht herstel van een vroege relapse. * **Radiologisch:** Aanhoudende of uitgebreide aankleuring op MRI, punctiforme aankleuring, letsels in anterieur temporaal subcorticaal gebied, "sneeuwballen" in corpus callosum, uitgebreide myelitis, conus medullaris syndroom, symmetrische letsels, hersenstamletsels, afwezigheid van IgG index/OCB's in CSV, glucoseverbruik, hoog eiwit, >50 WBC in CSV. --- # Symptomatische behandeling en specifieke situaties bij multiple sclerose Dit document biedt een diepgaande samenvatting van de symptomatische behandeling van multiple sclerose (MS) en de specifieke overwegingen rond zwangerschap en MS, gebaseerd op de verstrekte informatie. ## 3. Symptomatische behandeling en specifieke situaties bij multiple sclerose ### 3.1 Symptomatische behandeling van MS De behandeling van symptomen bij MS is cruciaal voor de levenskwaliteit van patiënten en dient vaak voorrang te krijgen op medicamenteuze interventies. Een multidisciplinaire aanpak met een MS-verpleegkundige, kinesisten, psychologen en sociaal werkers is hierbij essentieel. #### 3.1.1 Spasticiteit Spasticiteit, voornamelijk in de onderste ledematen, kan reeds vroeg in het ziekteverloop leiden tot gangstoornissen. Rek- en stretchingoefeningen zijn de eerste stap in de behandeling. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Baclofen:** Start met $2 \times 5$ mg per dag, langzaam ophogen met $5-10$ mg om de $3$ dagen tot maximaal $160$ mg/dag verdeeld over $3-4$ giften. Nadelen zijn duizeligheid, sufheid en potentieel toenemende spierzwakte. Bij stoppen dient geleidelijk afgebouwd te worden om ontwenning te voorkomen. * **Tizanidine:** Kan minder spierzwakte veroorzaken, maar vaker sedatie. Start met $2$ mg 's avonds, langzaam ophogen tot maximaal $36$ mg/dag. * **Overige opties:** Benzodiazepines (diazepam, clonazepam), gabapentine en cannabinoïden kunnen ook een gunstig effect hebben. * **Intrathecale baclofenpomp:** Overweeg bij refractaire klachten of intolerantie van orale middelen. * **Botuline-toxine A (Botox):** Effectief bij focale spasticiteit. #### 3.1.2 Neuropatische pijn Tot $80\%$ van de MS-patiënten ervaart neuropathische pijn. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Tricyclische antidepressiva (TCA's):** Amitriptyline (Redomex) en nortriptyline (Nortrilen). Start met $25$ mg ongeveer $2$ uur voor het slapen, langzaam ophogen tot maximaal $75$ mg. Anticholinerge nevenwerkingen (sedatie, constipatie, droge mond) kunnen de tolerantie beperken. * **Serotonine/noradrenaline reuptake inhibitors (SNRI's):** Duloxetine (Cymbalta). Start met $30$ mg gedurende $2$ weken bij de hoofdmaaltijd, daarna $60$ mg, eventueel tot $120$ mg. Misselijkheid en braken kunnen limiterend zijn. * **Anti-epileptica:** * **Gabapentine:** Start $3 \times 300$ mg, langzaam ophogen tot $3600$ mg/dag. * **Pregabaline (Lyrica):** Start $2 \times 75$ mg tot maximaal $2 \times 300$ mg. * **Carbamazepine:** Start $2 \times 200$ mg tot $2 \times 400$ mg. Effectief bij paroxysmale symptomen zoals trigeminusneuralgie of tonische spasmen. * **Overige behandelingen:** Verwijzing naar de pijnkliniek voor bijvoorbeeld ketamine-infusen bij refractaire pijn. #### 3.1.3 Vermoeidheid $70-80\%$ van de patiënten klaagt over abnormale vermoeidheid. Een gerichte anamnese naar depressie, slaapstoornissen, medicatie-invloed en pijn is cruciaal. Fysieke activiteit en sport moeten worden aangemoedigd. Energiemanagement via ergotherapie, psychotherapie en kinesitherapie is een belangrijk concept. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Amantadine (Symmetrel):** $100$ mg $2$ maal daags. Werkt bij ongeveer $30\%$ van de patiënten. Mogelijke bijwerkingen: hallucinaties, misselijkheid, slapeloosheid, livedo reticularis. * **Stimulantia:** Methylfenidaat (Rilatine) en Modafinil (Provigil). * **4-aminopyridine:** $2 \times 5$ tot $2 \times 10$ mg. Verbetert zenuwgeleiding door blokkade van kaliumkanalen, wat ook concentratie en wandelafstand kan verbeteren. Maximaal $20$ mg/dag om epileptische aanvallen te voorkomen. Parethestie, misselijkheid, duizeligheid en buikpijn kunnen limiterend zijn. Een langzaam vrijkomende formulering (famprydine) is in ontwikkeling. #### 3.1.4 Blaas- en darmdysfunctie * **Blaasdysfunctie:** Komt voor bij $15\%$ bij diagnose tot $50\%$ gedurende de ziekte. Onderscheid tussen falend ophouden (hypertonie) en falend ledigen (hypotonie). * **Blaashypertonie (urge, frequent plassen):** Empirische behandeling met anticholinergica (oxybutinine $2,5-5$ mg, tot max $15$ mg verdeeld, of nieuwere middelen op voorschrift zoals solifenacine, fesoterodine). Mirabegron (Betmiga) is een optie. Desmopressine kan helpen bij nycturie, maar vereist monitoring van hyponatriëmie. Botuline-toxine A is een optie voor overactieve blaas. * **Blaashypotonie (ledigingsstoornis):** Vaak weinig respons op medicatie. Noodzaakt intermittente of permanente catheterisatie. Regelmatige blaaslediging is cruciaal om urineweginfecties te voorkomen. * **Detrusor/sfincter dyssynergie:** Kan behandeld worden met adrenerge blokkers (tamsulosine) en/of anticholinergica met intermittente catheterisatie. Aanzuren van de urine met veenbessensap kan infecties helpen voorkomen. * **Darmdysfunctie:** Tenesmen, constipatie, incontinentie. Medicatiegebruik dient kritisch geëvalueerd te worden. Conservatieve behandeling van constipatie (beweging, vocht, vezels). Bij incontinentie, na uitsluiting van diarree, een regelmatig gepland stoelgangpatroon. Bij ernstige klachten gastro-enterologisch advies. #### 3.1.5 Cognitieve en neuropsychiatrische symptomen * **Cognitieve stoornissen:** Tot $40\%$ milde en $10\%$ ernstige klachten. Impact op tewerkstelling en rijvaardigheid. Cognitieve revalidatie kan helpen, hoewel de evidentie beperkt is. * **Depressie:** Hoge prevalentie ($20-50\%$) met verhoogd suïciderisico. Behandeling met ondersteunende psychotherapie en antidepressiva. Duloxetine is een interessante keuze bij overlap met neuropatische pijn en kan de blaas-sfincter synergie verbeteren. * **Angststoornissen, bipolaire stoornis, pseudobulbair affect en psychoses:** Komen vaker voor. Medicatie, zoals steroïden of interferonen, kan hieraan bijdragen. * **Seksuele dysfunctie:** Medicatie (antidepressiva, anti-epileptica, blaastabletten) dient geëvalueerd te worden. Erectiemiddelen bij mannen. Urologische/gynecologische evaluatie en seksuologische counseling. #### 3.1.6 Overige symptomen * **Tremoren:** Vaak intentioneel of positioneel door cerebellaire letsels. Gabapentine, primidone en propranolol kunnen effectief zijn. * **Dysfagie:** Komt vaak laat voor, initieel bij vast voedsel, later ook drank. Logopedische ondersteuning is initieel voldoende. Gastrostomiesonde kan noodzakelijk zijn bij vergevorderde patiënten. * **Osteoporose:** Risico dient gemonitord en behandeld te worden, zeker bij risicofactoren (corticosteroïden, lage BMI, verminderde mobiliteit). Adequate vitamine D-spiegels zijn essentieel. * **Decubitus:** Voornamelijk bij bed- of rolstoelgebonden patiënten. Preventie door correcte voeding, wisselhouding en aangepaste matrassen. ### 3.2 Zwangerschap en MS MS treft voornamelijk jonge vrouwen, wat de combinatie met zwangerschap relevant maakt. * **Effect van zwangerschap op MS-beloop:** Zwangerschap induceert immunotolerantie, wat resulteert in een significante daling van het aantal relapses, met name in het derde trimester (tot $70\%$ reductie). Na de bevalling is er echter een rebound met een toename van relapses in de eerste $3$ maanden, waarna het niveau terugkeert naar het uitgangsniveau. Meerdere zwangerschappen kunnen op lange termijn de kans op het bereiken van een EDSS-score van $6$ verlagen bij RRMS-patiënten. * **Effect van MS op zwangerschap:** MS heeft geen weerslag op het zwangerschapsverloop of de uitkomst. * **Genetisch risico:** Het risico om MS door te geven aan kinderen is laag (ongeveer $2-2.5\%$). * **Contraceptie en IVF:** Contraceptie heeft geen invloed op het MS-beloop. Gonadotropine-releasing hormone (GnRH) agonisten bij IVF kunnen relapses uitlokken. * **Behandeling tijdens zwangerschap en borstvoeding:** * **Disease Modifying Treatments (DMT's):** Meestal gestopt, hoewel zwangerschapsregistraties geen duidelijke teratogeniteit aantonen. * **Veilig beschouwd:** Glatirameeracetaat en interferonen. * **Overleg mogelijk bij ernstige/actieve MS:** Tecfidera, Tysabri, Ocrevus, Kesimpta. * **Natalizumab (Tysabri):** Minder frequente (zeswekelijkse) toediening en onderbreking in het laatste trimester wordt aangeraden. Risico op neonatale anemie of trombocytopenie dient gecontroleerd te worden. * **Te stoppen voor conceptie:** Fingolimod ($2$ maanden), ozanimod ($3$ maanden), ponesimod ($1$ week). * **Teriflunomide (Aubagio):** Vereist een uitwasprocedure met actieve kool of colestyramine vóór conceptie. * **Alemtuzumab (Lemtrada):** $4$ maanden wachten voor zwangerschap. * **Cladribine (Mavenclad):** $6$ maanden wachten voor conceptie. Borstvoeding is uitgesloten. * **Behandeling van opstoten:** Intraveneus methylprednisolone (IVMP) te vermijden in het $1$e trimester (risico op gespleten verhemelte, laag geboortegewicht), veilig in het $2$e en $3$e trimester. Plasma-uitwisseling kan overwogen worden bij corticoid-refractaire opstoten. MRI is veilig, maar contrast dient vermeden te worden. * **Symptomatische behandeling:** Enkel indien strikt noodzakelijk, aan de laagste dosis. * **Postpartum:** * **Borstvoeding:** Heeft geen negatief effect op postpartum relapses; exclusieve borstvoeding gedurende $3-4$ maanden kan zelfs een beschermend effect hebben. DMT's die niet compatibel zijn met borstvoeding kunnen het hervatten van borstvoeding uitstellen. * **Hervatten DMT's:** Kan best onmiddellijk postpartum gebeuren. * **IVMP/IVIG:** Kunnen overwogen worden bij het uitstellen van DMT's. IVIG is veilig. * **MRI met contrast / IVMP:** $24$ uur wachten voor borstvoeding, hoewel onmiddellijk hervatten waarschijnlijk veilig is. ### 3.3 Differentiaaldiagnoses van MS Het correct onderscheiden van MS van andere aandoeningen is essentieel voor de juiste behandeling. * **Andere auto-immuunziekten:** Systemische lupus erythematosus (SLE), syndroom van Sjögren, aquaporine-4 (AQP4) en myeline oligodendrocyte glycoproteïne (MOG) antistofziekten. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM):** Meestal monofasisch, post-infectieus of post-vaccinaal, vaker bij kinderen met bewustzijnsdaling. * **Ziekte van Behcet:** Vasculitis met neurologische symptomen, aftes, uveïtis. * **Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids (CLIPPERS):** Treft voornamelijk de hersenstam. * **Infectieziekten:** Ziekte van Lyme, HIV, Bartonella, Brucellose. * **Metabole oorzaken:** Vitamine B12-deficiëntie, adrenoleukodystrofie (ALD), metachromatische leukodystrofie (MLD), mitochondriale aandoeningen. * **Neuromyelitis Optica (NMO):** Kenmerkend zijn recidiverende, uitgebreide myelitis (LETM) en opticusneuritis. Vaak geassocieerd met AQP4-antistoffen. * **Sarcoïdose:** Multisysteemziekte met diverse neurologische manifestaties. * **Syndroom van Susac:** Triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling. * **Tumoren:** Tumefactieve MS-varianten (bijv. Balo's concentric sclerosis). * **Vasculaire aandoeningen:** Vasculitis (primair CNS vasculitis). * **Andere:** Congenitale stoornissen, intoxicaties. **Rode vlaggen voor alternatieve diagnoses:** * **Klinisch:** Snelle acute uitval, gehoordaling, ernstige hoofdpijn, corticale symptomen, specifieke leeftijd (<20 of >50 jaar), uveïtis (ernstig/anterieur), significante pulmonale klachten, bilaterale opticusneuritis, slecht herstel vroege relapse. * **Radiologisch:** Aanhoudende of uitgebreide aankleuring T2-letsels multifocaal, punctiforme aankleuring, letsels in corpus callosum ("snow balls"), LETM (>3 wervels), uitgebreide n. opticus aankleuring, conus medullaris/cauda equina syndroom, symmetrische letsels, overwegend letsels in de hersenstam. * **Liquor Analyse:** Afwezigheid van verhoogde IgG-index of oligoclonale banden, significante glucoseverbruik, of eiwitverhoging (>50 WBC). --- # Differentiaaldiagnose van multiple sclerose Dit gedeelte biedt een overzicht van aandoeningen die qua symptomen en beeldvorming lijken op Multiple Sclerose (MS), wat essentieel is voor een correcte diagnose en behandeling. ### 4.1 Inleiding tot differentiaaldiagnose bij MS De diagnose van MS vereist het uitsluiten van andere aandoeningen die vergelijkbare klinische presentaties en beeldvormende bevindingen kunnen hebben. Een grondige anamnese, lichamelijk onderzoek en aanvullende diagnostiek zijn cruciaal om MS te onderscheiden van diverse andere neurologische, immunologische en systemische aandoeningen. Met name wanneer er "rode vlaggen" aanwezig zijn, die wijzen op een alternatieve diagnose, is extra alertheid geboden. ### 4.2 Andere auto-immuunaandoeningen Verschillende auto-immuunziekten kunnen symptomen vertonen die overlappen met MS. * **Systemische lupus erythematosus (SLE)** en de **ziekte van Sjögren** kunnen leiden tot myelitis transversa, neuritis optica en witte stofletsels. De diagnose wordt ondersteund door specifieke serologische markers en betrokkenheid van andere orgaansystemen. * **Neuromyelitis optica (NMO)**, voorheen bekend als de ziekte van Devic, is een belangrijke differentiaaldiagnose. Kenmerkend zijn recidiverende ernstige transversale myelitis (vaak lange segmenten, >3 wervelhoogtes) en opticusneuritis. Patiënten met NMO hebben vaak ook andere auto-immuunziekten zoals SLE, diabetes mellitus type 1 of Sjögren. Specifieke MRI-bevindingen zoals T2-hyperintensiteit in de area postrema, rond de derde en vierde ventrikel, en LETM (Longitudinale Extensieve Transverse Myelitis) kunnen helpen bij de diagnose. De aanwezigheid van antistoffen tegen aquaporine-4 (AQP4) bij ongeveer 70% van de patiënten, en in mindere mate tegen myeline oligodendrocyteglijcoproteïne (MOG), is diagnostisch. Vroege differentiatie is cruciaal omdat behandelingen gericht op MS NMO kunnen verergeren. ### 4.3 Ontstekingsprocessen en infecties Verschillende ontstekingsprocessen en infecties kunnen een MS-achtig beeld geven. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM)** is meestal monofasisch, vaak post-infectieus of post-vaccinaal, en komt vaker voor bij kinderen. Bewustzijnsdaling is een veelvoorkomend symptoom. MRI-kenmerken omvatten vaak simultane aankleuring van vrijwel alle letsels en betrokkenheid van de diepe kernen. * **Ziekte van Behçet** kan leiden tot centrale neurologische aantasting, met name in de hersenstam en diencephalon. Dit is een vorm van vasculitis die gepaard gaat met aphthae (oraal en/of genitaal), uveïtis en huidletsels zoals erythema nodosum. De aandoening komt vaker voor in regio's langs de "oude zijderoute". * **Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids (CLIPPERS)** treft bij voorkeur de hersenstam en toont een typisch "zout en peper" patroon op MRI. * **Infectieziekten** zoals de ziekte van Lyme, HIV, Bartonella en Brucellose kunnen serologisch uitgesloten worden en vereisen een specifieke diagnostische aanpak. * **Sarcoïdose** is een multisysteemziekte die diverse neurologische manifestaties kan hebben, waaronder craniale neuropathieën, myositis, neuropathie, LETM, obstructieve hydrocefalie en granulomen in het centrale zenuwstelsel. * **Susac syndroom** is een zeldzame aandoening die zich kenmerkt door een triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling. MRI kan typische letsels in het corpus callosum tonen met een "sneeuwbal" uiterlijk, en fluoroscopie kan een typische "branched retinal artery occlusion" (BRAO) aantonen. ### 4.4 Metabole en genetische aandoeningen Metabole en genetische oorzaken kunnen eveneens leiden tot demyelinisatie of witte stofafwijkingen. * **Vitamine B12-deficiëntie** kan demyelinisatie veroorzaken. * **Erfelijke metabole aandoeningen** zoals adrenoleukodystrofie (X-ALD), metachromatische leukodystrofie (MLD) of mitochondriale aandoeningen dienen bij atypische presentaties overwogen te worden. De beschikbaarheid van genetische panelen voor witte stoflijden kan hierbij helpen. * **Koperdeficiëntie** kan perifere neuropathie en myelopathie veroorzaken. ### 4.5 Vasculaire aandoeningen Vasculaire oorzaken, met name vasculitis, kunnen een MS-achtig beeld geven. * **Vasculitis** kan primair het centrale zenuwstelsel treffen (primaire CZS-vasculitis) of secundair voorkomen bij gegeneraliseerde vasculitis (bv. ANCA-geassocieerde vasculitis). MRI-kenmerken zoals punctiforme aankleuring en multipele puncta kunnen wijzen op een vasculaire oorzaak. * **CADASIL (Cerebral Autosomal Dominant Arteriopathy with Subcortical Infarcts and Leukoencephalopathy)** kan zich manifesteren met subcorticale letsels, voornamelijk in de temporale kwabben. ### 4.6 Tumoren en andere oorzaken Neoplastische processen en andere specifieke aandoeningen kunnen ook differentiaaldiagnostisch relevant zijn. * **Tumefactieve MS-varianten**, zoals de variant van Balo met een karakteristiek "uienschil" patroon op MRI, kunnen de differentiatie met tumoren bemoeilijken. * **Lymfomen en andere tumoren** kunnen multifocale, aankleurende T2-letsels veroorzaken. * **Progressieve multifocale leuko-encefalopathie (PML)**, geassocieerd met het JC-virus, kan subcorticale confluente letsels veroorzaken zonder contrastenhancement. * **Encefalitis van auto-immune oorsprong** kan ook een MS-achtig beeld geven. ### 4.7 Rode vlaggen en radiologische bevindingen Specifieke klinische en radiologische bevindingen kunnen wijzen op alternatieve diagnoses en vereisen verder onderzoek. * **Klinische rode vlaggen** omvatten onder andere acute uitval (vasculaire oorzaak), gehoordaling (Susac), systemische symptomen (SLE, Sjögren, sarcoïdose), aphthae (Behçet), recidiverende trombose of miskramen (antifosfolipiden syndroom), en kortademigheid (pulmonale aandoeningen). Leeftijd buiten de typische MS-leeftijd (jonger dan 20 of ouder dan 50 jaar) maakt MS minder waarschijnlijk. Hoofdpijn kan wijzen op migraine, Susac, meningo-encefalitis of andere oorzaken. Uveïtis is zeldzaam bij MS en dient bij ernstige of anterieure vormen alertheid te wekken voor sarcoïdose, Behçet of bindweefselziekten. Huidafwijkingen kunnen wijzen op SLE, sarcoïdose, Fabry, Lyme of Behçet. Encefalopathie kan passen bij Susac, ADEM, MOGAD of auto-immune encefalitis. Craniale neuropathieën kunnen wijzen op sarcoïdose, Lyme, tuberculose of ANCA-vasculitis. Hypothalamische dysfunctie kan passen bij sarcoïdose, NMO, of histiocytose. Koorts kan wijzen op infectie of maligniteit. Fasciculaties en extrapiramidale symptomen wijzen eerder op neurodegeneratieve aandoeningen. * **Radiologische rode vlaggen** omvatten aanhoudende of uitgebreide aankleuring van T2-letsels die multifocaal zijn (lymfoom, sarcoïdose, tumor, vasculitis), punctiforme aankleuring (CLIPPERS, lymfoom, vasculitis), letsels in de anterieure temporale subcorticale regio (CADASIL), "sneeuwballen" of "spokes" in het corpus callosum (Susac), LETM (NMO, sarcoïdose, neoplastisch, infectieus), uitgebreide bilaterale aankleuring van de nervi optici (NMO, MOGAD, sarcoïdose), conus medullaris syndroom of cauda equina letsels (MOGAD, infecties, meningeale aankleuring), symmetrische letsels (toxisch, leukodystrofie), en overwegende letsels in de hersenstam (CLIPPERS, Behçet, rombencefalitis). ### 4.8 Cerebrospinaal vocht (CSV) analyse Bij twijfel over de diagnose, kan analyse van het cerebrospinaal vocht (CSV) bijkomende informatie verschaffen. De afwezigheid van verhoogde IgG-index of oligoclonale banden (OCB's), glucoseverbruik, of een eiwitgehalte > 50 mg/dL kunnen wijzen op een alternatieve diagnose. Een uitgesproken celreactie (>50 witte bloedcellen) is ook ongebruikelijk voor MS en dient andere diagnoses te doen overwegen. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Term | Definitie | | Auto-immuunrespons | Een immuunreactie waarbij het lichaam eigen weefsels aanvalt als ware het vreemde indringers, wat leidt tot ontsteking en schade. | | Axonen | Lange, draadvormige uitlopers van zenuwcellen die elektrische signalen geleiden naar andere zenuwcellen, spieren of klieren. | | Cerebrospinaal vocht (CSV) | Vocht dat de hersenen en het ruggenmerg omgeeft, ook wel hersenvocht genoemd, dat wordt geanalyseerd om diagnostische informatie te verkrijgen. | | Centrale zenuwstelsel (CZS) | Omvat de hersenen en het ruggenmerg, die verantwoordelijk zijn voor de verwerking van informatie en de aansturing van lichaamsfuncties. | | Clinically Isolated Syndrome (CIS) | Een eerste episode van neurologische symptomen die veroorzaakt wordt door demyelinisatie in het centrale zenuwstelsel, maar die nog niet voldoet aan de criteria voor een definitieve diagnose van multiple sclerose. | | Demyelinisatie | Het proces waarbij de myelineschede, de isolerende laag rond zenuwvezels (axonen), beschadigd raakt of verloren gaat, wat de signaaloverdracht verstoort. | | Disease Modifying Treatments (DMT's) | Medicijnen die gericht zijn op het vertragen van de progressie van de ziekte en het verminderen van het aantal en de ernst van terugvallen bij multiple sclerose. | | Dissiminatie in de ruimte (DIS) | Het aantonen van multifocale laesies (beschadigingen) op beeldvorming (zoals MRI) die zich op verschillende plaatsen in het centrale zenuwstelsel bevinden. | | Dissiminatie in de tijd (DIT) | Het aantonen van nieuwe of veranderde laesies op opeenvolgende beeldvormingen (zoals MRI) of het voorkomen van klinische terugvallen die op verschillende momenten optreden. | | Expanded Disability Status Scale (EDSS) | Een schaal die wordt gebruikt om de mate van invaliditeit bij multiple sclerose te meten en te kwantificeren, gebaseerd op de evaluatie van verschillende functionele systemen. | | Epidemiologie | De studie van de verspreiding, de frequentie en de oorzaken van ziekten in populaties, inclusief factoren die de gezondheid beïnvloeden. | | Grijze stof | Een deel van het centrale zenuwstelsel dat voornamelijk bestaat uit zenuwcelkernen, dendrieten en gliacellen, en betrokken is bij informatieverwerking. | | Immunomodulerende functie | De capaciteit van cellen of stoffen om de activiteit van het immuunsysteem te reguleren en te moduleren, wat essentieel is voor het handhaven van de homeostase. | | Immunosuppressie | Het onderdrukken van de activiteit van het immuunsysteem, vaak gebruikt bij auto-immuunziekten of na orgaantransplantaties om afstoting te voorkomen. | | Kliniek | Het klinische beeld van een ziekte, inclusief de symptomen, de presentatie en het beloop ervan bij patiënten. | | Laesies | Afwijkingen of beschadigingen in weefsel of organen, in de context van MS vaak voorkomend in de witte stof van het centrale zenuwstelsel. | | McDonald criteria | Een reeks diagnostische criteria die worden gebruikt voor de diagnose van multiple sclerose, gebaseerd op het aantonen van "spreiding in tijd en ruimte" van laesies. | | Microglia | Immuuncellen van het centrale zenuwstelsel die fungeren als macrofagen, betrokken bij de afweer, het opruimen van afvalstoffen en ontstekingsprocessen. | | Monoclonale antilichamen | Antilichamen die zijn geproduceerd uit één enkele klone van B-cellen en gericht zijn tegen een specifiek antigeen, vaak gebruikt als therapie bij diverse ziekten. | | Myeline | Een lipoproteïneachtige substantie die de axonen van zenuwcellen omgeeft en isoleert, essentieel voor een snelle en efficiënte geleiding van zenuwimpulsen. | | Neuromyelitis optica (NMO) | Een auto-immuunziekte die voornamelijk de oogzenuwen en het ruggenmerg aantast, vaak verward met multiple sclerose maar met een onderscheidende pathogenese en behandelingsstrategie. | | Neurodegeneratie | Het progressieve verlies van de structuur of functie van neuronen, inclusief de dood van zenuwcellen, wat leidt tot neurologische stoornissen. | | Oligoclonale banden (OCB) | Specifieke antilichamen die kunnen worden gedetecteerd in het cerebrospinaal vocht (CSV) en die duiden op een chronische ontsteking in het centrale zenuwstelsel, vaak geassocieerd met MS. | | Opstoot | Een acute episode van nieuwe of verergerende neurologische symptomen bij MS, die minstens 24 uur aanhoudt en veroorzaakt wordt door nieuwe ontstekingshaarden in het CZS. | | Pathogene factoren | Factoren die bijdragen aan het ontstaan of de ontwikkeling van een ziekte, zoals genetische aanleg, omgevingsfactoren of infecties. | | Perifeer immuunsysteem | Het deel van het immuunsysteem dat zich buiten het centrale zenuwstelsel bevindt, inclusief lymfeklieren, milt en circuleren immuuncellen. | | Primair progressieve MS (PPMS) | Een vorm van multiple sclerose waarbij de invaliditeit geleidelijk en zonder duidelijke terugvallen toeneemt vanaf het begin van de ziekte. | | Prevalentie | Het percentage van de bevolking dat op een bepaald moment aan een specifieke ziekte lijdt. | | Radiologically Isolated Syndrome (RIS) | Een toestand waarbij typische MS-laesies worden ontdekt op MRI-scans bij asymptomatische individuen, wat kan wijzen op een verhoogd risico op de ontwikkeling van MS. | | Relapsing-remitting MS (RRMS) | De meest voorkomende vorm van multiple sclerose, gekenmerkt door perioden van terugvallen (opstoten) gevolgd door perioden van herstel (remissie). | | Secundair progressieve MS (SPMS) | Een stadium van multiple sclerose dat optreedt na een periode van relapsing-remitting MS, waarbij de invaliditeit geleidelijk toeneemt met of zonder voortdurende terugvallen. | | Symptomen | Waarneembare tekenen of subjectieve gevoelens die wijzen op een ziekte of aandoening. | | T-celgemedieerde auto-immuunrespons | Een auto-immuunreactie die voornamelijk wordt gemedieerd door T-cellen, een type witte bloedcel dat een cruciale rol speelt in de immuunrespons. | | Transverse myelitis | Ontsteking van het ruggenmerg die resulteert in neurologische uitval, waaronder zwakte, gevoelsverlies en blaas- of darmdisfunctie. | | U-fibers | Lijnvezels die dicht bij de cortex liggen en betrokken zijn bij de connectiviteit van de hersenschors. Beschadiging hiervan kan specifiek zijn voor demyeliniserende laesies. | | Vasculaire letsels | Beschadigingen in de bloedvaten, die kunnen leiden tot verminderde bloedtoevoer en weefselschade, en soms verward kunnen worden met demyeliniserende letsels op MRI. | | Witte stof | Een deel van het centrale zenuwstelsel dat voornamelijk bestaat uit axonen met myelineschede, verantwoordelijk voor de snelle transmissie van zenuwsignalen tussen verschillende hersengebieden. | | B-cellen | Lymfocyten die antistoffen produceren en een belangrijke rol spelen in het immuunsysteem en bij auto-immuunziekten zoals multiple sclerose. | | CD8+ T-cellen | Cytotoxische T-lymfocyten die direct andere cellen kunnen doden. Ze spelen een rol in de immuunrespons tegen virussen en tumoren, maar kunnen bij auto-immuunziekten zoals MS ook bijdragen aan weefselschade. | | Dawson's fingers | Karakteristieke ovale demyeliniserende laesies die loodrecht op de hersenventrikels staan, vaak gezien op MRI-scans bij multiple sclerose. | | Dissemination in Space (DIS) | Het aantonen van laesies op ten minste twee verschillende plaatsen in het centrale zenuwstelsel, wat een vereiste is voor de diagnose van multiple sclerose. | | Dissemination in Time (DIT) | Het aantonen van nieuwe laesies die op verschillende tijdstippen ontstaan, wat ook een vereiste is voor de diagnose van multiple sclerose. | | Effectoren (B- en T-cellen) | Immuuncellen die direct een effect uitoefenen op ziekteverwekkers of lichaamseigen weefsels, zoals het doden van geïnfecteerde cellen of het veroorzaken van ontsteking. | | Epitheelcellen | Cellen die de oppervlakken van organen en lichaamsholtes bekleden. In de context van MS kunnen deze cellen betrokken zijn bij de immuunrespons en ontsteking in de hersenvliezen. | | Etiologie | De studie van de oorzaken van ziekten, inclusief genetische, omgevings- en infectieuze factoren die bijdragen aan het ontstaan van multiple sclerose. | | Immunologische ontregeling | Een verstoring van het normale functioneren van het immuunsysteem, wat kan leiden tot auto-immuniteit en weefselschade. | | Immuunrespons | De gecoördineerde reactie van het immuunsysteem op lichaamsvreemde stoffen of ziekteverwekkers, bestaande uit de activatie van verschillende celtypen en de productie van antistoffen. | | Inflammatie | Een biologische reactie van het lichaam op schadelijke stimuli, zoals infecties of weefselschade, gekenmerkt door roodheid, zwelling, warmte en pijn. | | Interleukine-2 (IL-2) | Een cytokine dat een belangrijke rol speelt bij de groei en activatie van T-lymfocyten en NK-cellen, en daarom een therapeutisch doelwit is bij de behandeling van MS. | | JC-virus | Een polyomavirus dat bij immuungecompromitteerde personen progressieve multifocale leuko-encefalopathie (PML) kan veroorzaken, een ernstige herseninfectie die geassocieerd is met sommige MS-medicatie. | | Klinisch geïsoleerd syndroom (CIS) | Een eerste neurologische episode die mogelijk duidt op multiple sclerose, maar nog niet voldoet aan de diagnostische criteria voor de ziekte. | | Lymfocyten | Een type witte bloedcel dat een cruciale rol speelt in het immuunsysteem, waaronder B-cellen (antistofproductie) en T-cellen (celgemedieerde immuniteit). | | Monoclonale antistoffen | Antilichamen die door klonen van dezelfde immuuncel worden geproduceerd en gericht zijn tegen een specifiek antigeen. Ze worden gebruikt als therapie bij verschillende ziekten, waaronder MS. | | Neuroprotectie | Mechanismen die gericht zijn op het beschermen van zenuwcellen tegen schade en het bevorderen van hun overleving en functie. | | Oligoclonale banden | Groepen van antistoffen (immunoglobulinen) die in het cerebrospinaal vocht, maar niet in het bloed, worden aangetoond en wijzen op chronische ontsteking in het centrale zenuwstelsel, vaak bij MS. | | Opstoot (relapse) | Een acute periode van nieuwe of verergerde neurologische symptomen bij multiple sclerose, die minimaal 24 uur duurt en veroorzaakt wordt door nieuwe ontstekingshaarden. | | Piramidaalbaan | Een belangrijk zenuwbanensysteem dat betrokken is bij willekeurige bewegingen. Beschadiging ervan kan leiden tot spasticiteit en spierzwakte. | | Progressie | De voortschrijding van de ziekte met toenemende neurologische handicap, onafhankelijk van acute opstoten. | | Promdroom | Een prodromale fase vóór de diagnose van MS, waarin patiënten al diverse klachten kunnen ervaren en vaker medische hulp zoeken. | | Relapsing Remitting MS (RRMS) | De meest voorkomende vorm van multiple sclerose, gekenmerkt door episodes van opflakkeringen (relapses) gevolgd door periodes van herstel (remission). | | Spasticiteit | Verhoogde spierspanning en stijfheid, vaak als gevolg van beschadiging van de piramidaalbanen, en een veelvoorkomend symptoom bij multiple sclerose. | | Th17-cellen | Een subpopulatie van T-helpercellen die pro-inflammatoire cytokines produceert en een rol speelt bij auto-immuunziekten zoals multiple sclerose. | | Uhthoff fenomeen | Tijdelijke verergering van MS-symptomen als gevolg van een stijging van de lichaamstemperatuur, bijvoorbeeld door warm weer, koorts of inspanning. | | U-vezels | Zenuwvezels die zich dicht onder de hersenschors bevinden en vaak worden aangetast bij multiple sclerose. | | Vitamine D-gebrek | Een tekort aan vitamine D, wat in verband wordt gebracht met een verhoogd risico op en een gunstigere prognose bij multiple sclerose. | | Ziekteverloop beïnvloedende behandeling | Behandelingen die gericht zijn op het vertragen van de progressie van multiple sclerose en het verminderen van de frequentie en ernst van opstoten. | | Neuropatische pijn | Pijn veroorzaakt door schade aan het zenuwstelsel, vaak beschreven als brandend, stekend of tintelend, en een veelvoorkomend symptoom bij multiple sclerose. | | Vermoeidheid | Extreem gevoel van uitputting dat niet verbetert met rust, een van de meest invaliderende symptomen van multiple sclerose en kan verschillende oorzaken hebben. | | Blaasdysfunctie | Problemen met het plassen, waaronder aandrangincontinentie (hyperactieve blaas) of moeite met het ledigen van de blaas (hypoactieve blaas), frequent voorkomend bij multiple sclerose. | | Darmdysfunctie | Problemen met de stoelgang, zoals constipatie of incontinentie, die gerelateerd kunnen zijn aan de neurologische schade van multiple sclerose. | | Spreiding in tijd (Desimination in Time - DIT) | Het aantonen van nieuwe letsels of activiteit over een bepaalde tijdsperiode, een cruciaal criterium voor de diagnose van multiple sclerose. | | Spreiding in ruimte (Desimination in Space - DIS) | Het aantonen van letsels op verschillende locaties binnen het centrale zenuwstelsel, een cruciaal criterium voor de diagnose van multiple sclerose. | | Zwangerschap en MS | Overwegingen rond zwangerschap bij vrouwen met multiple sclerose, inclusief de impact van de zwangerschap op het ziektebeloop en de behandeling van MS tijdens en na de zwangerschap. | | Paroxysmen | Korte, plotselinge episodes van terugkerende symptomen die kunnen variëren in aard, zoals tonische spasmen of transiënte gevoelsstoornissen, bij multiple sclerose. | | Cognitieve stoornissen | Problemen met denkprocessen zoals geheugen, aandacht, concentratie en informatieverwerking, die kunnen optreden bij multiple sclerose en de dagelijkse functionering beïnvloeden. | | Hersenatrofie | Afname van het hersenvolume, wat een teken kan zijn van neurodegeneratie en progressie bij multiple sclerose, en gemeten kan worden met behulp van MRI. | | Pseudo-exacerbatie | Een tijdelijke verergering van MS-symptomen die niet wordt veroorzaakt door nieuwe ontstekingsactiviteit, maar door factoren zoals infecties, koorts of medicatiebijwerkingen. | | Baropodometrie | Een meettechniek die de drukverdeling onder de voeten analyseert, nuttig voor het objectiveren van loopproblemen en het evalueren van de effectiviteit van behandelingen bij patiënten met MS. | | Baclofenpomp | Een geïmplanteerd apparaat dat baclofen (een spierontspannend middel) continu intrathecaal afgeeft, gebruikt voor de behandeling van ernstige spasticiteit bij multiple sclerose. | | Botuline-toxine A (Botox) | Een medicijn dat kan worden geïnjecteerd om focale spasticiteit te behandelen door de spieractiviteit tijdelijk te verminderen. | | Tricyclische antidepressiva | Een klasse medicijnen die oorspronkelijk voor depressie werden gebruikt, maar ook effectief kunnen zijn bij de behandeling van neuropathische pijn bij multiple sclerose. | | Serotonine/Noradrenaline Reuptake Inhibitors (SNRI's) | Een klasse antidepressiva, zoals duloxetine, die ook effectief zijn bij de behandeling van neuropathische pijn en depressie bij multiple sclerose. | | Gabapentine/Pregabaline | Anti-epileptica die vaak worden gebruikt voor de behandeling van neuropathische pijn en soms ook voor spasticiteit bij multiple sclerose. | | Amantadine | Een medicijn dat oorspronkelijk antiviraal werd gebruikt, maar ook kan helpen bij het verminderen van vermoeidheid bij sommige patiënten met multiple sclerose. | | 4-aminopyridine | Een medicijn dat de zenuwgeleiding kan verbeteren door kaliumkanalen te blokkeren, waardoor het potentieel de vermoeidheid, concentratie en wandelafstand kan verbeteren bij MS. | | Blaashypertonie | Een overactieve blaas waarbij de blaasspier zich te vaak onwillekeurig samentrekt, wat leidt tot aandrang en frequent plassen bij multiple sclerose. | | Blaashypotonie | Een onderactieve blaas waarbij de blaasspier onvoldoende krachtig samentrekt, wat leidt tot problemen met het volledig ledigen van de blaas bij multiple sclerose. | | Detrusor/sfincter dyssynergie | Een ontregeling waarbij de blaasspier (detrusor) niet correct ontspant tijdens het plassen, vaak in combinatie met een hyperactieve blaas, wat kan optreden bij multiple sclerose. | | Slikpoly | Een gespecialiseerde polikliniek waar patiënten met slikproblemen (dysfagie) worden onderzocht en behandeld, relevant voor patiënten met gevorderde MS. | | Osteoporose | Een aandoening waarbij de botdichtheid afneemt, wat een verhoogd risico op fracturen veroorzaakt en vaker voorkomt bij MS-patiënten die corticosteroïden gebruiken. | | Decubitus | Doorligwonden die kunnen ontstaan bij langdurige druk op de huid, een risico voor bedlegerige of rolstoelgebonden patiënten met multiple sclerose. | | Multidisciplinaire raadpleging (MDR) | Een teamoverleg met verschillende zorgprofessionals (bv. MS-verpleegkundige, kinesist, psycholoog) om een integrale aanpak voor de patiënt met MS te garanderen. | | Immunotolerantie | Een staat van het immuunsysteem waarbij het niet reageert op eigen lichaamsstoffen of op de foetus tijdens de zwangerschap, wat bijdraagt aan minder opstoten tijdens de zwangerschap bij MS. | | Teratogeniciteit | Het vermogen van een stof om aangeboren afwijkingen bij de foetus te veroorzaken, een belangrijke overweging bij medicatiegebruik tijdens de zwangerschap bij MS. | | Rebound | Een potentieel gevaarlijke heractivatie van de ziekte na het stoppen van bepaalde MS-medicatie, waarbij de ziekteactiviteit plotseling kan toenemen. | | Neutropenie | Een tekort aan neutrofielen (een type witte bloedcel) in het bloed, wat het risico op infecties kan verhogen en een bijwerking kan zijn van sommige MS-behandelingen. | | Lymfopenie | Een tekort aan lymfocyten (een type witte bloedcel) in het bloed, wat het risico op infecties kan verhogen en een bijwerking kan zijn van sommige MS-behandelingen. | | Paresthesie | Een abnormaal gevoel, zoals tintelingen, prikkelingen of een "slapend" gevoel, dat kan optreden bij multiple sclerose. | | Visusdaling | Vermindering van het gezichtsvermogen, wat een symptoom kan zijn van een opticusneuritis bij multiple sclerose. | | Papilitis | Ontsteking van de oogzenuwkop, zichtbaar tijdens een oogheelkundig onderzoek, geassocieerd met opticusneuritis bij multiple sclerose. | | Relatief Afferent Pupil Defect (RAPD) | Een afwijking in de pupilreactie bij blootstelling aan licht, indicatief voor schade aan de oogzenuw of retina, waargenomen bij opticusneuritis. | | Diplopie | Dubbelzien, wat kan voorkomen bij multiple sclerose als gevolg van problemen met de oogspieren of de aansturing ervan. | | Nystagmus | Onwillekeurige, ritmische bewegingen van de ogen, die kunnen optreden bij multiple sclerose door aantasting van het zenuwstelsel dat oogbewegingen controleert. | | Trigemiusneuralgie | Een ernstige, stekende pijn in het gezicht, veroorzaakt door irritatie van de trigeminuszenuw, wat een symptoom kan zijn van multiple sclerose. | | Vertigo | Draaierigheid of een gevoel van draaien, vaak geassocieerd met evenwichtsproblemen, wat kan voorkomen bij multiple sclerose. | | Ataxie | Een gebrek aan coördinatie van bewegingen, wat leidt tot onhandigheid, waggelend lopen en moeite met fijne motoriek, een symptoom van multiple sclerose. | | Dysartrie | Moeite met spreken door zwakte of coördinatieproblemen van de spieren die betrokken zijn bij het spreken, wat kan optreden bij multiple sclerose. | | Dysfagie | Slikproblemen, wat kan leiden tot verslikken, onvoldoende voedselinname en een verhoogd risico op longontsteking bij multiple sclerose. | | Tonische spasmen | Onwillekeurige spiercontracties die lang aanhouden, wat kan voorkomen bij multiple sclerose en pijnlijk kan zijn. | | Pijnlijke gevoelsstoornis | Een onaangename, pijnlijke sensatie in het lichaam die niet direct gerelateerd is aan een externe prikkel, een mogelijk symptoom van multiple sclerose. | | Cognitieve revalidatie | Een therapeutische aanpak gericht op het verbeteren van cognitieve functies (zoals geheugen en aandacht) bij personen met hersenbeschadiging, inclusief die met multiple sclerose. | | Erectiele dysfunctie | Problemen met het krijgen of behouden van een erectie, een veelvoorkomende seksuele dysfunctie bij mannen met multiple sclerose. | | Intentietremor | Een beving die optreedt tijdens het uitvoeren van een doelgerichte beweging, zoals het reiken naar een object, wat kan wijzen op cerebellaire schade bij MS. | | Positionele tremor | Een beving die optreedt wanneer een ledemaat in een bepaalde positie wordt gehouden, mogelijk gerelateerd aan neurologische schade bij MS. | | Gastrostomiesonde | Een sonde die chirurgisch in de maag wordt ingebracht om voeding toe te dienen, noodzakelijk wanneer patiënten met gevorderde MS niet meer veilig kunnen slikken. | | Livedo reticularis | Een netvormige, blauw-paarse huidverkleuring, die geassocieerd kan zijn met bepaalde auto-immuunziekten en soms voorkomt bij patiënten met MS. | | Ziekte van Devic (Neuromyelitis Optica - NMO) | Een auto-immuunziekte die voornamelijk de oogzenuwen en het ruggenmerg aantast, vaak verward met MS maar met een andere prognose en behandeling. | | Aquaporine-4 (AQP4) | Een eiwit dat een rol speelt in de vochtbalans van het lichaam en een belangrijk doelwit is voor antistoffen bij Neuromyelitis Optica (NMO). | | Myeline Oligodendrocyt Glycoproteïne (MOG) | Een component van myeline, het isolerende omhulsel van zenuwvezels, dat ook een doelwit kan zijn voor antistoffen bij bepaalde demyeliniserende aandoeningen zoals MOGAD. | | Myeline Oligodendrocyt Glycoproteïne Antistof Ziekte (MOGAD) | Een demyeliniserende aandoening die vergelijkbaar kan zijn met MS, maar specifiek gericht is tegen MOG-antistoffen. | | Balo's ziekte (Balo's concentric sclerose) | Een zeldzame, agressieve vorm van multiple sclerose gekenmerkt door concentrische ringen van demyelinisatie en remyelinisatie in de hersenen. | | Vasculitis | Ontsteking van de bloedvaten, die verschillende organen kan aantasten, inclusief het centrale zenuwstelsel, en soms een beeld kan geven dat lijkt op MS. | | Chronische lymfocytaire ontsteking met pontiene perivasculaire versterking, responsief op steroïden (CLIPPERS) | Een zeldzame ontstekingsaandoening van het centrale zenuwstelsel die de pons aantast en typisch reageert op steroïden. | | B-cel depletie | Een behandelingsstrategie gericht op het verminderen van het aantal B-cellen, een type immuuncel dat een rol speelt bij de ontstekingsprocessen bij multiple sclerose. | | T-cel depletie | Een behandelingsstrategie gericht op het verminderen van het aantal T-cellen, een ander type immuuncel dat betrokken is bij het immuunsysteem van het lichaam en een rol speelt bij multiple sclerose. | | Autologe Hematopoëtische Stamceltransplantatie (AHSCT) | Een intensieve behandeling waarbij stamcellen van de patiënt zelf worden gebruikt om het immuunsysteem te herstellen na een hoge dosis chemotherapie, toegepast bij ernstige, therapieresistente MS. | | Bruton's tyrosine kinase (BTK) inhibitor | Een klasse van medicijnen die gericht zijn op het remmen van Bruton's tyrosine kinase, een enzym dat belangrijk is voor de ontwikkeling en functie van B-cellen en mogelijk een rol speelt bij de progressie van MS. | | Escalatietherapie | Een behandelingsstrategie waarbij men begint met minder krachtige, maar mogelijk veiligere medicijnen, en pas overgaat op krachtigere medicatie als de ziekte niet onder controle is. | | Inductietherapie | Een behandelingsstrategie waarbij men direct begint met krachtige medicijnen, met als doel de ziekte zo snel en effectief mogelijk te remmen, vooral bij agressieve vormen van MS. | | **Multiple Sclerose (MS)** | Een auto-immuunziekte die de witte stof van het centraal zenuwstelsel (CZS) aantast, gekenmerkt door ontstekingen, demyelinisatie en schade aan axonen en grijze stof. De aandoening kent diverse manifestaties, waaronder schubs (opstoten) en progressieve achteruitgang. | | **Differentiaaldiagnose** | Het proces van het onderscheiden van een ziekte van andere ziekten die vergelijkbare symptomen vertonen, cruciaal voor een correcte diagnose en behandeling. | | **Demyelinisatie** | Het proces waarbij de myelineschede, een isolerende laag rond zenuwvezels in het CZS, wordt beschadigd. Dit leidt tot verstoring van de zenuwgeleiding en kan diverse neurologische symptomen veroorzaken. | | **Auto-immuunrespons** | Een immuunreactie waarbij het immuunsysteem per ongeluk eigen lichaamsweefsels aanvalt, in het geval van MS voornamelijk de myelineschede in het CZS. | | **Centraal zenuwstelsel (CZS)** | Het deel van het zenuwstelsel dat bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg. | | **Grijze stof** | Deel van het CZS dat voornamelijk bestaat uit cellichamen van neuronen, dendrieten en axonuiteinden. In de context van MS toont onderzoek aan dat ook de grijze stof betrokken is bij de ziekteprocessen. | | **Witte stof** | Deel van het CZS dat voornamelijk bestaat uit gemyeliniseerde axonen. Dit is het primaire aantastingsgebied in de klassieke definitie van MS. | | **Axonen** | Lange uitlopers van zenuwcellen die elektrische signalen doorgeven. Schade aan axonen draagt bij aan permanente neurologische uitval bij MS. | | **T-celgemedieerde reactie** | Een immuunreactie die gemedieerd wordt door T-lymfocyten, een type witte bloedcel dat een cruciale rol speelt in het adaptieve immuunsysteem en bij auto-immuunziekten zoals MS. | | **Microglia** | Immuuncellen van het centrale zenuwstelsel die een rol spelen in de afweer en het opruimen van celresten. Bij MS dragen ze bij aan de ontstekingsreactie en weefselschade. | | **Astrocyten** | Steuncellen in het CZS die diverse functies hebben, waaronder het ondersteunen van neuronen en het reguleren van de bloed-hersenbarrière. Ze zijn ook betrokken bij ontstekingsprocessen bij MS. | | **Hersenvliezen (meningen)** | De beschermende membranen die de hersenen en het ruggenmerg omringen. Ontsteking en immuuncelinfiltratie in de hersenvliezen spelen een rol bij MS. | | **Radiologically Isolated Syndrome (RIS)** | Het detecteren van typische MS-letsels op een MRI-scan bij patiënten die nog geen symptomen van MS vertonen. Dit kan een vroege indicator zijn van een verhoogd risico op MS. | | **Clinically Isolated Syndrome (CIS)** | Een eerste klinische episode van neurologische symptomen die mogelijk veroorzaakt worden door demyelinisatie, maar nog niet voldoet aan de diagnostische criteria voor MS (spreiding in tijd en ruimte). | | **Relapsing Remitting MS (RRMS)** | De meest voorkomende vorm van MS, gekenmerkt door perioden van nieuwe of verergerende symptomen (opstoten) gevolgd door perioden van herstel (remissie). | | **Secundair Progressieve MS (SPMS)** | Een fase van MS die volgt op RRMS, waarbij de handicap gestaag toeneemt, vaak onafhankelijk van nieuwe opstoten. | | **Primair Progressieve MS (PPMS)** | Een minder voorkomende vorm van MS waarbij de handicap vanaf het begin gestaag toeneemt, zonder duidelijke opstoten of remissieperioden. | | **Progression Independent of Relapse Activity (PIRA)** | Een proces waarbij handicaptoename bij MS optreedt onafhankelijk van de activiteit van opstoten (relapses). Dit suggereert dat progressie ook door andere mechanismen dan acute ontstekingen wordt gedreven. | | **Uhthoff fenomeen** | Tijdelijke verergering van MS-symptomen als gevolg van een verhoogde lichaamstemperatuur, bijvoorbeeld door koorts, warm weer of inspanning. Dit duidt op een gestoorde zenuwgeleiding. | | **Expanded Disability Status Scale (EDSS)** | Een schaal die wordt gebruikt om de mate van handicap en functionele beperkingen bij MS-patiënten te meten, gebaseerd op beoordelingen van verschillende neurologische functies. | | **Spreiding in tijd (Desimination in time - DIT)** | Een diagnostisch criterium voor MS, waarbij aangetoond moet worden dat er demyeliniserende letsels op verschillende tijdstippen optreden. Dit kan klinisch of via beeldvorming worden aangetoond, of door de aanwezigheid van oligoclonale banden in het cerebrospinaal vocht. | | **Spreiding in ruimte (Desimination in space - DIS)** | Een diagnostisch criterium voor MS, waarbij aangetoond moet worden dat er demyeliniserende letsels in verschillende delen van het CZS aanwezig zijn. Dit wordt voornamelijk bepaald met behulp van MRI-scans. | | **McDonald criteria** | Een set diagnostische criteria die worden gebruikt om de diagnose van MS te stellen. Deze criteria zijn herzien om de detectie van de ziekte te verbeteren, met nadruk op spreiding in tijd en ruimte. | | **Cerebrospinaal vocht (CSV)** | De vloeistof die de hersenen en het ruggenmerg omgeeft. Analyse van CSV, met name op de aanwezigheid van oligoclonale banden, kan helpen bij de diagnose van MS. | | **Oligoclonale banden (OCB)** | Specifieke eiwitstructuren die in het cerebrospinaal vocht van MS-patiënten kunnen worden aangetoond en wijzen op een ontstekingsreactie in het CZS. | | **Geëvoqueerde potentialen** | Metingen van de elektrische activiteit van de hersenen als reactie op specifieke stimuli (visueel, auditief, sensibel). Ze kunnen helpen bij het detecteren van subklinische aantasting van de zenuwbanen bij MS. | | **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM)** | Een ontstekingsziekte van het CZS, vaak monofasisch en uitgelokt door een infectie of vaccinatie. Het treedt vaker op bij kinderen en gaat meestal gepaard met bewustzijnsverlies en uitgebreide ontkleuring op MRI. | | **Neuromyelitis optica (NMO, vroeger Ziekte van Devic)** | Een chronische auto-immune ziekte die primair het ruggenmerg en de oogzenuwen aantast. Kenmerkend zijn recidiverende extensieve transverse myelitis en opticusneuritis. Antistoffen tegen aquaporine 4 zijn vaak aanwezig. | | **Ziekte van Behcet** | Een systemische vasculitis die neurologische symptomen kan veroorzaken, waaronder letsels in de hersenstam en diëncephalon. Vaak gepaard gaand met aftes, uveïtis en huidletsels. | | **CLIPPERS (Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids)** | Een zeldzame inflammatoire aandoening die voornamelijk de hersenstam aantast en gekenmerkt wordt door typische MRI-bevindingen zoals "zout-en-peper" patronen die goed reageren op steroïden. | | **Vasculaire aandoeningen** | Aandoeningen van de bloedvaten, waaronder beroertes en vasculitis. Sommige vasculaire afwijkingen kunnen een beeld geven dat lijkt op MS, wat differentiatie noodzakelijk maakt. | | **Metabole oorzaken** | Aandoeningen gerelateerd aan stofwisselingsprocessen, zoals vitamine B12-deficiëntie of erfelijke metabole ziekten (bv. adrenoleukodystrofie). Deze kunnen demyelinisatie veroorzaken en dienen uitgesloten te worden. | | **Sarcoïdose** | Een multisysteemziekte die neurologische manifestaties kan hebben, waaronder craniale neuropathieën, myelitis en CZS-granulomen, die op MS kunnen lijken. | | **Syndroom van Susac** | Een zeldzame aandoening die gekenmerkt wordt door de triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling, met specifieke MRI-kenmerken in het corpus callosum. | | **Tumefactieve MS** | Een variant van MS waarbij grote, tumor-achtige demyeliniserende laesies ontstaan, wat de differentiatie met tumoren kan bemoeilijken. De variant van Balo met een "uienschil" patroon is hier een voorbeeld van. | | **Cognitieve achteruitgang** | Afname van cognitieve functies, zoals geheugen, concentratie en executieve functies, die vaak voorkomt bij MS en een significante impact kan hebben op het dagelijks leven. | | **Depressie** | Een veelvoorkomende comorbiditeit bij MS, die het ziektebeloop kan beïnvloeden en een verhoogd risico op suïcide met zich meebrengt. | | **Vermoeidheid (pathologische)** | Excessieve en uitputtende vermoeidheid die niet verdwijnt met rust, een veelvoorkomend symptoom bij MS en een belangrijke impact heeft op de levenskwaliteit. | | **Spasticiteit** | Verhoogde spierspanning en stijfheid die kan optreden als gevolg van schade aan de motorische banen in het CZS, een veelvoorkomend symptoom bij MS. | | **Neuropatische pijn** | Pijn die ontstaat door schade aan het zenuwstelsel. Bij MS kan dit voorkomen als gevolg van laesies in de zenuwbanen. | | **Blaasdysfunctie** | Problemen met de blaasfunctie, zoals urine-incontinentie, aandrang of moeite met het ledigen van de blaas, die frequent voorkomen bij MS. | | **Darmdysfunctie** | Problemen met de darmfunctie, zoals constipatie of incontinentie, die frequent voorkomen bij MS en de kwaliteit van leven kunnen beïnvloeden. | | **Ziekteverloop beïnvloedende medicatie (DMT's)** | Geneesmiddelen die het ziektebeloop van MS proberen te beïnvloeden door de immuunreactie te moduleren en de frequentie van opstoten en progressie van handicap te verminderen. | | **Fysieke activiteit** | Beweging en sport, die essentieel zijn voor het behoud van fysieke conditie, het verminderen van vermoeidheid en het bevorderen van neuroplastische processen bij MS-patiënten. | | **Zwangerschap en MS** | De interactie tussen zwangerschap en MS, waarbij zwangerschap een tijdelijk beschermend effect kan hebben op het aantal opstoten, maar er ook specifieke overwegingen zijn met betrekking tot medicatiegebruik. | | **Rebound risico** | Het risico op een plotselinge verergering van ziekteactiviteit na het stoppen of wisselen van bepaalde MS-medicatie, met name bij medicijnen die het immuunsysteem sterk onderdrukken. | | **Immunosuppressie** | Het onderdrukken van het immuunsysteem, wat een mechanisme is van veel MS-medicatie om de auto-immune reactie te controleren, maar ook het risico op infecties kan verhogen. | | **Neurodegeneratie** | Het geleidelijk aftakelen van zenuwweefsel, een proces dat bij MS parallel aan ontstekingsprocessen kan optreden en bijdraagt aan permanente handicap. | | **Contrastname (op MRI)** | Een fenomeen op MRI-scans waarbij contrastvloeistof wordt opgenomen door ontstekingsletsels, wat helpt bij de diagnose en activiteit van MS-laesies. | | **"Black holes" (op T1 MRI)** | Gebieden met ernstig verlies van axonen en myeline op T1-gewogen MRI-beelden, die vaak geassocieerd worden met permanente schade en een ongunstige prognose bij MS. | | **Paramagnetische Rand Letsels (PRL)** | Smeulende letsels bij MS die een rand van geactiveerde microglia vertonen, wat wijst op een chronisch actieve ontstekingsreactie en mogelijk een rol speelt bij de progressie van de ziekte. | | **Hersenatrofie** | Afname van het volume van de hersenen, een proces dat bij MS versneld kan optreden en correleert met zowel inflammatoire als degeneratieve mechanismen. | | **Vitamine D deficiëntie** | Een laag niveau van vitamine D in het bloed, wat in verband wordt gebracht met een verhoogd risico op MS en een hogere ziekteactiviteit. | | **EBV-infecties (Epstein-Barr virus)** | Een virusinfectie die wordt onderzocht als een mogelijke omgevingsfactor die bijdraagt aan het ontstaan van MS. | | **Progressieve Multifocale Leuko-encefalopathie (PML)** | Een ernstige en potentieel fatale opportunistische infectie van de witte stof van de hersenen, veroorzaakt door het JC-virus, die kan optreden bij patiënten die immuunsuppressieve therapie voor MS ontvangen. | | **Glutenvrij dieet** | Een dieet waarbij gluten wordt vermeden. Hoewel het niet direct gerelateerd is aan de differentiële diagnose van MS, wordt het soms onderzocht in de context van auto-immuunziekten en de invloed van darmgezondheid. | | **Glutensensitiviteit** | Een reactie op gluten die niet-coeliakie gerelateerd is. De rol ervan bij MS is nog onderwerp van onderzoek. | | **Coeliakie** | Een chronische auto-immune aandoening van de dunne darm die wordt uitgelokt door het eten van gluten. Kan geassocieerd zijn met andere auto-immuunziekten en dient soms uitgesloten te worden. | | **Inflammatoire darmziekten (IBD)** | Een groep chronische ontstekingsziekten van het spijsverteringskanaal, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Vasculitis kan een oorzaak zijn van IBD en kan ook symptomen veroorzaken die lijken op MS. | | **Whipple ziekte** | Een zeldzame bacteriële infectie die zich kan manifesteren met diverse symptomen, waaronder neurologische symptomen, die soms op MS kunnen lijken. | | **Sjögren syndroom** | Een chronische auto-immune ziekte die vooral de vochtproducerende klieren aantast, maar ook neurologische symptomen kan veroorzaken, zoals droogte van mond en ogen. | | **Bindweefselziekten** | Een groep ziekten die het bindweefsel in het lichaam aantasten, zoals systemische lupus erythematosus (SLE) en reumatoïde artritis. Deze kunnen neurologische manifestaties hebben die differenatie met MS vereisen. | | **Antifosfolipidensyndroom (APS)** | Een auto-immune aandoening die gekenmerkt wordt door de aanwezigheid van antifosfolipide-antistoffen en een verhoogd risico op trombose en zwangerschapscomplicaties. Neurologische symptomen kunnen voorkomen. | | **CADASIL (Cerebral Autosomal Dominant Arteriopathy with Subcortical Infarcts and Leukoencephalopathy)** | Een erfelijke vaatziekte van de hersenen die leidt tot herhaaldelijke beroertes, cognitieve achteruitgang en witte stofafwijkingen die soms op MS kunnen lijken. | | **AI encefalitis (Auto-immune encefalitis)** | Ontsteking van de hersenen veroorzaakt door een auto-immune reactie. Kan zich presenteren met een breed scala aan neurologische en psychiatrische symptomen, die soms op MS lijken. | | **MOGAD (Myeline Oligodendrocyte Glycoprotein Antibody-Associated Disease)** | Een groep van ontstekingsziekten van het CZS die worden veroorzaakt door antistoffen tegen myeline oligodendrocytegycoprotëine (MOG). Kan presenteren met symptomen die sterk op MS lijken, zoals opticusneuritis en myelitis. | | **LHON (Leber Hereditary Optic Neuropathy)** | Een erfelijke aandoening die leidt tot plotseling, pijnloos verlies van centraal zicht in beide ogen, wat gedifferentieerd moet worden van opticusneuritis bij MS. | | **(Lepto)meningeale aankleuring** | Een bevinding op MRI waarbij de vliezen rond de hersenen en het ruggenmerg contrast opnemen, wat kan wijzen op ontsteking of tumoren en die gedifferentieerd moet worden van MS-laesies. | | **PML (Progressieve Multifocale Leuko-encefalopathie)** | Zie hierboven. Onderscheidend door de afwezigheid van contrastname in de witte stofletsels, tenzij er een secundaire ontstekingsreactie is. | | **Toxisch/leukodystrofie** | Schade aan de witte stof veroorzaakt door toxines of erfelijke metabole stoornissen die de aanmaak of afbraak van myeline beïnvloeden. Symmetrische letsels kunnen wijzen op deze oorzaken. | | **Rombencefalitis** | Ontsteking van de hersenstam, die kan worden veroorzaakt door infecties (bv. Listeria) of auto-immuunprocessen, en die neurologische symptomen kan geven die lijken op MS-laesies in de hersenstam. | | **CSF analyse** | Analyse van het cerebrospinaal vocht, waarbij bevindingen zoals een afwezigheid van verhoogde IgG-index of oligoclonale banden, normaal glucoseverbruik, laag eiwitgehalte of een normaal aantal witte bloedcellen (>50 WBC) kunnen wijzen op alternatieve diagnoses in plaats van MS. | | **Verhoogde IgG index / OCB's** | Verhoogde niveaus van immunoglobuline G of specifieke eiwitstructuren in het cerebrospinaal vocht die duiden op een ontstekingsproces in het CZS en kenmerkend zijn voor MS. | | **Glucoseverbruik (in CSF)** | Een verhoogd verbruik van glucose in het cerebrospinaal vocht kan wijzen op infectie, ontsteking of tumoren, en dient te worden geëvalueerd in de differentiële diagnose van MS. | | **Hoog eiwit (in CSF)** | Verhoogde eiwitniveaus in het cerebrospinaal vocht kunnen duiden op diverse aandoeningen, waaronder infecties, ontstekingen of tumoren, en vereisen verdere analyse om MS uit te sluiten. | | **> 50 WBCen (in CSF)** | Een verhoogd aantal witte bloedcellen in het cerebrospinaal vocht, wat kan wijzen op een infectie, ontsteking of andere pathologische processen die verder onderzoek vereisen voor de differentiatie met MS. |

# Studie van de stam Dit gedeelte behandelt de vocabulaire gerelateerd aan verschillende lichaamssystemen en medische termen, inclusief Latijnse en Griekse voorvoegsels en hun betekenissen. ### 1.1 Cardiovasculair stelsel * **card-, cardi-**: verwijst naar het hart. * Voorbeelden: endocard (binnenwand hart), myocard (hartspier), pericard (hartvlies). * **vas-**: verwijst naar een vat. * Voorbeelden: vasectomie (wegnemen van een vat), vasoconstrictie (vernauwing van een vat). * **vascul-**: verwijst naar een bloedvat. * **angi-**: verwijst naar een bloedvat. * Voorbeeld: angiografie (röntgenonderzoek van bloedvaten). * **arteri-**: verwijst naar een slagader. * Voorbeeld: arteriografie. * **ven-**: verwijst naar een ader. * Voorbeeld: venectomie. * **fleb- (phleb-)**: verwijst naar een ader. * Voorbeelden: flebitis (aderontsteking), flebalgie (aderpijn). ### 1.2 Bloed- en lymfestelsel * **hem-, hemat-**: verwijst naar bloed. * Voorbeelden: hematocyt (bloedcel), hematologie (leer van bloed). * **aden-**: verwijst naar een klier. * Voorbeelden: adenitis (klierontsteking), adenopathie (klierziekte). * **lymf-**: verwijst naar lymfe. * Voorbeeld: lymphangitis (lymfevatontsteking). * **splen-**: verwijst naar de milt. * Voorbeelden: splenectomie (wegnemen van de milt), splenomegalie (vergrote milt). ### 1.3 Respiratoir stelsel * **trache-**: verwijst naar de luchtpijp. * Voorbeeld: tracheitis (ontsteking van de luchtpijp). * **bronch-**: verwijst naar een luchtpijpvertakking. * Voorbeeld: bronchitis. * **pneum-, pneumon-**: verwijst naar de long. * Voorbeeld: pneumologie (leer van longaandoeningen). * **pulmon-**: verwijst naar de long. * Voorbeelden: pulmonalis (longslagader), pulmonitis (longontsteking). * **pleur-**: verwijst naar het longvlies. * Voorbeeld: pleuritis. * **-pnoe**: verwijst naar ademhaling. * Voorbeelden: apnoe (afwezigheid van ademhaling), dyspnoe (moeilijke ademhaling), polypnoe (snelle ademhaling), orthopnoe (ademhalen in rechtopstaande positie). ### 1.4 Spijsverteringsstelsel * **labi-**: verwijst naar de lip. * Voorbeeld: labialis. * **oesofag-**: verwijst naar de slokdarm. * Voorbeeld: oesofagitis (ontsteking van de slokdarm). * **gastr-**: verwijst naar de maag. * Voorbeelden: gastritis, gastrectomie. * **enter-**: verwijst naar de darm. * Voorbeeld: enteritis (darmontsteking). * **duoden-**: verwijst naar de twaalfvingerige darm. * Voorbeeld: duodenitis. * **ile-**: verwijst naar de kronkeldarm. * Voorbeeld: ileitis. * **appendic-**: verwijst naar de appendix. * Voorbeelden: appendicitis, appendectomie. * **hepat-**: verwijst naar de lever. * Voorbeelden: hepatitis, hepatomegalie (vergrote lever). ### 1.5 Urogenitaal stelsel * **ur-**: verwijst naar urine. * Voorbeeld: uremie (verhoogde ureumconcentratie in het bloed). * **vagin-**: verwijst naar de vagina. * Voorbeeld: vaginitis. * **men-**: verwijst naar maand of menstruatie. * Voorbeelden: menorragie (hevig menstrueel bloedverlies), amenorree (afwezigheid van menstruatie). * **gynec-**: verwijst naar vrouw. * Voorbeeld: gynaecologie. * **andr-**: verwijst naar man. * Voorbeeld: androgeen (mannelijk hormoon). ### 1.6 Zenuwstelsel * **neur-**: verwijst naar een zenuw. * Voorbeelden: neuritis, neurologie. * **encefal-**: verwijst naar de hersenen. * Voorbeeld: encefalogram. * **cerebr-**: verwijst naar de hersenen. * Voorbeeld: cerebrospinaal. * **myel-**: verwijst naar het ruggenmerg. * Voorbeeld: poliomyelitis. * **mening-**: verwijst naar het hersenvlies. * Voorbeeld: meningitis. * **psych-**: verwijst naar geest of ziel. * Voorbeeld: psychiatrie. ### 1.7 Osteomusculair stelsel * **oste-**: verwijst naar bot. * Voorbeelden: osteitis (botontsteking), osteoom (botgezwel). * **my-, muscul-**: verwijst naar spier. * Voorbeelden: myalgie (spierpijn), intramusculair (binnen de spier). * **artr-**: verwijst naar een gewricht. * Voorbeelden: artritis (gewrichtsontsteking), artrose (gewrichtsslijtage), artroscopie (kijkonderzoek van gewricht). * **ten-**: verwijst naar pees. * Voorbeeld: tendinitis (peesontsteking). * **spondyl-**: verwijst naar wervel. * Voorbeelden: spondylitis (wervelontsteking), spondylartrose (slijtage wervelgewricht). * **rachi-**: verwijst naar de wervelkolom. * Voorbeeld: rachialgie (pijn in de wervelkolom). * **lumb-**: verwijst naar de lenden. * Voorbeeld: lumbalgie (pijn in de lenden). * **cox-**: verwijst naar de heup. * Voorbeeld: coxartrose (slijtage van het heupgewricht). * **crur-**: verwijst naar been. * Voorbeeld: Ischiocrurale spieren (hamstrings, achterzijde van het dijbeen). * **gon-**: verwijst naar de knie. * Voorbeeld: gonartrose (slijtage van het kniegewricht). * **pod-**: verwijst naar voet. * Voorbeeld: podologie (voetkunde). * **brachi-**: verwijst naar arm. * Voorbeeld: brachialgie (pijn in de arm). * **chir-**: verwijst naar hand. * Voorbeeld: chirurgie. * **dactyl-**: verwijst naar vinger. * Voorbeeld: dactylografie. * **thorac-**: verwijst naar de borstkas. * Voorbeeld: thoracotomie (insnijding in de borstkas). ### 1.8 Dermatologie * **dermat-, derm-**: verwijst naar de huid. * Voorbeeld: dermatitis (huidontsteking). * **cut-**: verwijst naar de huid. * Voorbeeld: subcutaan (onder de huid). ### 2. Studie van het prefix (voorvoegsel) #### 2.1 Aantal / hoeveelheid * **hemi- / semi-**: half * Voorbeeld: hemiplegie (verlamming van een lichaamshelft). * **uni- / mono-**: één * Voorbeeld: unilateral (eenzijdig). * **bi-, di-**: twee * Voorbeeld: biceps (tweehoofdige spier). * **tri-**: drie * Voorbeeld: trigemini (drieling). * **oligo-**: weinig * Voorbeeld: oligomenorree (weinig menstruaties). * **pollakis**: dikwijls * **poly-, multi-**: veel * Voorbeeld: polyurie (veel plassen). * **pan-**: alles * Voorbeeld: pancreas (alvleesklier - letterlijk 'al het vlees', verwijzend naar de organische aard ervan). #### 2.2 Afmeting * **brachy-**: kort * Voorbeeld: brachycardie (trage hartslag). * **dolicho-**: lang * Voorbeeld: dolichocefalie (lang hoofd). * **micro-**: klein * **macro- / mega-**: groot #### 2.3 Gelijkenis / verschil * **auto-**: zelf * **homo-, iso-**: gelijk * **hetero-**: anders * **anti-**: tegen #### 2.4 Graad * **hypo-**: te weinig * **hyper-**: te veel * **isch-**: tekort, gebrek * **dys-**: stoornis, moeilijk * **eu-**: goed #### 2.5 Kleur * **chlor-**: groen * **cyan-**: blauw * **erytr-**: rood * **leuk-**: wit * **melan-**: zwart * **poli-**: grijs * **xanth-**: geel #### 2.6 Ontkenning * **a-, an-**: zonder * **in-, im-**: niet #### 2.7 Plaats * **intra-, endo-**: binnen * **exo-, ecto-, extra-**: buiten * **ad-**: naar toe * **ab-**: weg van * **para-**: naast * **epi-, supra-**: op, boven * **sub-, infra-, hypo-**: onder * **ante-, pre-, pro-**: voor * **post-, retro-**: achter * **peri-, circum-**: rondom * **inter-, meso-**: tussen * **dia-, trans-**: doorheen * **ana-**: omhoog, opnieuw * **cata-**: naar beneden * **co, con, cum, -**: samen * **syn-, sym-**: samen * **ortho-**: recht, normaal #### 2.8 Snelheid * **brady-**: traag * **tachy-**: snel #### 2.9 Tijd * **ante-, pre-, pro-**: voor (in de tijd) * **post-**: na * **meta-**: na, verandering ### 3. Studie van het suffix (achtervoegsel) * **-algesie**: verdwijnen van pijn * Voorbeeld: analgesie (geen pijn). * **-algie**: pijn * Voorbeelden: neuralgie (zenuwpijn), myalgie (spierpijn). * **-alis**: betreffend * Voorbeeld: arteria pulmonalis (longslagader). * **-ase / -asis**: aanwezigheid van iets * Voorbeeld: cholelithiasis (aanwezigheid van galstenen). * **-kèle / -coele**: breuk, zak * Voorbeeld: varicokèle (spataderbreuk). * **-cied / -cide**: doden * Voorbeeld: bactericide (bacteriedodend). * **-dese / -desis**: vastmaken * Voorbeeld: artrodese (vastzetten van een gewricht). * **-ectasie / -ectasis**: verwijding * Voorbeeld: bronchiëctasie (verwijding van de bronchiën). * **-ectomie**: wegnemen, uitsnijden * Voorbeeld: gastrectomie (wegnemen van de maag). * **-emese / -emesis**: braken * Voorbeeld: hematemese (bloedbraken). * **-emie**: bloed(waarde) * Voorbeeld: glycemie (hoeveelheid suiker in het bloed). * **-exerese**: wegnemen * Voorbeeld: exerese van een tumor. * **-fagie**: eten * Voorbeeld: polyfagie (veel eten). * **-fiel / -filie**: aangetrokken tot * Voorbeeld: hydrofiel (wateraantrekkend). * **-fobie**: vrees * Voorbeeld: claustrofobie (angst voor gesloten ruimtes). * **-geen / -genese**: ontstaan, vorming * Voorbeeld: osteogenese (botvorming). * **-graaf / -grafie / -gram**: registratie, afbeelding * Voorbeeld: radiografie (röntgenfoto). * **-iatrie**: geneeskunde * Voorbeeld: pediatrie (kinderheelkunde). * **-itis**: ontsteking * Voorbeeld: bronchitis (ontsteking van de bronchiën). * **-lalie**: spraak * Voorbeeld: dyslalie (spraakstoornis). * **-logie / -loog**: studie / specialist * Voorbeeld: cardiologie (studie van hartaandoeningen). * **-lyse**: ontbinding, afbraak * Voorbeeld: hemolyse (afbraak van rode bloedcellen). * **-manie**: drang * Voorbeeld: kleptomanie (drang om te stelen). * **-megalie**: vergroting * Voorbeeld: hepatomegalie (vergroting van de lever). * **-metrie**: meten * Voorbeeld: spirometrie (meten van de longfunctie). * **-odynie**: pijn * Voorbeeld: coccygodynie (pijn aan het stuitbeen). * **-oid**: lijkend op * Voorbeeld: mucoïd (slijmachtig). * **-oom / -oma**: gezwel * Voorbeeld: lipoom (vetgezwel). * **-ose / -osis**: toestand * Voorbeeld: trombose (toestand van bloedstolling). * **-paat / -pathie**: lijden, aandoening * Voorbeeld: neuropathie (aandoening van de zenuwen). * **-penie**: tekort * Voorbeeld: cytopenie (tekort aan cellen). * **-pexie / -pexis**: fixatie * Voorbeeld: hysteropexie (vasthechten van de baarmoeder). * **-plasie / -plastie**: vorming, herstel * Voorbeeld: neoplasie (nieuwvorming van weefsel). * **-plegie**: verlamming * Voorbeeld: hemiplegie (verlamming van een lichaamshelft). * **-poiese / -poiesis**: vorming * Voorbeeld: hematopoiese (vorming van bloedcellen). * **-ptose / -ptosis**: verzakking * Voorbeeld: blefaroptose (verzakking van het ooglid). * **-ptysie / -ptysis**: spuwen * Voorbeeld: hemoptysie (bloed spuwen). * **-ree / -rhee**: vloeien * Voorbeeld: diarree (dunne ontlasting). * **-rafie / -raphie**: hechting * Voorbeeld: myorrafie (hechten van een spier). * **-ragie / -rrhagie**: hevige bloeding * Voorbeeld: hemorragie (hevige bloeding). * **-scopie**: onderzoek met een kijkinstrument * Voorbeeld: gastroscopie (onderzoek van de maag met een kijkbuis). * **-stase / -stasis**: ophouden * Voorbeeld: hemostase (het stelpen van een bloeding). * **-stomie**: kunstmatige verbinding * Voorbeeld: colostomie (kunstmatige uitgang voor de darm). * **-therapie**: behandeling * Voorbeeld: kinesitherapie (behandeling door beweging). * **-tomie**: insnijding * Voorbeeld: laparotomie (insnijding in de buikwand). * **-tonie**: spanning * Voorbeeld: atonie (spanningsloosheid, slapte). * **-trofie**: voeding, volume * Voorbeelden: atrofie (afname van weefsel), hypertrofie (toename van weefsel). * **-troop**: gericht op * Voorbeeld: neurotroop (gericht op het zenuwstelsel). * **-urie**: urine * Voorbeeld: hematurie (bloed in de urine). * **-pathie**: aandoening * Voorbeeld: neuropathie. * **-Cardiopathie**: het lijden van een hartaandoening. --- # Studie van het prefix (voorvoegsel) Dit gedeelte verklaart de betekenis en het gebruik van diverse voorvoegsels die worden gebruikt om hoeveelheid, afmeting, gelijkenis, graad, kleur, ontkenning, plaats, snelheid en tijd aan te duiden in medische terminologie. ### 5.1 Hoeveelheid en aantal Prefixen die duiden op de hoeveelheid of het aantal van iets: * **hemi- / semi-**: half * *Voorbeeld*: hemiplegie (verlamming van een halve lichaamszijde). * **uni- / mono-**: één * *Voorbeeld*: unilateral (aan één zijde). * **bi-, di-**: twee * *Voorbeeld*: biceps (een spier met twee aanhechtingspunten). * **tri-**: drie * *Voorbeeld*: trigemini (de drielingzenuw). * **oligo-**: weinig * *Voorbeeld*: oligomenorree (een te zeldzame menstruatie). * **pollakis**: dikwijls * **poly-, multi-**: veel * *Voorbeeld*: polyurie (een overmatige urineproductie). * **pan-**: alles * *Voorbeeld*: pancreas (de alvleesklier). ### 5.2 Afmeting Prefixen die de grootte of afmeting aangeven: * **brachy-**: kort * *Voorbeeld*: brachycardie (een trage hartslag). * **dolicho-**: lang * *Voorbeeld*: dolichocefalie (een langgerekte schedelvorm). * **micro-**: klein * **macro- / mega-**: groot ### 5.3 Gelijkenis en verschil Prefixen die relaties van gelijkheid of ongelijkheid aangeven: * **auto-**: zelf * **homo-, iso-**: gelijk * **hetero-**: anders * **anti-**: tegen ### 5.4 Graad Prefixen die een bepaalde graad of intensiteit aanduiden: * **hypo-**: te weinig, onder * **hyper-**: te veel, boven * **isch-**: tekort, gebrek * **dys-**: stoornis, moeilijk * *Voorbeeld*: dyspnoe (moeilijke ademhaling). * **eu-**: goed, normaal * *Voorbeeld*: eupnoe (normale ademhaling). ### 5.5 Kleur Prefixen die specifieke kleuren aanduiden: * **chlor-**: groen * **cyan-**: blauw * **erytr-**: rood * **leuk-**: wit * **melan-**: zwart * **poli-**: grijs * **xanth-**: geel ### 5.6 Ontkenning Prefixen die een gebrek aan of het tegenovergestelde aanduiden: * **a-, an-**: zonder * *Voorbeeld*: apnoe (afwezigheid van ademhaling). * **in-, im-**: niet * *Voorbeeld*: inactief (niet werkzaam). ### 5.7 Plaats Prefixen die de locatie of positie aangeven: * **intra-, endo-**: binnen * *Voorbeeld*: intramusculair (binnen de spier). * **exo-, ecto-, extra-**: buiten * *Voorbeeld*: exogeen (van buitenaf komend). * **ad-**: naar toe * **ab-**: weg van * **para-**: naast * **epi-, supra-**: op, boven * *Voorbeeld*: epiglottis (het strotklepje). * **sub-, infra-, hypo-**: onder * *Voorbeeld*: subcutaan (onder de huid). * **ante-, pre-, pro-**: voor * *Voorbeeld*: prefix (voorvoegsel). * **post-, retro-**: achter * *Voorbeeld*: postoperatief (na een operatie). * **peri-, circum-**: rondom * *Voorbeeld*: pericard (het hartzakje). * **inter-, meso-**: tussen * *Voorbeeld*: intercostaal (tussen de ribben). * **dia-, trans-**: doorheen * *Voorbeeld*: transdermaal (door de huid heen). * **ana-**: omhoog, opnieuw * **cata-**: naar beneden * **co, con, cum, syn-, sym-**: samen * *Voorbeeld*: conjunctivitis (oogontsteking, letterlijk 'samengekomen oog'). ### 5.8 Snelheid Prefixen die de snelheid aangeven: * **brady-**: traag * *Voorbeeld*: bradycardie (trage hartslag). * **tachy-**: snel * *Voorbeeld*: tachycardie (snelle hartslag). ### 5.9 Tijd Prefixen die de temporele relatie aangeven: * **ante-, pre-, pro-**: voor (in de tijd) * **post-**: na * **meta-**: na, verandering * *Voorbeeld*: metabolisme (stofwisseling, de veranderingen in het lichaam). --- # Studie van het suffix (achtervoegsel) Dit deel van de studie gids behandelt de betekenis van diverse achtervoegsels die frequent voorkomen in medische terminologie, met focus op termen die pijn, aanwezigheid, verwijdering, ontsteking, bloedwaarden, vorming, onderzoek, meting, vergroting en aandoeningen aanduiden. ### 3.1 Algemene betekenissen van suffixen Suffixen geven essentiële informatie over de aard van een medische conditie, procedure of kenmerk. Hieronder volgt een overzicht van veelvoorkomende achtervoegsels en hun specifieke betekenissen: #### 3.1.1 Suffixen gerelateerd aan pijn en aandoeningen * **-algesie**: duidt op het verdwijnen van pijn. * Voorbeeld: `analgesie` (geen pijn). * **-algie**: geeft pijn aan. * Voorbeeld: `neuralgie` (zenuwpijn), `myalgie` (spierpijn). * **-itis**: geeft een ontsteking aan. * Voorbeeld: `bronchitis` (ontsteking van de bronchiën), `gastritis` (maagonsteking). * **-ose / -osis**: duidt op een toestand of proces, vaak chronisch. * Voorbeeld: `trombose` (bloedstolselvorming), `artrose` (gewrichtsslijtage). * **-paat / -pathie**: duidt op een ziekte, aandoening of lijden. * Voorbeeld: `neuropathie` (zenuwziekte), `cardiopathie` (hartziekte). * **-odynie**: duidt op pijn, specifiek aan een lichaamsdeel. * Voorbeeld: `coccygodynie` (pijn in het stuitbeen). #### 3.1.2 Suffixen gerelateerd aan aanwezigheid en tekorten * **-ase / -asis**: geeft de aanwezigheid van iets aan. * Voorbeeld: `cholelithiasis` (aanwezigheid van galstenen). * **-penie**: duidt op een tekort. * Voorbeeld: `cytopenie` (tekort aan cellen). #### 3.1.3 Suffixen gerelateerd aan verwijdering en ingrepen * **-ectomie**: geeft het wegnemen of uitsnijden van een orgaan of weefsel aan. * Voorbeeld: `gastrectomie` (wegnemen van de maag), `appendectomie` (wegnemen van de appendix). * **-exerese**: staat voor het wegnemen. * Voorbeeld: `exerese van een tumor`. * **-dese / -desis**: betekent het vastmaken van structuren. * Voorbeeld: `artrodese` (het vastzetten van een gewricht). * **-pexie / -pexis**: staat voor fixatie of het vasthechten. * Voorbeeld: `hysteropexie` (het vasthechten van de baarmoeder). * **-rafie / -raphie**: duidt op het hechten. * Voorbeeld: `myorrafie` (het hechten van een spier). * **-stomie**: geeft een kunstmatige opening of verbinding aan. * Voorbeeld: `colostomie` (een kunstmatige uitgang voor de darm). * **-tomie**: geeft een insnijding of het doornemen aan. * Voorbeeld: `laparotomie` (een insnijding in de buikwand). #### 3.1.4 Suffixen gerelateerd aan bloed en vloeistoffen * **-emie**: geeft een bloedwaarde of de aanwezigheid van iets in het bloed aan. * Voorbeeld: `glycemie` (suikergehalte in het bloed), `uremie` (aanwezigheid van ureum in het bloed). * **-urie**: duidt op de urine. * Voorbeeld: `hematurie` (bloed in de urine). * **-ptysie / -ptysis**: verwijst naar spuwen. * Voorbeeld: `hemoptysie` (het spuwen van bloed). * **-ree / -rhee**: geeft het vloeien of afscheiden aan. * Voorbeeld: `diarree` (dunne ontlasting, letterlijk 'doorstromen'). * **-emese / -emesis**: duidt op braken. * Voorbeeld: `hematemese` (bloedbraken). * **-ragie / -rrhagie**: geeft een hevige bloeding aan. * Voorbeeld: `hemorragie` (een bloeding). #### 3.1.5 Suffixen gerelateerd aan vorming en ontwikkeling * **-geen / -genese**: verwijst naar het ontstaan of de vorming. * Voorbeeld: `osteogenese` (botvorming). * **-plasie / -plastie**: duidt op vorming, herstel of reconstructie. * Voorbeeld: `neoplasie` (nieuwvorming van weefsel), `rhinoplastie` (neuscorrectie). * **-poiese / -poiesis**: staat voor vorming. * Voorbeeld: `hematopoiese` (vorming van bloedcellen). * **-trofie**: verwijst naar voeding, groei of volume. * Voorbeeld: `atrofie` (afname van weefselvolume), `hypertrofie` (toename van weefselvolume). #### 3.1.6 Suffixen gerelateerd aan onderzoek en meting * **-scopie**: duidt op onderzoek met een kijkinstrument. * Voorbeeld: `gastroscopie` (onderzoek van de maag met een scoop). * **-metrie**: verwijst naar het meten. * Voorbeeld: `spirometrie` (meten van de longfunctie). * **-graaf / -grafie / -gram**: geeft registratie, afbeelding of een opname aan. * Voorbeeld: `radiografie` (röntgenfoto), `elektrocardiogram` (hartfilmpje). #### 3.1.7 Suffixen gerelateerd aan vergroting en afwijkingen * **-megalie**: geeft vergroting aan. * Voorbeeld: `hepatomegalie` (vergrote lever), `splenomegalie` (vergrote milt). * **-ectasie / -ectasis**: duidt op verwijding. * Voorbeeld: `bronchiëctasie` (verwijding van de bronchiën). * **-ptose / -ptosis**: staat voor verzakking. * Voorbeeld: `blefaroptose` (hangend ooglid). * **-plegie**: geeft verlamming aan. * Voorbeeld: `hemiplegie` (verlamming van een lichaamshelft). * **-fagie**: betekent eten. * Voorbeeld: `polyfagie` (overmatige eetlust). * **-fobie**: duidt op angst of vrees. * Voorbeeld: `claustrofobie` (angst voor besloten ruimtes). * **-fiel / -filie**: geeft aan dat iets wordt aangetrokken tot. * Voorbeeld: `hydrofiel` (wateraantrekkend). * **-lalie**: verwijst naar spraak. * Voorbeeld: `dyslalie` (spraakstoornis). * **-manie**: duidt op een drang of obsessie. * Voorbeeld: `kleptomanie` (steeldrang). * **-oid**: betekent gelijkend op. * Voorbeeld: `mucoïd` (slijmachtig). * **-tonie**: verwijst naar spanning. * Voorbeeld: `atonie` (gebrek aan spanning, slapte). * **-iaal / -alis**: betekent 'betreffend' of 'behorend tot'. * Voorbeeld: `arteria pulmonalis` (longslagader). #### 3.1.8 Suffixen gerelateerd aan medische disciplines * **-iatrie**: duidt op geneeskunde of behandeling. * Voorbeeld: `pediatrie` (kindergeneeskunde). * **-logie / -loog**: verwijst naar studie of een specialist. * Voorbeeld: `cardiologie` (studie van het hart), `cardioloog` (hartspecialist). #### 3.1.9 Suffixen gerelateerd aan andere specifieke betekenissen * **-cied / -cide**: betekent doden. * Voorbeeld: `bactericide` (bacteriedodend). * **-kèle / -coele**: duidt op een breuk of zak. * Voorbeeld: `varicokèle` (spataderbreuk). * **-lyse**: verwijst naar ontbinding of afbraak. * Voorbeeld: `hemolyse` (afbraak van rode bloedcellen). * **-stase / -stasis**: geeft aan dat iets ophoudt. * Voorbeeld: `hemostase` (het stelpen van bloedingen). * **-therapie**: betekent behandeling. * Voorbeeld: `kinesitherapie` (behandeling door beweging). * **-troop**: geeft aan dat iets gericht is op. * Voorbeeld: `neurotroop` (gericht op het zenuwstelsel). > **Tip:** Leer de meest voorkomende achtervoegsels uit je hoofd. Ze vormen de sleutel tot het begrijpen van talloze medische termen zonder dat je elke term afzonderlijk hoeft te memoriseren. Focus op de betekenis en de context waarin ze worden gebruikt. > **Voorbeeld:** Als je de term `hepatomegalie` tegenkomt, ontleed deze dan: `hepat-` (lever) + `-megalie` (vergroting). Dit leidt direct tot de betekenis "vergrote lever". Op dezelfde manier, `dermat-` (huid) + `-itis` (ontsteking) = `dermatitis` (huidontsteking). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Cardiovasculair stelsel | Het stelsel dat verantwoordelijk is voor het transport van bloed en lymfe door het lichaam, inclusief het hart en bloedvaten. | | Vasectomie | Een chirurgische ingreep waarbij de zaadleiders worden doorgesneden of afgebonden om sterilisatie bij mannen te bewerkstelligen. | | Vasoconstrictie | Het vernauwen van bloedvaten, wat kan leiden tot een verhoogde bloeddruk of verminderde bloedtoevoer naar een bepaald gebied. | | Angiografie | Een diagnostische beeldvormende techniek die gebruikmaakt van contrastvloeistof en röntgenstraling om bloedvaten zichtbaar te maken. | | Arteriegrafie | Een specifieke vorm van angiografie gericht op het in beeld brengen van slagaders. | | Flebitis | Ontsteking van een ader, vaak gepaard gaande met pijn, roodheid en zwelling. | | Hematocyt | Een cel die in het bloed voorkomt, zoals een rode bloedcel of een witte bloedcel. | | Hematologie | De medische discipline die zich bezighoudt met de studie van bloed, bloedziekten en het bloedvormende weefsel. | | Adenitis | Ontsteking van een klier, wat zich kan uiten als zwelling en pijn in het getroffen gebied. | | Lymphangitis | Ontsteking van de lymfevaten, vaak veroorzaakt door een infectie, wat leidt tot pijnlijke zwelling en rode strepen. | | Splenectomie | De chirurgische verwijdering van de milt, meestal uitgevoerd vanwege beschadiging, vergrootte omvang of ziekte. | | Splenomegalie | Een abnormale vergroting van de milt, die diverse oorzaken kan hebben, waaronder infecties en bloedaandoeningen. | | Tracheitis | Ontsteking van de luchtpijp, wat kan leiden tot hoesten en ademhalingsproblemen. | | Bronchitis | Ontsteking van de bronchiën, de vertakkingen van de luchtpijp naar de longen, vaak gepaard gaand met hoesten en slijmvorming. | | Pneumologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van ziekten van de luchtwegen en longen. | | Pleuritis | Ontsteking van het longvlies, het dunne membraan dat de longen omgeeft en de binnenkant van de borstwand bekleedt, wat leidt tot pijn bij ademhalen. | | Apnoe | Een tijdelijke stopzetting van de ademhaling, zowel tijdens de slaap als door andere oorzaken. | | Dyspnoe | Een subjectief gevoel van kortademigheid of ademhalingsmoeilijkheden. | | Polypnoe | Een abnormaal snelle ademhalingsfrequentie, vaak een reactie op ziekte of stress. | | Orthopnoe | Ademhalingsmoeilijkheden die optreden in liggende houding en verlichten bij rechtop zitten of staan. | | Gastrectomie | De chirurgische verwijdering van (een deel van) de maag, meestal als behandeling voor maagkanker of ernstige maagzweren. | | Enteritis | Ontsteking van de dunne darm, vaak veroorzaakt door infecties, wat leidt tot diarree en buikpijn. | | Duodenitis | Ontsteking van de twaalfvingerige darm (duodenum), het eerste deel van de dunne darm direct na de maag. | | Appendicitis | Ontsteking van het wormvormig aanhangsel (appendix), een veelvoorkomende chirurgische noodsituatie. | | Appendectomie | Chirurgische verwijdering van het wormvormig aanhangsel (appendix), de standaardbehandeling voor appendicitis. | | Hepatitis | Ontsteking van de lever, vaak veroorzaakt door virussen, alcoholmisbruik of auto-immuunziekten. | | Hepatomegalie | Een abnormale vergroting van de lever, die kan wijzen op diverse leveraandoeningen of andere systemische ziekten. | | Uremie | Een toxische toestand die ontstaat door het ophopen van afvalstoffen, met name ureum, in het bloed als gevolg van nierfalen. | | Vaginitis | Ontsteking van de vagina, vaak veroorzaakt door infecties of hormonale veranderingen, met symptomen als jeuk en afscheiding. | | Menorragie | Hevige of langdurige menstruatiebloedingen die verder gaan dan de normale menstruatiecyclus. | | Amenorree | Het uitblijven van menstruatie bij vrouwen die normaal gesproken wel menstrueren, met diverse mogelijke oorzaken. | | Gynaecologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de gezondheid van het vrouwelijke voortplantingssysteem. | | Androgeen hormoon | Mannelijke geslachtshormonen, zoals testosteron, die een rol spelen bij de ontwikkeling en instandhouding van mannelijke geslachtskenmerken. | | Neuritis | Ontsteking van een zenuw, wat kan leiden tot pijn, gevoelloosheid of verlamming in het gebied dat door de zenuw wordt geïnnerveerd. | | Neurologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van ziekten van het zenuwstelsel. | | Encefalogram | Een grafische weergave van de elektrische activiteit van de hersenen, ook bekend als een EEG (elektro-encefalogram). | | Cerebrospinaal | Verwijst naar zowel de hersenen (cerebrum) als het ruggenmerg (spinaal). | | Poliomyelitis | Een virale infectieziekte die de zenuwcellen in het ruggenmerg aantast en kan leiden tot verlamming. | | Meningitis | Ontsteking van de hersenvliezen, de membranen die de hersenen en het ruggenmerg omgeven, vaak veroorzaakt door een infectie. | | Psychiatrie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose, behandeling en preventie van psychische stoornissen. | | Osteitis | Ontsteking van botweefsel, vaak veroorzaakt door infectie of andere ziekteprocessen. | | Osteoom | Een goedaardige bottumor, bestaande uit botweefsel. | | Myalgie | Spierpijn, die kan variëren van mild en plaatselijk tot ernstig en wijdverbreid. | | Intramusculair | Binnen in een spier gelegen of toegediend, zoals een intramusculaire injectie. | | Artritis | Ontsteking van een gewricht, wat leidt tot pijn, zwelling, stijfheid en beperkte beweeglijkheid. | | Artrose | Een degeneratieve gewrichtsaandoening waarbij het kraakbeen in een gewricht verslechtert, wat leidt tot pijn en stijfheid. | | Artroscopie | Een minimaal invasieve chirurgische procedure om de binnenkant van een gewricht te onderzoeken en te behandelen met behulp van een kleine camera en instrumenten. | | Tendinitis | Ontsteking van een pees, vaak veroorzaakt door overbelasting of herhaalde bewegingen, wat leidt tot pijn en gevoeligheid. | | Spondylitis | Ontsteking van de wervels, wat kan leiden tot pijn en stijfheid in de wervelkolom. | | Rachialgie | Pijn in de wervelkolom. | | Lumbalgie | Pijn in de onderrug, ook wel spit genoemd. | | Coxartrose | Slijtage van het heupgewricht, gekenmerkt door pijn en stijfheid in de heup. | | Crur | Been. | | Gonartrose | Slijtage van het kniegewricht, gekenmerkt door pijn en stijfheid in de knie. | | Podologie | De studie en behandeling van aandoeningen van de voet. | | Brachialgie | Pijn in de arm. | | Chirurgie | Het medische vakgebied dat zich bezighoudt met de behandeling van ziekten en verwondingen door middel van handmatige of instrumentele technieken. | | Dactylografie | Het schrijven met de vingers, zoals typen. | | Thoracotomie | Een chirurgische opening van de borstkas, gebruikt voor toegang tot de organen in de borstholte. | | Dermatologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van huidaandoeningen. | | Subcutaan | Gelegen direct onder de huid. | | Hemiplegie | Verlamming van één lichaamshelft, meestal veroorzaakt door een beroerte of hersenletsel. | | Unilateral | Aan één zijde gelegen of beperkt tot één zijde. | | Biceps | Een spier met twee koppen, zoals de biceps brachii in de bovenarm. | | Trigemini | Verwijst naar drie structuren, zoals de drie takken van de nervus trigeminus in het gezicht. | | Oligomenorree | Een menstruatiecyclus met een abnormaal lange duur tussen de menstruaties, of een gering aantal menstruaties per jaar. | | Pollakisurie | Frequent urineren, met korte intervallen tussen de toiletbezoeken. | | Polyurie | Abnormaal grote hoeveelheden urineproductie. | | Pancreas | De alvleesklier, een orgaan dat zowel spijsverteringsenzymen als hormonen produceert. | | Brachycardie | Een abnormaal trage hartslag. | | Dolichocefalie | Een langwerpige schedelvorm, waarbij de lengte van de schedel groter is dan de breedte. | | Micro | Klein. | | Macro | Groot. | | Mega | Zeer groot. | | Auto | Zelf. | | Homo | Gelijk. | | Iso | Gelijk. | | Hetero | Anders. | | Anti | Tegen. | | Hypo | Te weinig, onder. | | Hyper | Te veel, boven. | | Isch | Tekort, gebrek. | | Dys | Stoornis, moeilijk. | | Eu | Goed, normaal. | | Chlor | Groen. | | Cyan | Blauw. | | Erytr | Rood. | | Leuk | Wit. | | Melan | Zwart. | | Poli | Grijs. | | Xanth | Geel. | | A | Zonder. | | An | Zonder. | | In | Niet. | | Im | Niet. | | Intra | Binnen. | | Endo | Binnen. | | Exo | Buiten. | | Ecto | Buiten. | | Extra | Buiten. | | Ad | Naar toe. | | Ab | Weg van. | | Para | Naast. | | Epi | Op, boven. | | Supra | Boven. | | Sub | Onder. | | Infra | Onder. | | Hypo | Onder. | | Ante | Voor. | | Pre | Voor. | | Pro | Voor. | | Post | Achter, na. | | Retro | Achter. | | Peri | Rondom. | | Circum | Rondom. | | Inter | Tussen. | | Meso | Tussen. | | Dia | Doorheen. | | Trans | Doorheen. | | Ana | Omhoog, opnieuw. | | Cata | Naar beneden. | | Co | Samen. | | Con | Samen. | | Cum | Samen. | | Syn | Samen. | | Sym | Samen. | | Ortho | Recht, normaal. | | Brady | Traag. | | Tachy | Snel. | | Meta | Na, verandering. | | Analgesie | Het verdwijnen of afwezigheid van pijn. | | Algie | Pijn. | | Neuralgie | Pijn die langs de baan van een zenuw loopt. | | Arteria pulmonalis | De slagader die bloed van het hart naar de longen transporteert. | | Cholelithiasis | De aanwezigheid van galstenen in de galblaas of galwegen. | | Varicokèle | Een spataderbreuk in de balzak (scrotum) rondom de zaadstreng. | | Bactericide | Een stof of proces dat bacteriën doodt. | | Arthrodese | Een chirurgische procedure om een gewricht permanent vast te zetten, vaak om pijn of instabiliteit te verminderen. | | Bronchiëctasie | Een chronische aandoening waarbij de luchtwegen in de longen permanent verwijd en beschadigd zijn, wat leidt tot ophoping van slijm en infecties. | | Gastrectomie | De chirurgische verwijdering van een deel of de gehele maag. | | Hematemese | Het braken van bloed, wat kan wijzen op bloedingen in het spijsverteringskanaal. | | Glycemie | De concentratie van glucose (suiker) in het bloed. | | Exerese | De chirurgische verwijdering van een weefsel of gezwel. | | Polyfagie | Overmatige eetlust of overmatig eten. | | Hydrofiel | Aantrekkend tot water; de eigenschap van stoffen die gemakkelijk water opnemen of ermee mengen. | | Claustrofobie | Een intense angst voor afgesloten of kleine ruimtes. | | Osteogenese | Het proces van botvorming of de ontwikkeling van botten. | | Radiografie | Een medische beeldvormingstechniek die gebruikmaakt van röntgenstralen om beelden van de binnenkant van het lichaam te creëren. | | Pediatrie | Het medische specialisme dat zich richt op de gezondheid en ziekten van kinderen. | | Cardiologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van hartziekten. | | Hemolyse | De afbraak van rode bloedcellen, waarbij hemoglobine vrijkomt. | | Kleptomanie | Een psychische stoornis gekenmerkt door een dwangmatige drang om te stelen, ondanks dat de gestolen goederen niet nodig zijn. | | Hepatomagalie | Een abnormale vergroting van de lever. | | Spirometrie | Een longfunctieonderzoek dat de hoeveelheid lucht meet die een persoon kan in- en uitademen. | | Coccygodynie | Pijn in het stuitbeen (os coccygis), vaak veroorzaakt door trauma of langdurig zitten. | | Mucoïd | Slijmachtig of lijkend op slijm. | | Lipoom | Een goedaardige tumor bestaande uit vetweefsel. | | Trombose | De vorming van een bloedstolsel (trombus) in een bloedvat, wat de bloedstroom kan belemmeren. | | Neuropathie | Een aandoening van de perifere zenuwen, die kan leiden tot pijn, gevoelloosheid, tintelingen of zwakte. | | Cytopenie | Een tekort aan bloedcellen, zoals rode bloedcellen, witte bloedcellen of bloedplaatjes. | | Hysteropexie | Een chirurgische procedure om de baarmoeder vast te hechten aan de buikwand, vaak om verzakking te corrigeren. | | Neoplasie | Een abnormale, ongecontroleerde groei van weefsel, wat kan leiden tot de vorming van een tumor (kwaadaardig of goedaardig). | | Hemiplegie | Verlamming van één lichaamshelft. | | Hematopoiese | Het proces van de vorming van bloedcellen in het beenmerg. | | Blefaroptose | Een hangend bovenste ooglid, wat het gezichtsveld kan belemmeren. | | Hemoptysie | Het ophoesten van bloed, wat kan wijzen op ernstige aandoeningen van de luchtwegen of longen. | | Diarree | Dunne, waterige ontlasting die vaker voorkomt dan normaal. | | Myorrafie | Het chirurgisch hechten van een beschadigde spier. | | Hemorragie | Een hevige bloeding, uitwendig of inwendig. | | Gastroscopie | Een medisch onderzoek waarbij een flexibele buis met een camera (gastroscoop) wordt ingebracht via de mond om de slokdarm, maag en twaalfvingerige darm te bekijken. | | Hemostase | Het proces van het stoppen van bloedingen, zowel natuurlijk als door medische interventie. | | Colostomie | Een chirurgische procedure waarbij een opening (stoma) in de dikke darm (colon) naar buiten wordt geleid, meestal om ontlasting op te vangen. | | Kinesitherapie | Fysiotherapie die zich richt op bewegingstherapie om mobiliteit, functie en welzijn te verbeteren. | | Laparotomie | Een chirurgische opening van de buikwand, gebruikt voor toegang tot de buikorganen. | | Atonie | Gebrek aan normale spierspanning, wat leidt tot slapte of verlies van functie. | | Atrofie | Afname van het volume of de massa van een weefsel of orgaan, vaak als gevolg van ziekte, gebrek aan gebruik of veroudering. | | Hypertrofie | Een toename van het volume van een orgaan of weefsel door vergroting van de individuele cellen. | | Neurotroop | Stoffen of agentia die een specifieke affiniteit hebben voor zenuwweefsel. | | Hematurie | De aanwezigheid van bloed in de urine. | | Cardiopathie | Een aandoening die het hart treft; ziekte van het hart. |

# Neonatale screening Neonatale screening is een essentieel proces voor de vroege opsporing van aangeboren aandoeningen bij pasgeborenen, met als doel ernstige handicaps of overlijden te voorkomen door tijdige diagnose en behandeling. ## 1. Neonatale screening ### 1.1 Wat is neonatale screening en waarom wordt het uitgevoerd? Neonatale screening, ook wel bekend als de hielprik, is een test die bij alle pasgeborenen wordt uitgevoerd. Het primaire doel is het vroegtijdig opsporen van aangeboren aandoeningen. Door deze aandoeningen vroegtijdig te diagnosticeren en te behandelen, kunnen ernstige handicaps, chronische aandoeningen of overlijden worden voorkomen. #### 1.1.1 Criteria voor screening Een aandoening komt in aanmerking voor neonatale screening indien aan de volgende criteria wordt voldaan: * **Vroege klinische diagnose is onmogelijk:** Dit geldt met name voor asymptomatische aandoeningen bij de geboorte. * **Relatief hoge incidentie:** De aandoening komt met een zekere frequentie voor in de populatie. * **Werkzame en haalbare behandeling beschikbaar:** Er moet een effectieve behandeling bestaan die de prognose verbetert. * **Vroegtijdige opsporing leidt tot betere prognose:** De vroege diagnose en behandeling hebben een aantoonbaar positief effect op de uitkomst voor het kind. * **Automatiseerbare, goedkope screeningstest:** De test moet efficiënt, kosteneffectief en betrouwbaar zijn. #### 1.1.2 Kenmerken van een ideale screeningstest Een ideale screeningstest bezit de volgende eigenschappen: * **Zeer hoge gevoeligheid:** Er worden zo min mogelijk vals-negatieve resultaten gerapporteerd (weinig zieke kinderen worden gemist). * **Hoge specificiteit:** Er worden zo min mogelijk vals-positieve resultaten gerapporteerd (weinig gezonde kinderen worden onterecht als ziek aangemerkt). #### 1.1.3 Toestemming en financiering De screeningstest wordt gratis aangeboden door de overheid. Indien er aanvullende onderzoeken nodig zijn na een afwijkende screening, komt de mutualiteit tussenbeide voor de financiering. Het is essentieel dat de ouders geïnformeerde toestemming geven voor de screening. ### 1.2 Het screeningsonderzoek: de hielprik #### 1.2.1 De Guthrie-test (hielprik) De hielprik, ook wel de Guthrie-test genoemd, is de meest gebruikte methode voor neonatale screening. Het betreft de afname van een klein beetje bloed uit de hiel van de pasgeborene. #### 1.2.2 Evolutie en omvang van de screening Het aantal ziekten waarop gescreend wordt, is in de loop der jaren toegenomen. Momenteel wordt er in België gescreend op 18 aangeboren aandoeningen. Er wordt nog onderzocht of Severe Combined Immune Deficiency (SCID) toegevoegd kan worden aan het screeningsprogramma. #### 1.2.3 Tijdslijn van de afname * **Franstalige gemeenschap:** Sinds november 2020 vindt de hielprik vervroegd plaats, namelijk 48 uur na de geboorte in plaats van 72 tot 96 uur. De resultaten tonen aan dat de gevoeligheid en specificiteit van de analyses behouden blijven en er een belangrijke tijdwinst is. * **Vlaanderen:** Sinds januari 2024 vindt de screening ook in Vlaanderen plaats vanaf 48 uur na de geboorte. #### 1.2.4 Speciale protocollen voor prematuren en zieke neonaten Voor prematuren (< 34 weken) en ernstig zieke neonaten gelden aangepaste schema's: * **Eerste afname:** Vóór de start van een infuus op dag 0 (D0). * **Tweede afname:** Op dag 2 (D2). * **Derde afname:** Tussen de tweede en vierde levensweek. Deze aangepaste schema's zijn noodzakelijk omdat de interpretatie van de testresultaten bij deze kwetsbare groep anders kan zijn, met een verhoogd risico op vals-positieve of vals-negatieve resultaten. #### 1.2.5 Gebruik van navelstrengbloed Navelstrengbloed mag niet worden gebruikt voor neonatale screening. Bloedafnames zijn pas weer betrouwbaar twee weken na een transfusie. ### 1.3 De rol van de vroedvrouw De vroedvrouw speelt een cruciale rol in verschillende fasen van het screeningsproces: #### 1.3.1 Pre-analytische fase * **Informeren van de ouders:** Uitleg geven over de screening, het doel ervan, en het bewaren van de gegevens van hun kind, waarbij de privacy wordt gewaarborgd. * **Verkrijgen van geïnformeerde toestemming:** Mondelinge toestemming van de ouders wordt genoteerd op de achterzijde van het bloedkaartje, met vermelding van de gegevens van de zorgverstrekker en diens handtekening. * **Bloedstaal afnemen:** Het bloedstaal correct afnemen volgens de voorgeschreven procedure. * **Registratie van gegevens:** Invullen van alle vereiste gegevens op het bloedkaartje. * **Verzenden van het bloedkaartje:** Bezorgen van het ingevulde bloedkaartje aan het screeningscentrum. #### 1.3.2 Post-analytische fase * **Meedelen van resultaten:** Communiceren van de resultaten aan de ouders, waarbij de interpretatie van normale versus afwijkende resultaten correct wordt overgebracht. #### 1.3.3 Belangrijke taken voor de vroedvrouw * **Goed informeren:** Duidelijke en begrijpelijke uitleg geven aan de ouders. * **Mondelinge toestemming registreren:** Zorgen voor correcte administratie van de toestemming. * **Afname op het juiste tijdstip:** De bloedafname uitvoeren binnen de vereiste tijdsvensters. * **Resultaat meedelen:** Transparant communiceren over de uitkomsten van de screening. * **Bewaren van gegevens:** Verzekeren dat de gegevens correct worden beheerd. ### 1.4 Verloop van het screeningsonderzoek #### 1.4.1 Afname en verwerking van het bloedstaal * **Bloedkaartje:** Het bloed wordt opgevangen op filterpapier in cirkels op het bloedkaartje. Het is essentieel om het filterpapier niet aan te raken. * **Afname bij prematuren en zieke neonaten:** Speciale aandacht is vereist, omdat het risico op afwijkende resultaten groter is. * **Pijnstilling:** Indien nodig kan pijnstilling, voeding of sucrose worden toegepast tijdens de afname. * **Drogen en versturen:** Na de afname moet het bloedkaartje zorgvuldig drogen. Vervolgens wordt het zo snel mogelijk, idealiter binnen 24 uur (buiten weekends en feestdagen), per post of via een koerierdienst naar het screeningscentrum gestuurd in de daarvoor bestemde enveloppe. Vertragingen kunnen ernstige gevolgen hebben voor de te behandelen kinderen. #### 1.4.2 Analyse in het laboratorium * **Gegevensinvoer:** Alle gegevens van het bloedkaartje worden ingevoerd in het laboratoriumsysteem. * **Voorbereiding:** Rondjes met een diameter van 3 mm worden uit het filterpapier geponst. * **Analyse methoden:** De 18 aangeboren aandoeningen worden opgespoord met behulp van drie verschillende technieken. * **Doorlooptijd:** De analyses nemen 24 tot 48 uur in beslag. * **Herhaling bij afwijkende resultaten:** Indien een resultaat afwijkend is, wordt de analyse op hetzelfde bloedstaal driemaal herhaald om de betrouwbaarheid te garanderen. #### 1.4.3 Resultaat en follow-up * **Resultaatduur:** De resultaten zijn doorgaans na 3 weken beschikbaar. * **Communicatie bij afwijkende resultaten:** * Het laboratorium contacteert de materniteit, de vroedvrouw of de behandelende arts. * Afwijkende resultaten worden schriftelijk en telefonisch meegedeeld aan de aangeduide arts. * De arts informeert de ouders over het afwijkend resultaat en maakt verdere afspraken voor aanvullend onderzoek. * **Normale resultaten:** Indien de screening geen afwijking toont, worden de resultaten niet actief meegedeeld aan de ouders. * **Archivering:** Het screeningscentrum bewaart het bloedkaartje gedurende vijf jaar. De resultaten worden langer bijgehouden. De behandelend arts kan de resultaten en het bloedkaartje opvragen met toestemming van de ouders. * **Vergelijking geboortelijsten:** De geboortelijsten van materniteiten en zelfstandige vroedvrouwen worden manueel vergeleken met de ontvangen bloedkaartjes om te voorkomen dat stalen verloren gaan. #### 1.4.4 Belang van screeningsresultaten > **Tip:** Een screening is geen definitieve diagnose. Het is mogelijk dat ziektes worden gemist tijdens de screening. Aanvullend onderzoek is essentieel om een diagnose te bevestigen. ### 1.5 Aandoeningen waarop gescreend wordt De neonatale screening richt zich op een breed scala aan aangeboren aandoeningen, waaronder: * Stoornissen in het metabolisme van bouwstenen van eiwitten (aminozuurmetabolisme). * Stoornissen in de vetzuurverbranding. * Stoornissen in het hergebruik van de vitamine biotine. * Hormonale stoornissen. * Mucoviscidose (Cystic Fibrosis). * Spinale Musculaire Atrofie (SMA). #### 1.5.1 Congenitale hypothyreoïdie (CHT) * **Symptomen:** Verstandelijke en motorische achterstand, slecht drinken, hypotonie (slapheid), grote achterste fontanel, verstoorde temperatuurhuishouding, constipatie, macroglossie (vergrote tong). * **Behandeling:** Medicatie of een streng dieet (levenslang). * **Prognose:** Goed indien de therapie snel wordt gestart. #### 1.5.2 Mucoviscidose (CF) * **Definitie:** Een zeldzame, aangeboren, erfelijke stofwisselingsziekte die long- en spijsverteringsproblemen veroorzaakt. * **Incidentie:** Ongeveer 1 op 3500 levendgeborenen. * **Overervingspatroon:** Autosomaal recessief. * **Diagnose:** Vaak moeilijk in het eerste levensjaar op basis van symptomen. Een zweettest wordt uitgevoerd na een afwijkend screeningsresultaat om de diagnose te bevestigen. DNA-onderzoek kan de specifieke fouten identificeren. * **Prognose:** De levensverwachting is momenteel rond de 38 jaar. Vroege diagnose (vóór 2 maanden) leidt tot een betere prognose. #### 1.5.3 Spinale Musculaire Atrofie (SMA) * **Definitie:** Een zeldzame spierziekte waarbij de motorische zenuwcellen (alfa-motorneuronen) versneld afsterven, wat leidt tot toenemende spierzwakte in ledematen, romp en ademhalingsspieren. * **Oorzaak:** Verstoring van de signaaloverdracht van zenuwen naar spieren. * **Types:** Onderverdeeld in SMA type 1, 2, 3 en 4, gebaseerd op ernst en leeftijd van ontstaan. SMA type 1 en 2 komen het vaakst voor. * **Impact:** Zonder behandeling leiden SMA type 1 en 2 tot ernstige handicaps, rolstoelgebondenheid en, in het geval van type 1, een levensverwachting van minder dan 2 jaar. Type 3 patiënten leren stappen, maar verliezen dit vermogen later. * **Behandeling:** In België zijn er drie behandelingen beschikbaar. * **Belang van vroege diagnose:** "TIME IS NEURONS!" benadrukt de urgentie van vroege opsporing en behandeling. * **Dragerschap:** 1 op 45-50 personen is drager van het SMA-gen. ### 1.6 Erfelijkheid van aangeboren aandoeningen * **Overervingspatronen:** De twee belangrijkste patronen zijn dominant en recessief. Recessieve overerving komt frequent voor bij de aandoeningen die via de hielprik worden gescreend. * **Dragerschap:** Dragende ouders vertonen zelf geen klachten, waardoor zij vaak pas op de hoogte raken van het dragerschap wanneer zij een kind met een aandoening krijgen. Na de diagnose bij het kind worden de ouders vaak gescreend. * **Consanguïniteit:** Het risico op recessieve aandoeningen is groter bij consanguïne koppels (bijvoorbeeld neef-nicht). ### 1.7 Belang van tijdige interventie De neonatale screening is van cruciaal belang omdat veel aangeboren aandoeningen, indien onbehandeld, leiden tot ernstige, onherstelbare gevolgen. Vroege diagnose en interventie kunnen deze gevolgen voorkomen of significant verminderen, wat resulteert in een veel betere prognose en levenskwaliteit voor het kind. > **Voorbeeld:** Bij congenitale hypothyreoïdie kan een snelle start van hormoontherapie hersenbeschadiging voorkomen en een normale cognitieve en motorische ontwikkeling mogelijk maken. Zonder behandeling leidt dit tot permanente verstandelijke en motorische achterstand. --- # Wiegendoodpreventie Hieronder volgt de studiehandleiding voor wiegendoodpreventie. ## 2. Wiegendoodpreventie Wiegendood, of Sudden Infant Death Syndrome (SIDS), is het plotselinge, onverklaarbare overlijden van een kind jonger dan één jaar, meestal tijdens de slaap, waarbij na uitgebreid onderzoek geen doodsoorzaak kan worden vastgesteld. ### 2.1 Het triple risk-model Wiegendood wordt verklaard door het samenspel van genetische factoren, omgevingsfactoren, ontwikkelings- en gedragspatronen en etnische predisposities bij een kwetsbaar kind tijdens een specifieke ontwikkelingsfase. De mate waarin elke factor bijdraagt, kan variëren. De negatieve beïnvloeding van een efficiënte arousal (wekrespons) staat centraal in de pathogenese van wiegendood. * **Arousal:** Het mechanisme dat een kind wakker maakt bij een potentieel levensbedreigende situatie (bv. apneu, hypotensie). Dit kan spontaan (fysiologisch) of extern (omgevingsprikkels) optreden en leidt tot autonome of gedragsmatige reacties om veiligheid te garanderen. * **Gestoorde Arousal:** Een afwijkende arousal kan genetisch bepaald zijn, of veroorzaakt worden door prenatale blootstelling aan nicotine, buikligging, warme omgeving, drugs, etc. Een genetisch bepaalde vertraagde ontwikkeling van de hersenstamneuronen die verantwoordelijk zijn voor arousal kan een rol spelen. Deficiënte serotoninereceptoren in de ventrale medulla spelen mogelijk een rol in arousal, chemo-sensitiviteit, ademhaling en bloeddrukregulatie. ### 2.2 Algemene preventieadviezen Sinds 1994 worden algemene adviezen verspreid om wiegendood te voorkomen. De vroedvrouw en kinderarts spelen een cruciale rol in het informeren van ouders. Er worden vier algemeen aanbevolen maatregelen gehanteerd: 1. **Rugligging:** Dit is de enige veilige slaaphouding. 2. **Niet roken:** Roken tijdens en na de zwangerschap dient vermeden te worden. 3. **Laag houden temperatuur slaapomgeving:** Zorg voor een koele slaapomgeving. 4. **Hoofd en gezicht vrij:** Het vrijhouden van hoofd en gezicht is cruciaal voor thermoregulatie en ademhaling. Daarnaast is **regelmatig toezicht** belangrijk. ### 2.3 Risicofactoren van de omgeving Verschillende omgevingsfactoren kunnen het risico op wiegendood verhogen: #### 2.3.1 Slaaphouding * **Rugligging:** De enige veilige slaaphouding. Tijdens waken kunnen afwisselende houdingen de motoriek stimuleren. * **Buikligging:** Verhoogt het risico aanzienlijk. Dit kan leiden tot: * Verminderde arousal-respons. * Herinademing van uitgeademde lucht (rebreathing). * Lagere vasomotore tonus met sneller hartritme. * Verhoogde lichaamstemperatuur. * Verandering van slaaparchitectuur ten gunste van diepe slaap. * Het risico is het grootst bij jonge zuigelingen die nog niet zelfstandig kunnen wentelen en hun hoofd/nek langdurig in extensie en rotatie houden. * **Zijligging:** Onveilig. * **Inbakeren:** Kan het risico verhogen indien ouder dan 4 maanden. #### 2.3.2 Rookgedrag * **Roken tijdens zwangerschap:** Verhoogt het risico significant door de effecten van nicotine op de foetale ontwikkeling, cardiovasculaire controle en hersenontwikkeling (arousal). * **Passief roken:** Verhoogt het risico, zij het in mindere mate dan actief roken tijdens de zwangerschap. Rookstop wordt sterk aanbevolen. #### 2.3.3 Temperatuur slaapomgeving * **Koele slaapomgeving:** Aanbevolen wordt 20 °C tot 8 weken, daarna 18 °C. * **Hoofd en gezicht vrij:** Essentieel voor thermoregulatie, aangezien het hoofd verantwoordelijk is voor 80% van de warmte-uitwisseling. Het bedekken van het hoofd kan snel leiden tot een stijging van de lichaamstemperatuur. #### 2.3.4 Toezicht * **Regelmatig en direct toezicht:** De enige betrouwbare manier om een slapend kind te controleren. * **Co-sleeping (in dezelfde kamer, apart bed):** Verlaagt de kans op wiegendood tot 6 maanden door intensiever toezicht en verhoogde arousal bij het kind door de aanwezigheid van de ouder. Dit geldt voor zowel nacht- als dag dutjes. #### 2.3.5 Seizoen Er is een seizoensvariatie, waarbij wiegendood vaker voorkomt in de winter. #### 2.3.6 Bedmateriaal * **Veilige slaapomgeving:** Bedmateriaal moet goede ventilatie garanderen. Een slaapzak heeft de voorkeur boven een laken. * **Vermijden van bedekking hoofd/gezicht:** Het hoofd en gezicht mogen niet per ongeluk bedekt worden door lakens, dekens, dekbedden of knuffels. Dit kan rebreathing of warmtestuwing veroorzaken. Zorg dat het kind met de voetjes tegen het voeteneinde ligt om onder de deken te glijden te voorkomen. * **Slapen in autostoel:** Afgeraden vanwege het risico op hypoxie door de zittende houding en flexie van het hoofd, wat luchtwegobstructie kan veroorzaken. Ook de autogordels kunnen de thoraxexpansie beperken. #### 2.3.7 Samen slapen (bed-sharing) * **Gevaarlijk:** Onvoldoende evidentie dat bed-sharing veilig is in Westerse culturen. Risico's omvatten accidentele verstikking, verhoogde omgevingstemperatuur, niet vrij blijven van het hoofd, en hypoxie door rebreathing. Risico verhoogd bij vermoeidheid, roken, alcohol of drugsgebruik van de ouder. In culturen waar bed-sharing een gewoonte is, zijn de slaapomstandigheden vaak anders (bv. stevige mat op de grond). #### 2.3.8 Fopspeen * **Niet afgeraden:** Kan een preventief effect hebben. Mogelijke verklaringen zijn: * Lagere arousaldrempel. * Motorisch rustiger, minder kans op secundaire buikligging. * Minder gastro-oesofageale regurgitatie. * Versterking orofaryngeale spieren ter voorkoming van obstructieve apneus. * **Nadelen:** * Mogelijke invloed op tandontwikkeling (malocclusie) bij langdurig gebruik (na 12 maanden). * Vaker voorkomende otitis media (vooral na 6 maanden). * Potentiële interferentie met melkproductie bij borstvoeding (uitstellen tot de borstvoeding goed op gang is). * Vaker voorkomende gastro-intestinale infecties en orale candidose (hygiëne is belangrijk). #### 2.3.9 Plotse verandering in omgeving * **Stress en verandering slaappatroon:** Veranderingen zoals starten op een kinderdagverblijf kunnen stress veroorzaken en leiden tot slaapdeprivatie, wat de arousal kan verminderen en apneus kan doen toenemen. Wennen aan de nieuwe omgeving is belangrijk. Dit geldt ook voor logeren of verhuizen. #### 2.3.10 Kindermishandeling * **Niet automatisch wiegendood:** Herhaald plots overlijden binnen een gezin wijst niet automatisch op wiegendood. Een grondige anamnese en onderzoek zijn noodzakelijk om mishandeling uit te sluiten. ### 2.4 Kindfactoren Verschillende factoren gerelateerd aan het kind zelf kunnen het risico op wiegendood beïnvloeden: #### 2.4.1 Leeftijd * **Vooral < 6 maanden:** De piek ligt tussen 2 en 4 maanden. Dit is gerelateerd aan het falen van de wekrespons. #### 2.4.2 Geslacht * **Jongens:** Tweemaal zo vaak getroffen als meisjes. #### 2.4.3 Genetisch profiel * **Genetische defecten:** Kunnen risicoverhogend werken in combinatie met andere factoren, zoals cardiale ionkanaalpathologie, serotoninetransporter-pathologie, afwijkende enzymatische afbraak van nicotine, defecten in het immuunsysteem, of metabole aandoeningen (bv. MCAD). #### 2.4.4 Voeding * **Borstvoeding:** Hoewel beschouwd als de gouden standaard voor voeding, is het geen directe preventieve factor tegen wiegendood. Wel zijn er frequentere arousals bij borstgevoede kinderen, wat een beschermend effect kan verklaren, met name rond de leeftijd van 2-3 maanden. Het beschermende effect kan echter ook verklaard worden door gunstige omgevingsfactoren (bv. minder roken, hogere socio-economische status) die vaak samengaan met borstvoeding. #### 2.4.5 Prematuriteit * **Verhoogd risico:** Prematuren, vooral die met een geboortegewicht lager dan 1000 gram, hebben vaker apneus. Het risico op wiegendood is omgekeerd evenredig met het geboortegewicht en de zwangerschapsduur. * **Preventieve aandachtspunten:** * Rugligging na de fase van respiratoire problemen. * Vermijden van roken tijdens de zwangerschap (verhoogt kans op preterme arbeid). * Aangepaste omgevingstemperatuur (hoger voor pretermen, maar te wijzigen zodra intensieve zorg niet meer nodig is). * Moedermelk heeft een beschermende invloed binnen de groep prematuur geborenen, mogelijk door het voorkomen van andere risicoverhogende factoren. #### 2.4.6 Medicatie * **Vermijden:** Geneesmiddelen die het wekmechanisme beïnvloeden, zoals bepaalde hoestsiropen, moeten vermeden worden. #### 2.4.7 Vaccinaties * **Geen risicoverhogend effect:** Vaccineren heeft geen verhoogd risico op wiegendood. Integendeel, vaccinaties verminderen de zuigelingensterfte door infectieziekten drastisch en zijn een belangrijke preventieve maatregel. #### 2.4.8 Infectieziekten * **Geen direct causaal verband:** Hoewel bovenste luchtweginfecties frequent voorkomen bij zuigelingen, is er geen direct causaal verband met wiegendood. Bij reeds bestaande wekrespons-problemen kunnen infecties echter wel leiden tot levensbedreigende apneus. #### 2.4.9 ALTE (Apparent Life-Threatening Event) * **Twee onafhankelijke entiteiten:** ALTE is een acuut voorval waarbij een zuigeling schijnbaar levensbedreigende symptomen vertoont, wat een andere entiteit is dan wiegendood. Er is geen verhoogde kans op wiegendood na een ALTE. Oorzaken van ALTE kunnen divers zijn (bv. reflux, epilepsie, luchtwegobstructies, medicatie, hartritmestoornissen, metabole oorzaken). ### 2.5 Ouderfactoren Factoren gerelateerd aan de ouders dragen ook bij aan het risico: #### 2.5.1 Rookgedrag * Zie Risicofactoren van de omgeving - Rookgedrag. #### 2.5.2 Alcohol * **Risicoverhogend:** Alcoholgebruik rond de conceptie en tijdens het derde trimester van de zwangerschap verhoogt het risico. Alcoholgebruik van de moeder kort voor het overlijden verhoogt het risico aanzienlijk. Siblings van foetale alcohol syndroom kinderen hebben een verhoogd risico op wiegendood. #### 2.5.3 Drugs * **Risicoverhogend:** De kans op wiegendood is verhoogd bij gebruik van drugs, met een risico dat afhangt van het type drug en combinaties. Ook postnatale abstinentieverschijnselen bij het kind kunnen een rol spelen. Het risico is vaak geassocieerd met andere factoren zoals jonge moeders, laag opleidingsniveau, alleenstaand ouderschap en ongunstige verzorgingsfactoren. #### 2.5.4 Lagere socio-economische status * **Verhoogd risico:** Wiegendood komt vaker voor in lagere sociaaleconomische klassen, deels door een combinatie met minder gunstige omgevingsfactoren. #### 2.5.5 Etniciteit * **Hogere incidentie bij bepaalde groepen:** In de VS (zwarte bevolking, indianen, Eskimo's), Australië (Aboriginals) en Nieuw-Zeeland (Maori's) is de incidentie hoger. Dit wordt vermoedelijk veroorzaakt door geassocieerde biologische, omgevings- en sociaaleconomische factoren. --- > **Tip:** Een grondige kennis van deze risicofactoren en de bijbehorende preventieve maatregelen is essentieel voor zorgverleners om ouders correct te kunnen adviseren en het risico op wiegendood te minimaliseren. Het benadrukken van de eenvoudige, maar effectieve adviezen zoals rugligging en een veilige slaapomgeving is cruciaal. --- # Vaccinatieschema en specifieke vaccins Dit gedeelte van het document beschrijft het Belgische vaccinatieschema voor kinderen en de specifieke vaccins die worden toegediend, inclusief hun doel en de ziekten die ze helpen voorkomen. ## 3. Vaccinatieschema en specifieke vaccins Het Belgische vaccinatieschema, voorgesteld door de Hoge Gezondheidsraad, wordt gratis aangeboden via Kind & Gezin, de huisarts of kinderarts. Enkel de poliovaccinatie is wettelijk verplicht. Vaccins worden ingespoten in de dij of bovenarm. Voor ouders die hun (ongeboren) baby willen beschermen, zijn er ook pre- en postnatale vaccinaties mogelijk. ### 3.1 Het Belgische vaccinatieschema Het basisvaccinatieschema omvat de volgende vaccins: * **Hexavalent vaccin** (zesvoudig vaccin) * **Pneumokokken vaccin** * **Mazelen-Bof-Rubella vaccin** * **Meningokokken vaccin** * **Humaan Papillomavirus vaccin** * **Rotavirusvaccin** #### 3.1.1 Specifieke vaccins en hun werking ##### 3.1.1.1 Hexavalent vaccin Dit vaccin beschermt tegen zes ziekten: * **Poliomyelitis (polio)**: Veroorzaakt een opstijgende verlamming van de spieren, met mogelijk uitval van de ademhalingsspieren. Dankzij vaccinatie is deze ziekte bijna volledig uitgeroeid. Het vaccinatieformulier moet ingediend worden bij het gemeentehuis vóór de leeftijd van 18 maanden. * **Difterie (kroep)**: Een besmettelijke ziekte veroorzaakt door een bacterie, die leidt tot verstopping van de bovenste luchtwegen met verstikking tot gevolg. Het tast ook het hart, de nieren en het zenuwstelsel aan. In West-Europa is difterie uiterst zeldzaam geworden. * **Tetanus (klem)**: Een ernstige, levensbedreigende infectie door de bacterie *Clostridium tetani*. Gifstoffen blokkeren bepaalde zenuwen, wat leidt tot verkramping van alle spieren, beginnend bij de kaakspieren. Besmetting gebeurt via een wonde die weinig zuurstof krijgt. Een herhalingsvaccin om de 10 jaar is vereist. * **Pertussis (kinkhoest)**: Een zeer besmettelijke krampachtige hoest die zuurstoftekort en braken kan veroorzaken. Het is vooral gevaarlijk voor neonaten en kan symptomen tot 3 maanden geven. * **Haemophilus influenzae type b (Hib)**: In gebruik sinds 1992, dit vaccin voorkomt ernstige infecties zoals NKO-infecties, pneumonie, sepsis en hersenvliesontsteking bij kinderen jonger dan 5 jaar. Het kan ook epiglotitis (levensbedreigende ontsteking van de strotklep) veroorzaken, met een fatale afloop. Overdracht gebeurt via druppels. * **Hepatitis B**: Een virus dat de lever aantast. Een acuut verloop kan leiden tot moeheid, griepachtige symptomen, slechte eetlust, misselijkheid, buikklachten en geelzucht. Overdracht kan van moeder op kind, via seksueel contact of bloed. Chronische infectie (10% van de gevallen) kan leiden tot ernstige leverziekten zoals cirrose en leverkanker. ##### 3.1.1.2 Pneumokokken vaccin Dit vaccin beschermt tegen de 13 meest voorkomende stammen van *Streptococcus pneumoniae*. Het kan leiden tot een gevarieerd ziektebeeld, gaande van luchtweginfecties tot sinusitis, longontsteking, hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging. Overdracht gebeurt via speekseldruppels. Prematuren krijgen een extra dosis van dit vaccin. ##### 3.1.1.3 Mazelen-Bof-Rubella vaccin Dit drievoudige vaccin is gericht tegen drie virusziekten die vroeger veel voorkwamen op kinderleeftijd. Het wordt toegediend rond de leeftijd van één jaar. Soms treedt koorts op, 7 tot 10 dagen na de injectie. * **Mazelen**: Verspreidt zich via de lucht (druppels). Symptomen zijn griepachtig (rode ogen, neusloop, bronchitis die kan uitlopen op longontsteking) en een typische huiduitslag die begint achter de oren en zich over het hele lichaam verspreidt. Mazelen kan ernstige complicaties veroorzaken zoals longontsteking en hersenontsteking (ongeveer 1 op 1000 gevallen). Er is geen specifieke behandeling. Wereldwijd zijn er nog uitbraken van mazelen. * **Bof (dikoor)**: Een ernstige virale infectieziekte met typisch ontstoken speekselklieren bij het oor. Overdracht gebeurt via vochtdruppeltjes en direct contact. Complicaties kunnen hersenvliesontsteking en bij jongens vanaf de puberteit ontsteking van de teelballen (kan steriliteit veroorzaken) zijn. * **Rubella (rode hond)**: Een milde virale infectie die keel- en gewrichtsontstekingen kan veroorzaken. Overdracht gebeurt via druppels. Rubella is gevaarlijk voor zwangere vrouwen, omdat het aangeboren afwijkingen bij de baby kan veroorzaken. Een herhalingsvaccinatie vóór de puberteit is belangrijk. ##### 3.1.1.4 Meningokokken vaccin Meningokokkeninfecties zijn ernstige bacteriële ziekten die hersenvliesontsteking (meningitis), hersenontsteking (encefalitis) of bloedvergiftiging (sepsis) kunnen veroorzaken, veroorzaakt door de bacterie *Neisseria meningitidis* (types A, B, C, W, Y). Overdracht gebeurt via druppels en de afloop kan zeer snel en fataal zijn. * **Meningokokken C**: Vroeger verantwoordelijk voor een derde van alle ernstige meningokokkeninfecties. * **Meningokokken ACWY**: Sinds juli 2019 wordt vaccinatie tegen ACWY aanbevolen, en sinds juli 2023 is dit gratis. Dit vaccin is belangrijk omdat types W en Y in opmars zijn. * **Meningokokken B**: Het meest voorkomende type in België. Dit vaccin is geen deel van het basisschema en kost € 87 per dosis (2 of 3 dosissen nodig). Vooral jonge kinderen en jongvolwassenen worden getroffen. ##### 3.1.1.5 Humaan Papillomavirus (HPV) vaccin Er bestaan meer dan 150 types HPV. Enkele types veroorzaken kanker (o.a. baarmoederhals-, anus-, schaamstreek- en mond- en keelkanker), terwijl andere wratten veroorzaken. Het vaccin is bedoeld ter preventie van deze kankers en genitale wratten. Het wordt toegediend aan jongeren in het eerste jaar van het secundair onderwijs, met 2 dosissen met een interval van 6 maanden. Het vaccin is het meest doeltreffend bij contact met het virus. Besmetting gebeurt door intiem en seksueel contact. ##### 3.1.1.6 Rotavirusvaccin Dit vaccin is gericht tegen rotavirus, een oorzaak van besmettelijke maag-darminfecties bij baby's en jonge kinderen, met gevaar voor ernstige uitdroging. Overdracht gebeurt via contact met stoelgang. Het vaccin maakt geen deel uit van het basisvaccinatieprogramma, maar is wel aanbevolen voor kinderen jonger dan 6 maanden. Het is een levend verzwakt vaccin dat oraal wordt toegediend. Er zijn 2 of 3 dosissen nodig, afhankelijk van het merk. Het vaccin kost ongeveer € 12 en moet in de koelkast (2-8°C) bewaard worden. ### 3.2 Bijzonderheden voor prematuren en zieke neonaten * Bij een zwangerschapsduur van minder dan 37 weken wordt er een extra dosis tegen pneumokokken toegediend op 12 weken leeftijd. * De vaccins van 15 maanden worden vervroegd naar 13 maanden. ### 3.3 Andere aanbevolen vaccins Naast het basisschema zijn er andere vaccins voor individuele bescherming beschikbaar, zoals tegen meningokokken B, windpokken en hepatitis A. Raadpleeg hiervoor de behandelende arts. > **Tip:** Raadpleeg altijd de meest recente aanbevelingen van de Hoge Gezondheidsraad voor het actuele vaccinatieschema en mogelijke aanpassingen. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Neonatale screening | Een medische procedure die bij pasgeboren baby's wordt uitgevoerd om vroegtijdig aangeboren aandoeningen op te sporen. Dit gebeurt meestal door middel van een hielprik, waarbij bloed wordt afgenomen om te testen op diverse stofwisselingsziekten en hormonale stoornissen. | | Guthrie-hielprik | Een specifieke methode voor neonatale screening waarbij een klein bloedmonster wordt afgenomen uit de hiel van een pasgeborene. Dit bloed wordt vervolgens op speciaal filterpapier gedroogd en geanalyseerd op de aanwezigheid van verschillende aangeboren aandoeningen. | | Aangeboren aandoeningen | Ziekten of afwijkingen die reeds bij de geboorte aanwezig zijn. Deze kunnen genetisch bepaald zijn of ontstaan tijdens de zwangerschap door externe factoren en kunnen variëren van milde tot zeer ernstige gevolgen voor de gezondheid. | | Werkzame en haalbare behandeling | Een behandelingsoptie die effectief is in het corrigeren of beheersen van een aandoening en die praktisch uitvoerbaar is binnen de bestaande medische mogelijkheden en middelen. | | Hoge gevoeligheid (sensitiviteit) | De mate waarin een test in staat is om alle daadwerkelijk zieke personen correct te identificeren als positief. Een hoge gevoeligheid betekent dat er weinig vals-negatieve resultaten zijn. | | Hoge specificiteit | De mate waarin een test in staat is om alle gezonde personen correct te identificeren als negatief. Een hoge specificiteit betekent dat er weinig vals-positieve resultaten zijn. | | Pre-analytische fase | De fase in een medisch laboratoriumonderzoek die voorafgaat aan de daadwerkelijke analyse van het monster. Dit omvat de correcte afname, identificatie, verwerking, opslag en transport van het monster. | | Post-analytische fase | De fase in een medisch laboratoriumonderzoek die volgt op de analyse van het monster. Dit omvat de interpretatie van de resultaten, het opstellen van het rapport, de communicatie van de resultaten en de daaropvolgende klinische beslissingen. | | Wiegendood (SIDS) | Sudden Infant Death Syndrome, het plotselinge en onverwachte overlijden van een schijnbaar gezonde zuigeling jonger dan één jaar, waarvoor na grondig onderzoek geen duidelijke doodsoorzaak kan worden vastgesteld. | | Risicofactoren | Factoren die de kans op het optreden van een bepaalde gebeurtenis, zoals wiegendood, verhogen. Deze kunnen zowel intrinsiek aan het individu zijn (bv. leeftijd, genetisch profiel) als omgevingsgebonden (bv. slaaphouding, roken). | | Arousal | Het proces waarbij een slapend persoon wordt gewekt of de aandacht wordt getrokken door een prikkel. Een adequate arousal-respons is essentieel om te reageren op potentieel levensbedreigende situaties tijdens de slaap, zoals ademhalingsstilstand. | | Triple risk-model | Een theoretisch model dat beschrijft hoe wiegendood ontstaat door de interactie van drie factoren: een kwetsbare zuigeling (bv. genetische aanleg, onrijpheid), een kritieke ontwikkelingsperiode (vaak 2-4 maanden) en externe stressoren (bv. buikligging, oververhitting). | | Consanguïene koppels | Koppels die verwant zijn, zoals neef en nicht. Bij dergelijke koppels is de kans op het doorgeven van recessieve genetische aandoeningen groter, omdat de kans op het dragen van dezelfde recessieve genen toeneemt. | | Congenitale hypothyreoïdie | Een aangeboren te traag werkende schildklier. Deze aandoening kan leiden tot ernstige ontwikkelingsachterstanden, waaronder verstandelijke en motorische handicaps, als deze niet vroegtijdig wordt behandeld met schildklierhormonen. | | Mucoviscidose (Cystic Fibrosis) | Een erfelijke ziekte die voornamelijk de longen en het spijsverteringssysteem aantast door de productie van taai slijm. Dit kan leiden tot chronische longinfecties, ademhalingsproblemen en spijsverteringsstoornissen. | | Spinale musculaire atrofie (SMA) | Een groep zeldzame genetische neuromusculaire aandoeningen die gekenmerkt worden door progressieve spierzwakte en atrofie. Dit komt door het afsterven van motorische zenuwcellen in het ruggenmerg, wat leidt tot moeilijkheden met bewegen en ademen. | | Hexavalent vaccin | Een gecombineerd vaccin dat bescherming biedt tegen zes infectieziekten: difterie, tetanus, kinkhoest, H. influenzae type b, hepatitis B en poliomyelitis. Dit vermindert het aantal injecties dat een kind nodig heeft. | | Mazelen-Bof-Rubella (MBR) vaccin | Een drievoudig vaccin dat bescherming biedt tegen drie virale kinderziekten: mazelen, bof en rodehond. Deze ziekten kunnen ernstige complicaties veroorzaken, waaronder hersenontsteking en onvruchtbaarheid. | | Humaan Papillomavirus (HPV) | Een groep virussen die voornamelijk via seksueel contact worden overgedragen en verantwoordelijk kunnen zijn voor genitale wratten en verschillende vormen van kanker, waaronder baarmoederhalskanker. | | Rotavirusvaccin | Een vaccin dat bescherming biedt tegen rotavirusinfecties, een veelvoorkomende oorzaak van ernstige diarree en uitdroging bij baby's en jonge kinderen. Het vaccin wordt oraal toegediend. | | Autosomaal recessief | Een overervingspatroon waarbij een genetische aandoening alleen tot uiting komt als een persoon twee kopieën van een bepaald afwijkend gen heeft geërfd, één van elke ouder. Dragers van één afwijkend gen vertonen meestal geen symptomen. | | Diphtheria (kroep) | Een ernstige, besmettelijke bacteriële infectie die de keel en luchtwegen aantast, wat kan leiden tot verstikking. Het vaccin is zeer effectief in het voorkomen van deze ziekte. | | Tetanus (klem) | Een potentieel dodelijke bacteriële infectie veroorzaakt door de bacterie Clostridium tetani, die giftige stoffen produceert die spierverkrampingen veroorzaken. Besmetting vindt plaats via wonden die in contact komen met de bacterie. | | Pertussis (kinkhoest) | Een zeer besmettelijke bacteriële infectie die ernstige, krampachtige hoestbuien veroorzaakt, met een risico op zuurstoftekort, vooral gevaarlijk voor jonge baby's. | | Haemophilus influenzae type b (Hib) | Een bacterie die ernstige infecties kan veroorzaken zoals hersenvliesontsteking, longontsteking en keelontsteking, vooral bij kinderen jonger dan vijf jaar. Vaccinatie heeft het voorkomen hiervan drastisch verminderd. | | Hepatitis B | Een virale infectie die de lever aantast en chronisch kan worden, met een verhoogd risico op levercirrose en leverkanker. Overdracht kan plaatsvinden van moeder op kind, via bloed of seksueel contact. | | Pneumokokkenvaccin | Een vaccin dat bescherming biedt tegen infecties veroorzaakt door Streptococcus pneumoniae bacteriën, zoals longontsteking, bloedvergiftiging en hersenvliesontsteking. | | Meningokokkeninfectie | Een ernstige bacteriële infectie veroorzaakt door Neisseria meningitidis, die hersenvliesontsteking (meningitis), hersenontsteking (encefalitis) of bloedvergiftiging (sepsis) kan veroorzaken. Kan snel fataal verlopen. |

# Voeding van de neonaat Dit studiemateriaal biedt een uitgebreide samenvatting van de voeding van de neonaat, waarbij de nadruk ligt op de superioriteit van borstvoeding, de samenstelling en wettelijke aspecten van kunstvoeding, en de praktische bereiding en hoeveelheden van flesvoeding. ## 1. Voeding ### 1.1 Introductie en superioriteit van borstvoeding Borstvoeding wordt beschouwd als de gouden standaard voor de voeding van pasgeborenen. De belangrijkste redenen voor deze superioriteit zijn: * **Aangepaste samenstelling:** Moedermelk is qua samenstelling perfect afgestemd op de behoeften van de neonaat, wat ook geldt voor de samenstelling die constant verandert tijdens de lactatieperiode (eerste dagen vs. weken, ochtend vs. avond). Koemelk daarentegen is, onbewerkt, nutritioneel ongeschikt voor een zuigeling vanwege een te hoog eiwit- en mineralengehalte (zoals natrium) en een te laag lactosegehalte. De socio-economische reden voor het gebruik van koemelk als basis voor zuigelingenmelk is de ruime beschikbaarheid. * **Immunologische voordelen:** Moedermelk bevat antistoffen en andere immuunfactoren die de baby beschermen tegen infecties. * **Emotionele en relationele aspecten:** Borstvoeding bevordert de binding (bonding) tussen moeder en kind. Kunstvoeding is onderhevig aan trends en ouders zijn vaak beïnvloedbaar door aantrekkelijke verpakkingen en slogans. ### 1.2 Wettelijke bepalingen over samenstelling van kunstvoeding Wettelijke bepalingen reguleren de samenstelling van zuigelingenvoeding: * **Volledige zuigelingenmelk:** Geschikt van geboorte tot 6 maanden. * **Opvolgvoeding:** Geschikt van 6 maanden tot 12 maanden. ### 1.3 Borstvoeding: aanbevelingen en stellingen De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beveelt het volgende aan met betrekking tot borstvoeding: * **Exclusieve borstvoeding:** Gedurende de eerste 4 tot 6 maanden. * **Bijvoeding:** Het geven van (suiker)water of kunstvoeding tijdens de eerste levensdagen wordt afgeraden. Indien de baby dorst heeft, kan een extra borstvoeding aangeboden worden. * **Vaste voeding:** Na 6 maanden dient borstvoeding gecombineerd te worden met vaste voeding, die gestart kan worden vanaf 4 maanden. Enkele belangrijke stellingen over moedermelk: * **Glutenintroductie:** Gluten worden bij voorkeur geleidelijk opgestart vanaf 4 maanden en voor 12 maanden, bij voorkeur terwijl de baby nog borstvoeding krijgt. Dit kan de incidentie van coeliakie, diabetes type 1 en tarweallergie verminderen. * **Roken:** Roken is geen contra-indicatie voor borstvoeding, hoewel blootstelling aan rook door jonge kinderen wel vermeden moet worden. * **Medicatie:** Het gebruik van medicatie door de moeder moet individueel worden beoordeeld op mogelijke effecten voor het kind. ### 1.4 Contra-indicaties voor borstvoeding Absolute contra-indicaties voor borstvoeding zijn onder andere: * HIV-positiviteit * Actieve tuberculose (totdat de moeder niet meer besmettelijk is) * Acute CMV-infectie bij de moeder indien borstvoeding wordt gegeven aan een prematuur (<1500 gram) * Gebruik van radioactieve producten * Druggebruik (cocaine, heroïne, marihuana) * Ernstig alcoholisme * Bepaalde medicatie (vereist individuele afweging) Relatieve contra-indicaties of situaties die specifieke aandacht vereisen: * **Herpes simplex laesies op de borst:** Direct contact vermijden, kan doorgaan met de niet-aangetaste borst onder strikte handhygiëne. * **Genitale of orale herpes:** Handhygiëne en dragen van een masker. ### 1.5 Voordelen van borstvoeding **Voordelen voor het kind:** * Minder infecties (gastro-intestinale, otitis media, respiratoire, urinewegen, bacteriële meningitis, sepsis bij prematuren). * Verminderd risico op wiegendood (SIDS). * Mogelijk verminderd risico op later overgewicht en obesitas, in positieve relatie tot de duur van de lactatieperiode. Dit wordt toegeschreven aan beschermende stoffen in moedermelk, een lager eiwitgehalte en de zelfregulerende voedingsmechanismen bij voeden op verzoek. **Voordelen voor de moeder:** * Verminderde postpartum-bloedingen en snellere involutie van de uterus (door oxytocine). * Verminderd menstrueel bloedverlies en gedeeltelijke anticonceptie (lactatieamenorroe). * Mogelijk sneller terugkeer naar pre-zwangerschapsgewicht. * Lager risico op premenopauzale borstkanker. * Verminderd risico op ovariumkanker. * Verminderd risico op diabetes mellitus type 2. * Verminderde kans op heupfracturen en osteoporose in de postmenopauze. * Positieve psychologische effecten zoals optimale moeder-kindbinding en versterking van het zelfvertrouwen bij geslaagde borstvoeding. ### 1.6 Zuigelingenvoeding (kunstvoeding) #### 1.6.1 Water voor bereiding * **Flessenwater:** Mineraalarm, niet-bruisend flessenwater ("geschikt voor bereiding van zuigelingenmelk") heeft de voorkeur. Flessenwater mag niet gekookt worden. Een geopende fles water mag maximaal 24 uur in de koelkast bewaard worden. Gebruik geen water uit "gekoelde fonteinen". * **Leidingwater:** Bruikbaar mits aan bepaalde voorwaarden voldaan wordt: * Zo laag mogelijk nitraat- en natriumgehalte. Maximaal 25 mg nitraat per liter water is veilig voor baby's. * Ontluchtingstijd respecteren (water laten stromen alvorens op te vangen). * Niet uit loden leidingen. * Geen rechtstreekse verbinding met circuits voor ander water. * Alleen koud water rechtstreeks uit de kraan gebruiken. * Kraan en omgeving goed onderhouden. * Niet koken, geen ontsmettingsmiddelen toevoegen. * Niet filteren of ontharden. * **Putwater:** Wordt **niet** aanbevolen. #### 1.6.2 Fles en toebehoren * Verschillende types flessen zijn beschikbaar. * Flessen en toebehoren moeten voor het eerste gebruik gesteriliseerd worden. * De voeding kan toegediend worden op ongeveer 37°C (lichaamstemperatuur) of op kamertemperatuur (ongeveer 20°C). Lauwe of koude melk is acceptabel, maar niet té koud. #### 1.6.3 Melkpoeder: samenstelling en types De samenstelling van melkpoeder is wettelijk vastgelegd. Voorkeur gaat uit naar: * Zo laag mogelijk eiwitgehalte. * Toevoeging van langeketen vetzuren. * Toevoeging van prebiotica/HMO (humane melk oligosachariden) en/of probiotica. Deze hebben als doel de ontwikkeling van een evenwichtig darmmicrobioom en immuunsysteem te stimuleren. * **Prebiotica:** Vezels die het microbioom beïnvloeden. * **Probiotica:** Goede bacteriën. * **HMO's:** Korte suikerketens die de gezonde ontwikkeling van de baby kunnen stimuleren en beschermen tegen infecties. Verschillende types melkpoeders: * **Gewone startvoeding:** Op basis van koemelkeiwit, aangepast qua suikers, mineralen en vetgehalte. Bruikbaar voor de meeste pasgeborenen. * **Partieel hydrolysaat:** Eiwitten zijn gedeeltelijk afgebroken. Wordt soms gebruikt om risico op atopie en KMEA (koemelkallergie) te verminderen, maar de effectiviteit hiervan is wetenschappelijk onderwerp van discussie. * **Semi-elementaire voeding:** Eiwitten zijn extensief gehydrolyseerd. Kan lactosevrij zijn en wordt gebruikt voor de behandeling van KMEA. Terugbetaald onder strenge voorwaarden. * **Andere voedingen:** Anti-regurgitatie voedingen en comfortvoedingen bij verteringsongemakken. Extra-verzadiging voedingen missen wetenschappelijke evidentie. #### 1.6.4 Bereiding van de fles * **Maatvoering:** Gebruik **nooit** het maatje van een ander melkmerk, aangezien de korrelgrootte kan verschillen. * **Verhouding:** De standaardverhouding is 1 maatschepje melkpoeder per 30 ml water. Een afgestreken maatschepje is essentieel. * Te veel maatschepjes: melk te geconcentreerd, belast de spijsvertering en nieren, kan verstopping veroorzaken. * Te weinig maatschepjes: melk te waterig, onvoldoende voedingsstoffen voor groei. * **Graanvlokken:** Voeg geen meel of graanvlokken toe aan voedingen voor baby's jonger dan 4 maanden. * **Procedure:** 1. Giet het nodige water in de fles (kamertemperatuur of opgewarmd tot 37-40°C). 2. Voeg het aangewezen aantal maatschepjes toe. 3. Sluit de fles af (zonder de speen aan te raken). 4. Rol de fles tussen de handen en schud tot alles is opgelost (niet te hevig schudden om luchtbellen te voorkomen). 5. Controleer de temperatuur van de melk (binnenkant pols) indien opgewarmd. 6. Maak de melk **altijd vlak voor de voeding klaar**. Melk is een voedingsbodem voor bacteriën. 7. Klaargemaakte melk mag maximaal 24 uur in de koelkast bewaard worden. Laat klaargemaakte melk uit de koelkast niet vanzelf tot kamertemperatuur komen. 8. Warm de flesvoeding niet opnieuw op, behalve tijdens dezelfde maaltijd als de melk koud is geworden. 9. Bewaar nooit restjes, gooi ze na de voeding weg. 10. **Speciaal voor voedingen met probiotica:** Warm het water eerst op tot 37-40°C alvorens het poeder toe te voegen, aangezien probiotica niet bestand zijn tegen hoge temperaturen. #### 1.6.5 Hoeveelheden De benodigde hoeveelheid voeding per kilogram lichaamsgewicht is als volgt: * **Dag van de geboorte (dag 0):** 40 ml per kg * **Dag 1:** 60 ml per kg * **Dag 2:** 80 ml per kg * **Dag 3:** 100 ml per kg * **Dag 4:** 120 ml per kg * **Dag 5:** 140 ml per kg * **Nadien:** Baby's drinken naar behoefte, meestal tussen 150 en 200 ml per kg per dag. Het aantal voedingen per dag is afhankelijk van het gewicht: * **Baby's < 2,4 kg:** 8 voedingen per dag * **Baby's tussen 2,4 kg en 3 kg:** 7 voedingen per dag * **Baby's > 3 kg:** 6 voedingen per dag ### 1.7 Vaste voeding * Vanaf 6 maanden is de ijzerbehoefte hoog, waardoor vaste voeding noodzakelijk is. * Rond 4-6 maanden is de baby motorisch klaar om eten van een lepel af te happen. * Bij de introductie van vaste voeding is het belangrijk om rekening te houden met het honger- en verzadigingsgevoel van de baby. * Bouw vaste voeding rustig op in kleine stapjes. * Introductie van voeding met sporen van gluten, ei en pinda (vlees vanaf 6 maanden). * Bij familiale belasting van allergieën, overleg met de kinderarts. --- # Warmtehuishouding en temperatuurregulatie Dit gedeelte behandelt de mechanismen van warmteproductie en -verlies bij pasgeborenen, de gevolgen van hypothermie en hyperthermie, en preventieve maatregelen om een optimale temperatuur te handhaven. ### 8.1 Belang van temperatuurregulatie In utero is de temperatuur constant dankzij het vruchtwater. Na de geboorte wordt de temperatuurregulatie van de pasgeborene uitgedaagd door de externe omgeving. Afkoeling kan leiden tot koude stress, wat de ademhaling kan stimuleren, maar ook tot ernstige complicaties zoals: * Verhoogde zuurstofbehoefte * Metabole acidose (verzuring van het bloed door overmaat aan CO2) * Hypoglycemie (lage bloedsuikerspiegel) * Apneu (ademstilstand) * Bradycardie (trage hartslag) * Longbloeding De warmteproductie van een pasgeborene is relatief laag ten opzichte van het warmteverlies door een groot lichaamsoppervlak. In een omgeving van 20-25°C kan de huidtemperatuur met 0,3°C per minuut dalen en de kerntemperatuur met 0,1°C per minuut. Afkoeling vermindert significant de overlevingskans. ### 8.2 Mechanismen van warmteproductie De pasgeborene kan warmte produceren door: * **Vasoconstrictie:** Vernauwing van bloedvaten in de huid, wat resulteert in een bleke huid. * **Foetale houding:** De foetushouding vermindert het lichaamsoppervlak dat aan de omgeving is blootgesteld. * **Isolatie door bruin vet:** Pasgeborenen beschikken over een speciaal type vetweefsel (bruin vet) dat thermogenese (warmteproductie) mogelijk maakt. * **Verhogen van de stofwisseling:** Dit vereist extra zuurstof. ### 8.3 Oorzaken van thermolabiliteit bij pasgeborenen Pasgeborenen zijn thermolabiel (ongevoelig voor temperatuurschommelingen) om verschillende redenen: * **Relatief groot lichaamsoppervlak:** De huidoppervlakte is groot ten opzichte van het lichaamsgewicht, wat leidt tot meer warmteverlies. * **Weinig subcutaan vetweefsel:** Dit vermindert de isolatie. * **Meer doorlaatbare huid:** Draagt bij aan verhoogd warmteverlies door straling. * **Vochtige huid:** Verdamping van vocht op de huid is een belangrijke oorzaak van warmteverlies. Snelle verdamping na de geboorte (bv. van vruchtwater) leidt tot aanzienlijk warmteverlies. ### 8.4 Vier mechanismen van afkoeling Er zijn vier belangrijke mechanismen waardoor pasgeborenen warmte verliezen: 1. **Straling (radiatie):** Warmteverlies van een warm voorwerp naar een kouder voorwerp in de omgeving, zonder direct contact. Dit is goed voor ongeveer 60% van het totale warmteverlies. * **Preventie:** Toedekken met een doek of metaalfolie, gebruik van een stralingslamp. 2. **Verdamping (evaporatie):** Warmteverlies door verdamping van water op de huid (vruchtwater, badwater, urine, zweet). Dit is verantwoordelijk voor circa 25% van het warmteverlies. * **Preventie:** Zo snel mogelijk na de geboorte afdrogen. 3. **Stroming (convectie):** Warmteverlies aan een luchtstroming. Dit kan optreden als de pasgeborene wordt blootgesteld aan koude lucht, bijvoorbeeld door tocht. * **Preventie:** De huid afschermen van luchtstromen, ventilatie uitschakelen in de directe omgeving van de baby. 4. **Geleiding (conductie):** Warmteverlies door direct contact met een koud voorwerp of een koude vloeistof. * **Preventie:** Gebruik maken van warme oppervlakken en warme doeken. ### 8.5 Gevolgen van hypothermie Hypothermie (onderkoeling) kan leiden tot: * **Verminderde perifere doorbloeding:** Weefsels krijgen minder zuurstof. * **Verhoogd energieverbruik:** Het lichaam moet extra energie gebruiken om warmte te produceren. * **Verhoogde zuurstofnood:** Door de verhoogde stofwisseling en de beperkte doorbloeding. * **Hypoglycemie:** Glucoseverbranding leidt tot een daling van de bloedsuikerspiegel. * **Metabole acidose:** Vetverbranding in afwezigheid van voldoende zuurstof veroorzaakt verzuring van het bloed. ### 8.6 Preventie van warmteverlies Om warmteverlies te voorkomen, zijn de volgende maatregelen essentieel: * Zorg voor een comfortabele omgevingstemperatuur. * Voorkom tocht en directe blootstelling aan koude luchtstromen. * Droog de baby onmiddellijk na de geboorte grondig af. * Bedek de baby met warme dekens of een muts om warmteverlies via straling en verdamping te minimaliseren. * Vermijd direct contact met koude oppervlakken. * Houd de huid van de baby droog. * Monitor de temperatuur van de pasgeborene regelmatig. ### 8.7 Gevolgen van hyperthermie Hyperthermie (oververhitting) is eveneens schadelijk. Oorzaken kunnen zijn: * Te veel kleding of dekens. * Langdurig 'skinnen' (huid-op-huid contact) in een te warme omgeving. * Te warme kamertemperatuur. * "Dorstkoorts", wat kan optreden bij onvoldoende vochtinname. * **Cave:** Een verhoogde temperatuur kan ook een teken zijn van een infectie (sepsis). ### 8.8 Alarmerende symptomen bij warmtehuishouding * **Niet normaal:** * Temperatuur onder 36,5°C (hypothermie) * Temperatuur boven 37,5°C (hyperthermie) * Koorts bij baby's jonger dan 3 maanden is per definitie een alarmsignaal (>38°C) en vereist medisch advies. ### 8.9 Temperatuurmeting * **Normaal:** De rectale temperatuur dient tussen 36,5°C en 37,5°C te liggen. Infraroodthermostatie wordt ook gebruikt en de temperatuur wordt idealiter tussen 36,5°C en 37,5°C gehouden. ### 8.10 Interventie bij afwijkende temperaturen * **Bij onderkoeling:** * Zorg voor voldoende kleding en dekens. * Vermijd langdurige blootstelling aan de koude omgeving. * Gebruik een warme omgeving. * **Cave:** Onderkoeling kan een teken zijn van sepsis. * **Bij oververhitting:** * Verwijder overtollige kleding of dekens. * Zorg voor een koelere omgeving. * Bied extra vocht aan indien de oververhitting door dorst wordt veroorzaakt. * **Cave:** Oververhitting kan een teken zijn van infectie. --- # Alarmerende signalen bij de neonaat Dit onderwerp behandelt de normale fysiologische parameters bij pasgeborenen en identificeert alarmerende symptomen met betrekking tot ademhaling, circulatie, spijsvertering, urinewegen, warmtehuishouding, huidskleur en neurologische status. ### 3.1 Normale fysiologische parameters bij de neonaat Voordat alarmerende signalen besproken kunnen worden, is het cruciaal om de normale parameters te kennen: * **Ademhaling:** 30-60 ademhalingen per minuut. * **Polsfrequentie:** 120-160 slagen per minuut. * **Temperatuur (rectaal):** 36,5°C tot 37,5°C. ### 3.2 Risicofactoren voor alarmerende signalen Bepaalde factoren kunnen de neonaat gevoeliger maken voor problemen en een verhoogd risico op infecties met zich meebrengen. Dit omvat: * Intra-uteriene groeiretardatie (IUGR). * Slechte start (lage APGAR-score). * Laattijdige meconiumlozing. ### 3.3 Alarmerende symptomen per orgaansysteem #### 3.3.1 Ademhaling **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Periodiek ademen gedurende enkele minuten, met afwisselend normale en snelle ademhalingen (tachypnoe) en/of korte ademhalingspauzes, vooral tijdens het in slaap vallen. * Sporadisch luidruchtig ademen is acceptabel, maar stridor in rust is een alarmsignaal. **Gevoeligheid voor respiratoir falen bij neonaten:** * Gevoeligheid voor infecties door gebrek aan verworven immuniteit. * Nauwere luchtwegen die gevoeliger zijn voor obstructie door oedeem of secreties. * Een compliantere borstkas, wat leidt tot minder efficiënte ademhaling en meer thoraxintrekkingen bij verhoogde ademarbeid. * Het diafragma is de belangrijkste ademhalingsspier; hulpademhalingsspieren dragen weinig bij, wat leidt tot snellere uitputting. * Paradoxale inhibitie van de ademhalingsdrive, waardoor infecties zich kunnen presenteren met apneu of hypoventilatie in plaats van verhoogde ademarbeid. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Kreunen:** Een "steunende ademhaling" waarbij de baby tegen een gesloten stemspleet ademt om de luchtdruk te verhogen en de longblaasjes open te houden. Dit kan wijzen op Transiënte Tachypnee van de Neonaat (TTN) of Respiratoir Distress Syndroom (RDS). * **Tirage:** Intrekkingen van de borstkas tijdens de inademing (subcostaal, suprasternal, of sternal), wat duidt op moeilijke ademhaling en gebruik van hulpademhalingsspieren. * **Tachypnoe:** Versnelde ademhaling (meer dan 60 ademhalingen per minuut), wat kan wijzen op een verhoogd metabolisme door koorts, infectie, hartafwijking, etc. * **Neusvleugelen:** Het openen van de neusvleugels tijdens inspiratie, wat een teken is van moeizame ademhaling en gebruik van hulpademhalingsspieren. * **Apneu:** Een adempauze. Tot 10 seconden kan normaal zijn; boven de 20 seconden is alarmerend. * **Stridor:** Een hoogfrequent, ruw geluid hoorbaar tijdens de inademing, veroorzaakt door obstructie van de bovenste luchtwegen (strottenhoofd of luchtpijp). Kan wijzen op een slap strottenhoofd of stembandparese. #### 3.3.2 Circulatie **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Regelmatig ritme. * Polsfrequentie tussen 100-180 slagen per minuut. * Capillaire refill time (CRT) kleiner dan 2 seconden (gemeten op het sternum). **Afwijkende tekenen:** * Oncomfortabele indruk, kreunen. * Bleek-gebloemde huid (cutis marmorata) of cyanose. * Onregelmatig ritme. * Hartslag kleiner dan 100 of groter dan 180 slagen per minuut. * Capillaire refill time groter dan 2 seconden (gemeten op het sternum). **Specifieke afwijkingen:** * **Kreunen:** Kan overlappen met ademhalingsproblemen en duidt op een wederzijdse invloed. * **Huid:** * **Bleekheid:** Niet normaal, kan wijzen op asfyxie, anemie, shock, of een open ductus arteriosus. * **Gebloemde huid (cutis marmorata):** Kan normaal zijn bij kou, maar ook wijzen op ondervulling, shock, of sepsis. * **Cyanose:** Centraal (onvoldoende zuurstof) of perifeer (kan door kou komen, wees alert op onderkoeling). Acrocyanose is normaal. * **Capillaire refill time:** Een CRT langer dan 2 seconden is niet normaal en wijst op circulatoir falen, vaak veroorzaakt door infectie. #### 3.3.3 Spijsvertering **Normaal:** * Goede zuigreflex. * Af en toe wat braken is acceptabel. * Meconiumlozing binnen de eerste 24 uur. * Goede gewichtsevolutie. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Geen meconium binnen de eerste 24 uur:** Dit kan wijzen op een vertraagde darmtransit of een aanlegstoornis in het gastro-intestinale systeem (ileum, colon, rectum, aars). Mogelijke oorzaken zijn: * Aanlegstoornissen (atresie) van de dunne darm (duodenale atresie, malrotatie en volvulus, jejunoileale atresie). * Aanlegstoornissen (atresie) van de dikke darm. * Anale atresie. * Meconium ileus en meconium peritonitis (vaak bij taaislijmziekte). * Ziekte van Hirschsprung. * **Braken:** Alarmerend bij: * **Galbraken:** Wijst op een obstructie in het hogere deel van de maagdarmtractus (bv. duodenumatresie, malrotatie). * **Bloedbraken:** Kan veroorzaakt worden door geboorte, borstvoeding, stressulcera of de hemorrhagic disease of the newborn. * **Projectielbraken:** Kenmerkend voor duodenale obstructie (bv. duodenale atresie, pylorusstenose). * **Braken bij een zieke zuigeling:** Kan wijzen op infectie, necrotiserende enterocolitis, metabole afwijking, of slokdarmatresie. * **Constipatie:** Kan wijzen op hypothyreoïdie, de ziekte van Hirschsprung. Bij borstvoeding kan een stoelgang eens per week normaal zijn. #### 3.3.4 Urinewegen **Normaal:** * Diurese binnen de eerste 24 uur na de geboorte. * Normale urinestraal. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Vertraagde diurese:** Kan veroorzaakt worden door: * **Pre-renaal:** Dehydratatie, septische shock, hartfalen. * **Renaal:** Infectie thv de nier, medicatie, intoxicatie, aangeboren afwijking. * **Post-renaal:** Obstructie van de urinewegen (bv. urethrakleppen met slechte straal, vesico-ureterale reflux, ureterale obstructie, urethrastenose). #### 3.3.5 Warmtehuishouding **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Temperatuur (infrarood gemeten) tussen 36,5°C en 37,5°C. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Temperatuur < 36,5°C (hypothermie):** Kan duiden op te weinig kleding, te lang blootgesteld, te koude omgeving, of een teken van sepsis. * **Temperatuur > 37,5°C (hyperthermie/koorts):** Bij een baby jonger dan 3 maanden en een temperatuur van meer dan 38°C is medisch advies vereist. Oorzaken kunnen zijn: te veel kleding, langdurig "skinnen" (huid-op-huid contact), te warme kamertemperatuur, "dorstkoorts", of een infectie. **Mechanismen van warmteverlies:** * **Straling (radiatie):** Warmteverlies aan een kouder object in de omgeving zonder direct contact (ca. 60%). Preventie: toedekken, stralingslamp. * **Verdamping (evaporatie):** Warmteverlies door verdamping van vocht op de huid (ca. 25%). Preventie: zo snel mogelijk afdrogen. * **Stroming (convectie):** Warmteverlies aan luchtstroming. Preventie: huid afschermen van luchtstromen. * **Geleiding (conductie):** Warmteverlies door direct contact met een koud object of vloeistof. Preventie: warme oppervlakken en doeken gebruiken. **Gevolgen van hypothermie:** * Verminderde perifere doorbloeding, met verminderde zuurstoftoevoer naar weefsels. * Verhoogd energieverbruik en zuurstofnood. * Hypoglycemie door glucoseverbranding. * Metabole acidose door vetverbranding in afwezigheid van voldoende zuurstof. #### 3.3.6 Huidskleur **Normaal:** * Mooi roze kleur. * Frisse handen en voeten. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Bleek-gebloemde huid (cutis marmorata):** Kan duiden op sepsis, anemie, of koude. * **Cyanose:** Nooit normaal, zelfs niet bij huilen. Acrocyanose (blauwverkleuring van handen en voeten) is wel normaal. * **Petechiën:** Kleine, puntvormige bloedinkjes. Oorzaken: infectie/sepsis, neonatale allo-immune trombopenie, congenitale trombopenie. **Tip:** Controleer of ze wegdrukbaar zijn met een glas. * **Icterus (geelzucht):** Indicatie van hyperbilirubinemie (te hoge concentratie bilirubine). * **Ongeconjugeerd bilirubine:** * Oplosbaar in vet, toxisch voor het CZS. Bindt aan albumine. Als albumine verzadigd is, kan vrij bilirubine het CZS bereiken. * Oorzaken: Fysiologisch, borstvoeding, hemolyse (bv. ABO-incompatibiliteit), bloeding, infectie, Crigler-Najjar syndroom, Gilbert syndroom. * **Cave:** Onset binnen 24 uur na geboorte is altijd pathologisch! * **Geconjugeerd bilirubine:** * Oplosbaar in water, niet neurotoxisch. Uitgescheiden via gal en urine/stoelgang. * **NOOIT fysiologisch.** Wijst op een ernstige onderliggende pathologie zoals cholestase, hepatocellulaire schade, CMV, TORCH-infecties, neonatale hepatitis, sepsis, metabole stoornissen, of biliaire atresie. #### 3.3.7 Neurologische status **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Fontanel op niveau met de schedel. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Bomberende fontanel of andere zwellingen:** * Bomberende fontanel kan wijzen op meningitis of verhoogde intracraniële druk. * Andere zwellingen: * *Caput succedaneum:* Zwelling van zacht weefsel op het deel van de schedel dat het eerst geboren is; verdwijnt binnen 1-2 dagen. * *Cefaal hematoom:* Zwelling door bloeding tussen bot en botvlies, begrensd door schedelnaden; verdwijnt na ca. 6 weken. * *Subgaleaal hematoom:* Levensbedreigende bloeding tussen peesblad en botvlies; loopt over schedelnaden heen. * **Afwijkende tonus/reflexen:** * **Hypotonie (slappe spieren):** Kan wijzen op hypoglycemie, asfyxie (hypoxisch-ischemische encephalopathie - HIE), kernicterus, spieraandoeningen, metabole aandoeningen, syndromen (bv. Trisomie 21, Prader-Willi). De Thompson score kan gebruikt worden om HIE te gradueren. * **Hypertonie (spierspanning):** Kan wijzen op epilepsie, HIE, hersenbloeding, centrale infecties. > **Tip:** Bij het beoordelen van de neurologische status is het belangrijk om de algemene indruk, tonus, reflexen en de fontanel in ogenschouw te nemen. ### 3.4 Belang van de alarmerende signalen Het tijdig herkennen van deze alarmerende signalen is van vitaal belang voor de neonatale zorg. Een snelle interventie kan de prognose aanzienlijk verbeteren en ernstige complicaties voorkomen. Een goede kennis van zowel de normale als de abnormale parameters is essentieel voor elke zorgverlener die met pasgeborenen werkt. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Borstvoeding | De voeding van een zuigeling met melk afkomstig van de menselijke borst, beschouwd als de gouden standaard vanwege de aangepaste samenstelling, immunologische voordelen en emotionele aspecten. | | Kunstvoeding | Een alternatief voor moedermelk, meestal op basis van koemelk of soja, dat is aangepast om te voldoen aan de nutritionele behoeften van zuigelingen, maar minder immunologische voordelen biedt dan borstvoeding. | | Volledige zuigelingenmelk | Een type kunstvoeding dat vanaf de geboorte tot ongeveer 6 maanden geschikt is als enige voedingsbron voor een zuigeling. | | Opvolgvoeding | Een type kunstvoeding dat bedoeld is voor zuigelingen vanaf 6 maanden tot 12 maanden, ter aanvulling op vaste voeding. | | Moedermelk | De natuurlijke voeding geproduceerd door de menselijke borst, die dynamisch van samenstelling verandert en essentiële voedingsstoffen, antilichamen en groeifactoren bevat die cruciaal zijn voor de ontwikkeling en immuniteit van de baby. | | Koemelk | Melk afkomstig van koeien, die, indien onbewerkt, ongeschikt is als directe voeding voor zuigelingen vanwege een onevenwichtige verhouding aan eiwitten, mineralen en suikers. | | Tropen van de neonaat (TTN) | Een tijdelijke ademhalingsprobleem bij pasgeborenen, gekenmerkt door snelle ademhaling, veroorzaakt door vertraagde klaring van vocht in de longen na de geboorte, meestal spontaan oplossend binnen enkele dagen. | | Respiratoir distress syndroom (RDS) | Een longaandoening die vaker voorkomt bij prematuren, veroorzaakt door een tekort aan surfactant, wat leidt tot instorting van de longblaasjes en bemoeilijke ademhaling. | | Surfactant | Een stof die door de longen wordt geproduceerd en de oppervlaktespanning in de longblaasjes verlaagt, waardoor deze open blijven en ademhaling efficiënter wordt. | | Tirage | Intrekkingen van de borstkas tijdens de inademhaling, wat wijst op moeizame ademhaling en gebruik van hulpademhalingsspieren. | | Tachypnee | Een te snelle ademhaling, gedefinieerd als meer dan 60 ademhalingen per minuut bij een neonaat, wat kan duiden op een verhoogd metabolisme of andere onderliggende problemen. | | Apneu | Een periode waarin de ademhaling volledig stilstaat. Bij pasgeborenen kan een korte apneu van maximaal 10 seconden normaal zijn, maar langere periodes zijn alarmerend. | | Stridor | Een hoogfrequent, ruw geluid dat hoorbaar is tijdens de inademhaling, veroorzaakt door obstructie van de bovenste luchtwegen zoals het strottenhoofd of de luchtpijp. | | Capillaire refill time (CRT) | De tijd die nodig is voor de huid om terug te keren naar zijn normale kleur na erop te hebben gedrukt. Een CRT van meer dan 2 seconden kan wijzen op circulatieproblemen. | | Meconium | De eerste ontlasting van een pasgeborene, bestaande uit ingeslikt vruchtwater, afgestorven darmcellen, lanugoharen, vernix, darmsappen en galvocht. | | Galbraken | Braken van gal, wat kan duiden op een obstructie in het hogere deel van het maag-darmkanaal, zoals een duodenumatresie of malrotatie. | | Icterus (geelzucht) | Een geelverkleuring van de huid en het oogwit, veroorzaakt door een te hoge concentratie bilirubine in het bloed. Kan fysiologisch of pathologisch zijn. | | Hyperbilirubinemie | Een te hoge concentratie bilirubine in het bloed. | | Ongeconjugeerd bilirubine | Bilirubine dat niet is omgezet in een oplosbare vorm. Het kan toxisch zijn voor het centrale zenuwstelsel als het albumine bindt. | | Geconjugeerd bilirubine | Bilirubine dat in de lever is omgezet in een wateroplosbare vorm en wordt uitgescheiden via de gal en ontlasting. | | Fontanel | De zachte, voelbare openingen op de schedel van een baby, waar de botplaten nog niet zijn vergroeid. | | Bomberende fontanel | Een uitpuilende fontanel, wat kan wijzen op verhoogde intracraniële druk of meningitis. | | Hypotonie | Een verminderde spierspanning, wat kan duiden op diverse aandoeningen zoals hypoglycemie, asfyxie of bepaalde syndromen. | | Hypertonie | Verhoogde spierspanning, wat kan wijzen op aandoeningen zoals epilepsie, hypoxisch-ischemische encefalopathie of hersenbloedingen. | | Sepsis | Een levensbedreigende reactie van het lichaam op een infectie, waarbij de infectie zich door het lichaam verspreidt en orgaandysfunctie veroorzaakt. | | Asfyxie | Een zuurstoftekort tijdens de geboorte, wat kan leiden tot hypoxisch-ischemische encefalopathie (HIE). | | Kernicterus | Een ernstige vorm van hersenschade veroorzaakt door extreem hoge niveaus van ongeconjugeerd bilirubine die het centrale zenuwstelsel bereiken. |

# Inleiding tot neurofysiologisch onderzoek Neurofysiologisch onderzoek dient als een essentiële uitbreiding van het klinisch onderzoek door middel van verschillende diagnostische technieken om het centrale en perifere zenuwstelsel te evalueren [2](#page=2) [3](#page=3). ### 1.1 De rol van neurofysiologische technieken Neurofysiologische technieken vullen de traditionele klinische evaluatie aan, die bestaat uit anamnese, klinisch onderzoek (neurologisch en orthopedisch) en diagnostische beeldvorming. Deze beeldvorming is echter vaak niet pathognomonisch voor specifieke aandoeningen, zoals polyneuropathie (PNP) [2](#page=2). #### 1.1.1 Elektroneurografie (ENG) en Elektromyografie (EMG) Elektroneurografie (ENG) en elektromyografie (EMG) zijn twee fundamentele technieken die doorgaans samen worden uitgevoerd om tot een weloverwogen besluit te komen [3](#page=3). * **ENG (elektroneurografie):** Dit betreft een geleidingsonderzoek [3](#page=3). * **EMG (elektromyografie):** Dit is een spieronderzoek [3](#page=3). #### 1.1.2 Subonderzoeken en toepassingen Naast de basis ENG en EMG zijn er diverse subonderzoeken die specifieke aandoeningen kunnen evalueren: * **Uro-EMG en kinder-EMG:** Deze worden gebruikt voor de evaluatie van bekkenbodemspieren, ook bij kinderen [3](#page=3). * **Repetitieve stimulatie:** Deze test kan inzicht geven bij repetitieve, verhoogde spanningen in spieren [3](#page=3). * **Cryptotetanietest:** Gebruikt bij symptomen van cryptotetanie [3](#page=3). * **Facialis-EMG:** Specifiek voor de evaluatie van aangezichtszenuwverlamming [3](#page=3). * **Middrifspieronderzoek:** Evaluatie van de middenrifspier [3](#page=3). * **Sensorisch geëvoceerde potentialen (SEP):** Deze zijn diagnostisch bij gevoelsstoornissen of myopathie, en evalueren de doorgankelijkheid van de sensibele zenuwbanen door te kijken naar vertragingen. Ze kunnen ook gebruikt worden voor intra-operatieve monitoring bij wervelkolom- of aortachirurgie en voor prognosebepaling na reanimatie of coma [3](#page=3). * **Motorisch geëvoceerde potentialen (MEP):** Deze evalueren de centrale motorische banen en worden ingezet voor intra-operatieve monitoring van motorische functies, met name in de neurochirurgie [3](#page=3). > **Tip:** Het is belangrijk om te onthouden dat ENG en EMG vaak in combinatie worden gebruikt om een compleet beeld te krijgen van zenuw- en spierfunctie [3](#page=3). ### 1.2 Indicaties voor neurofysiologisch onderzoek Neurofysiologisch onderzoek is geïndiceerd voor een breed scala aan neurologische aandoeningen, waaronder: * **Perifere neuropathie:** Dit kan veroorzaakt worden door diverse factoren, zoals langdurige druk op zenuwen (bv. ischiadicus zenuw door lang zitten, of compressie over de fibula kop leidend tot peroneus neuropathie met klapvoet). Andere oorzaken zijn infecties (viraal), genetische aandoeningen (bv. sharkoma), metabole aandoeningen (diabetes, proteïnedeficiëntie), en toxische condities (zware metalen, kwik, benzines) [4](#page=4). * **Myopathie:** Aandoeningen van de spieren, zoals spierpijn veroorzaakt door medicatie (bv. cholesterol verlagers) [4](#page=4). * **Radiculopathie:** Compressie van zenuwwortels [4](#page=4). * **Anterieur hoornlijden:** Zoals Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS) [4](#page=4). * **Myelopathie:** Aandoeningen van het ruggenmerg [4](#page=4). * **Infecties:** Die spieren en zenuwen aantasten, leidend tot veralgemeende zenuwonsteking [4](#page=4). * **Genetische aandoeningen** [4](#page=4). * **Metabole aandoeningen:** Waaronder diabetes en proteïnedeficiëntie [4](#page=4). * **Systemische condities:** Zoals Post Intensive Care Syndroom (PICS), waarbij patiënten op de intensive care algemene spierzwakte ontwikkelen, wat kan leiden tot myopathie en neuropathie [4](#page=4). * **Toxische condities:** Vergiftiging door zware metalen, kwik, of blootstelling aan benzines [4](#page=4). > **Voorbeeld:** Een patiënt die langdurig met gekruiste benen zit, kan druk uitoefenen op de ischiadicus zenuw, wat kan leiden tot een "slapende" voet. Bij druk op de fibula kop kan schade aan de peroneuszenuw optreden, resulterend in een klapvoet of dropvoet. Als een patiënt spierpijn ervaart door cholesterolverlagende medicatie, zal neurofysiologisch onderzoek gericht zijn op het identificeren van spierafwijkingen [4](#page=4). ### 1.3 Belang van gecombineerde analyse De combinatie van ENG en EMG, samen met eventuele subonderzoeken zoals SEP of MEP, stelt clinici in staat om een nauwkeurige diagnose te stellen en prognoses te bepalen. Dit geldt ook voor het monitoren van patiënten tijdens chirurgie of na kritieke gebeurtenissen zoals reanimatie. Het is cruciaal om te beseffen dat bijvoorbeeld PNP zelden volledig is toe te schrijven aan één enkele oorzaak, zoals diabetes [2](#page=2) [3](#page=3). * * * # Classificatie van perifere zenuwletsels Dit gedeelte beschrijft de classificatie van perifere zenuwletsels volgens Seddon, onderverdeeld in neuropraxie, axonotmese en neurotmese, met hun bijbehorende pathofysiologie, klinische kenmerken en prognoses. Het kennen van deze classificaties is essentieel voor het begrijpen van de ernst en het verwachte herstel van zenuwletsels [5](#page=5). ### 2.1 Seddon's classificatie De classificatie van Seddon verdeelt zenuwletsels in drie hoofdcategorieën, gebaseerd op de mate van structurele schade aan het axon en de omringende weefsels [5](#page=5). #### 2.1.1 Neuropraxie * **Beschrijving:** Neuropraxie is een tijdelijke blokkade van de zenuwgeleiding zonder structurele schade aan het axon. Het wordt gekenmerkt door kortstondige demyelinisatie, wat leidt tot tijdelijke spierzwakte [5](#page=5). * **Pathofysiologie:** Lokale demyelinisatie treedt op, terwijl het axon intact blijft [5](#page=5). * **Klinische kenmerken:** Voorbijgaande zwakte of gevoelsverlies kan optreden, zonder spieratrofie [5](#page=5). * **Oorzaken:** Kan veroorzaakt worden door compressie (bv. de 'slapende arm') of ischemie [5](#page=5). * **Prognose:** Volledig herstel wordt verwacht binnen dagen tot weken [5](#page=5). #### 2.1.2 Axonotmese * **Beschrijving:** Bij axonotmese is het axon beschadigd, maar de bindweefselomhulsels, zoals het endoneurium, blijven grotendeels intact. Er is sprake van axonale degeneratie distaal van het letsel [5](#page=5). * **Pathofysiologie:** Het axon wordt onderbroken, wat leidt tot degeneratie van het axonale materiaal distaal van het letsel. Schade kan verergeren door langdurige compressie of tractie [5](#page=5). * **Klinische kenmerken:** Spierzwakte, gevoelsverlies en spieratrofie kunnen optreden na enkele weken. Afwijkingen op lichamelijk onderzoek kunnen blijven bestaan bij aanhoudende compressie of tractie [5](#page=5). * **Oorzaken:** Ernstige compressie, tractie of een crush-letsel [5](#page=5). * **Prognose:** Herstel is mogelijk via regeneratie, met een snelheid van ongeveer 1 tot 3 millimeter per dag. Het herstel kan enkele maanden tot een jaar duren [5](#page=5). #### 2.1.3 Neurotmese * **Beschrijving:** Neurotmese is de meest ernstige vorm van zenuwletsel, waarbij zowel het axon als de bindweefselstructuren volledig zijn doorgesneden. Dit resulteert in een volledige onderbreking van de zenuw [5](#page=5). * **Pathofysiologie:** Volledige doorsnijding van zowel axonen als de omringende bindweefsels. Spontane regeneratie is niet mogelijk. Op elektrofysiologisch onderzoek wordt er geen respons meer gemeten, zowel op geleidingsonderzoek als op spieronderzoek [5](#page=5). * **Klinische kenmerken:** Volledige uitval van motorische en sensorische functies en spieratrofie [5](#page=5). * **Oorzaken:** Snijwonden of ernstige trauma's [5](#page=5). * **Prognose:** Er is geen herstel mogelijk zonder chirurgische reconstructie. Patiënten met neurotmese worden altijd doorgestuurd voor chirurgische interventie [5](#page=5). > **Tip:** Het onderscheid tussen deze drie classificaties is cruciaal voor het bepalen van de prognose en de noodzaak van interventie. EMG-onderzoek kan helpen bij het differentiëren, maar is niet altijd doorslaggevend, vooral niet bij axonotmese waarbij de geleiding tijdelijk behouden kan blijven ondanks axonale schade [5](#page=5). * * * # Elektroneurografie (ENG) Elektroneurografie (ENG) is een diagnostische techniek die de elektrische activiteit van zenuwen onderzoekt door middel van elektrische stimulatie en het meten van de resulterende reacties, wat essentieel is voor het onderscheiden van motorische en sensibele neuropathieën [11](#page=11) [12](#page=12). ### 3.1 Basisprincipes van ENG ENG maakt gebruik van elektrische stimulatie van zenuwen om de elektrische reactie over het verloop ervan te bestuderen. * Bij motorische zenuwen leidt dit tot een spiercontractie, de Compound Muscle Action Potential (CMAP). * Bij stimulatie van sensibele zenuwen wordt een potentiaalverschil over het verloop gemeten, de Sensory Nerve Action Potential (SNAP) [12](#page=12) [6](#page=6). #### 3.1.1 Motorisch geleidingsonderzoek (M-CV) Het motorisch geleidingsonderzoek evalueert motorische zenuwen door deze elektrisch te stimuleren en de reactie in de geïnnerveerde spier te meten [13](#page=13). ##### 3.1.1.1 Concept en procedure Bij dit onderzoek wordt een actieve elektrode op de spier geplaatst, met een referentie-elektrode over een bot of pees, en aarding tussen deze twee. De perifere zenuw wordt vervolgens gestimuleerd op verschillende punten langs het verloop ervan. De snelheid van de impulsgeleiding wordt berekend door de afstand tussen twee stimulatiepunten te delen door de gemeten tijdsverschil, die door het toestel wordt berekend [11](#page=11) [15](#page=15). > **Tip:** De stimulatiepunten worden strategisch gekozen om de geleidingssnelheid nauwkeurig te meten. Bijvoorbeeld, bij de medianus zenuw kan gestimuleerd worden op de pols, 8 cm onder de elleboog, en 10 cm boven de elleboog [15](#page=15). ##### 3.1.1.2 Supramaximale stimulatie Om alle motorische vezels te activeren en een maximale respons te verkrijgen, wordt supramaximale stimulatie toegepast. De intensiteit van de stimulus wordt verhoogd tot het punt waarop de amplitude van de respons niet verder stijgt, en vervolgens nog met 10-20% verhoogd om supramaximale stimulatie te garanderen [16](#page=16). ##### 3.1.1.3 Analyse van parameters Bij motorisch geleidingsonderzoek worden diverse parameters geëvalueerd: * **Latentietijd (Distal Latency):** De tijd tussen stimulatie en de aanvang van de respons [12](#page=12) [17](#page=17). * **Amplitude (CMAP):** De grootte van de gemeten spieractiepotentiaal [12](#page=12) [17](#page=17). * **Configuratie:** De vorm van de actiepotentiaal [17](#page=17). * **Geleidingssnelheid:** De snelheid waarmee de zenuwimpuls zich voortplant [12](#page=12) [15](#page=15). > **Tip:** Plaatsing van de elektroden is cruciaal voor een correcte meting (configuratie) [17](#page=17). n medianus => over de m opponens poll n ulnaris => over m abd digiti minimi n fibularis profundus => over m ext digitorum brevis n tibialis => over m abductor hallucis ##### 3.1.1.4 Afwijkende geleidingsonderzoeken Afwijkingen in het motorisch geleidingsonderzoek kunnen wijzen op verschillende pathologieën: * **Vertraagde geleidingssnelheid:** Dit is kenmerkend voor **demyelinisatie**, waarbij de myelineschede rond de zenuw beschadigd is [18](#page=18). * **Gedaalde amplitude van de CMAP:** Dit wijst op **axonaal lijden**, oftewel schade aan de zenuwvezels zelf [18](#page=18). * **Combinatie:** Zowel vertraagde geleidingssnelheid als gedaalde amplitude kunnen voorkomen [18](#page=18). ##### 3.1.1.5 Patronen van axonaal verlies en demyelinisatie (zie foto dia 19) ##### 3.1.1.6 Klinische Toepassingen De analyse van motorische geleidingsonderzoeken is van belang voor de diagnose van aandoeningen zoals carpaal tunnel syndroom, waarbij een vertraging in de distale latentie van de medianus zenuw, met name over de vierde vinger, significant is. Een verschil van meer dan 50% in latentie of antwoord tussen de medianus en ulnaris zenuwen kan wijzen op een afwijking. De **evaluatie van beide ledematen** is belangrijk; een verlies van meer dan 50% tussen de linker en rechter zijde kan op een afwijking duiden [20](#page=20). #### 3.1.2 Sensibel geleidingsonderzoek (S-CV) Het sensibel geleidingsonderzoek meet de geleiding van sensorische actiepotentialen langs de zenuw. Dit onderzoek is technisch uitdagender vanwege de kleinere amplitudes van de signalen (microvolt-bereik) vergeleken met motorische potentialen (millivolt-bereik) [20](#page=20) [25](#page=25). ##### 3.1.2.1 Concept en procedure Bij sensibel geleidingsonderzoek wordt een zenuw elektrisch gestimuleerd op een bepaald punt en de sensorische actiepotentiaal (SNAP) wordt geregistreerd op een ander punt langs het verloop van de zenuw. Meestal worden oppervlakte-elektroden gebruikt [20](#page=20). •BL:n. medianus, n. ulnaris, n. radialis, n. cutaneus antebrachii lateralis en medialis •OL:n. suralis, n. peroneus superficialis, n. peroneus profundus, n. saphenus, n. plantaris lateralis/medialis > **Tip:** Huidvoorbereiding is cruciaal. Vermijd het gebruik van lotions of oliën die de meting kunnen beïnvloeden. Koude handen of voeten kunnen leiden tot afwijkingen in het geleidingsonderzoek en dienen daarom vermeden te worden [21](#page=21). ##### 3.1.2.2 Technieken * **Averaging techniek:** Omdat de signalen vaak klein zijn, wordt regelmatig gebruik gemaakt van de averaging techniek om het signaal-ruisverhouding te verbeteren [21](#page=21). * **Orthodrome versus antidrome geleiding:** * **Orthodrome geleiding:** Stimulatie vindt perifeer plaats (bv. vinger) en de registratie proximaal (bv. pols), in de fysiologische richting van de zenuwimpuls (periferie naar centrum). Dit levert minder artefacten op maar kleinere amplitudes [23](#page=23). * **Antidrome geleiding:** Stimulatie vindt proximaal plaats (bv. pols) en de registratie perifeer (bv. vinger), in de omgekeerde richting van de zenuwimpuls (centrum naar periferie). Dit resulteert in grotere amplitudes en is makkelijker te registreren, waardoor het het meest gebruikt wordt in de praktijk [23](#page=23). ##### 3.1.2.3 Analyse van parameters Belangrijke parameters bij sensibel geleidingsonderzoek zijn: * **Latentietijden:** De tijd tussen stimulatie en de aanvang van de SNAP [20](#page=20). * **Amplitude (SNAP):** De grootte van de gemeten sensorische actiepotentiaal [20](#page=20). > **Tip:** Een belangrijk aspect is het verschil in amplitude tussen de linker- en rechter ledematen; dit verschil mag doorgaans niet groter zijn dan 50% [20](#page=20). ##### 3.1.2.4 Invloed van temperatuur Temperatuur heeft een significante invloed op de latentietijd. Elke graad Celsius afwijking van de normale temperatuur (rond 30°C) kan leiden tot een correctie van 0,2 milliseconde per graad Celsius voor de bovenste ledematen en 0,3 milliseconde per graad Celsius voor de onderste ledematen [22](#page=22). ##### 3.1.2.5 Potentiële problemen en artefacten * **Motorische doorslag:** Motorische potentiaal kan de sensibele meting beïnvloeden, vooral bij antidrome geleiding. Het correct plaatsen van de aarding tussen de stimulator en captatieplaats kan dit helpen voorkomen [22](#page=22). * **Omgevingsfactoren:** Storingen van elektrische apparaten of het stopcontact kunnen de metingen verstoren [22](#page=22). * **Doorslag naar boven/beneden:** Een doorslag naar boven kan leiden tot onderschatting van de latentie, terwijl een doorslag naar beneden kan leiden tot overschatting [22](#page=22). ##### 3.1.2.6 Klinische Toepassingen Sensibel geleidingsonderzoek is cruciaal in de differentiële diagnose tussen perifere neuropathieën en radiculopathieën. Bij radiculopathie is het sensibel geleidingsonderzoek vaak normaal, terwijl het afwijkend is bij perifere neuropathieën. Echter, bij patiënten ouder dan 60 jaar kunnen leeftijdsgebonden veranderingen in zenuwen optreden, zoals degeneratie met verlies van myeline of axonen, wat kan leiden tot afwijkende resultaten die gecorreleerd moeten worden met de klinische presentatie. Het onderzoek is ook belangrijk bij de diagnose van carpaal tunnel syndroom, met name de betrokkenheid van de vierde vinger [20](#page=20) [26](#page=26). ### 3.2 Reflexonderzoek (zie verder) Naast geleidingsonderzoek kan ENG ook gebruikt worden voor reflexonderzoek, zoals de H-reflex en de F-wave. Deze meten de latente responsen na stimulatie en geven aanvullende informatie over de zenuwfunctie [11](#page=11) [6](#page=6). #### 3.2.1 H-reflex De H-reflex is een monosynaptische reflex die het activatiepatroon van de motorische neuronen in het ruggenmerg weerspiegelt [6](#page=6). elektrisch equivalent vd spierverrekkingsreflex (zoals met de reflexhamer) #### 3.2.2 F-wave De F-wave is een latere respons die ontstaat na antidrome activatie van motorische neuronen en teruggeleiding naar de spier, en kan informatie geven over de proximale zenuwfunctie. Verlengde of afwezige F-waves kunnen wijzen op demyelinisatie of ernstig axonaal verlies [19](#page=19) [6](#page=6). ### 3.3 Vergelijking SNAP en CMAP zie dia 25 * * * # Elektromyografie (EMG) Elektromyografie (EMG) is een diagnostische methode die de elektrische activiteit van spieren evalueert, zowel in rust als tijdens contractie, met behulp van naald- of oppervlakte-elektroden om de innervatie en potentiële afwijkingen te beoordelen [38](#page=38) [53](#page=53). ### 4.1 Doel en Toepassingen van EMG Het primaire doel van EMG is het meten van de elektrische activiteit van spieren, wat helpt bij het diagnosticeren van aandoeningen die gerelateerd zijn aan de innervatie en spierfunctie. Het onderzoek wordt gebruikt om te bepalen of een letsel neuraal, musculair of junctionaal van aard is [38](#page=38) [46](#page=46) [53](#page=53). #### 4.1.1 Spiergroepen die Onderzocht Kunnen Worden EMG kan worden toegepast op verschillende soorten spieren, waaronder: * Dwarsgestreepte spieren van de ledematen [37](#page=37). * Aangezichtsspieren [37](#page=37). * Ademhalingsspieren zoals het diafragma en de intercostale spieren [37](#page=37). * Bekkenbodemspieren (anale en urethrale sfincter) [37](#page=37). * Gladdespiercellen (corpora cavernosa) [37](#page=37). #### 4.1.2 Evaluatie van Innervatie en Re-innervatie EMG is een sleuteltest om de aanwezigheid van denervatie te evalueren en helpt bij het bepalen van de ernst en het niveau van spierletsel. Het kan ook de effecten van re-innervatie evalueren [38](#page=38) [39](#page=39) [53](#page=53). #### 4.1.3 Bijdrage aan de Diagnose van Radiculopathie EMG-onderzoek kan helpen bij het diagnosticeren van radiculopathie; het is 70-90% sensitief in het diagnosticeren hiervan. Echter, 5-30% van alle radiculopathieën vertonen geen motorische tekenen, vooral bij aantasting van de dorsale wortel, waardoor sensorische testen zoals Somatosensorische Evoked Potentials (SEPs) nuttig kunnen zijn voor evaluatie [39](#page=39). ### 4.2 Types Elektroden voor EMG Er zijn verschillende soorten naalden en oppervlakte-elektroden die gebruikt kunnen worden voor EMG-onderzoek [37](#page=37) [43](#page=43). #### 4.2.1 Naaldelektroden * **Concentrische naald:** Deze naald heeft een referentie-elektrode binnen het omhulsel van de actieve elektrode. Ze bieden een betere signaalkwaliteit dan monopolair elektroden, maar zijn 3 tot 4 keer duurder en kunnen als pijnlijker worden ervaren [37](#page=37) [45](#page=45). * **Monopolair elektrode:** Deze zijn vaak goedkoper en minder pijnlijk, en vereisen een aparte referentie- en grondelektrode (extra kleefelektrode). Er zijn verschillende gauges beschikbaar [37](#page=37) [44](#page=44). * **Single-fiber elektrode:** Deze worden gebruikt om individuele spiervezels te bekijken [37](#page=37). #### 4.2.2 Oppervlakte-elektroden Oppervlakte-elektroden, ook wel kleefelektroden genoemd, worden extern op de huid geplaatst [37](#page=37). ### 4.3 Analyse van Elektrische Activiteit EMG-onderzoek analyseert verschillende aspecten van de elektrische activiteit in spieren. #### 4.3.1 Spontane Activiteit Een belangrijk onderdeel van het EMG-onderzoek is het evalueren van spontane activiteit in de spier tijdens rust [38](#page=38) [53](#page=53). * **Insertionele activiteit:** Dit is de elektrische activiteit die optreedt wanneer de naald in de spier wordt ingebracht. Het is normaal, maar aanhoudende insertionele activiteit kan wijzen op pathologie [47](#page=47). * **Fibrillaties:** Dit zijn spontane ontladingen van individuele spiervezels, die kunnen wijzen op perifere denervatie [38](#page=38) [53](#page=53). * **Positieve scherpe golven (PSW):** Spontane ontladingen die kunnen wijzen op denervatie [53](#page=53). * **Fasciculaties:** Spontane, onwillekeurige samentrekkingen van spierbundels die zichtbaar of voelbaar kunnen zijn (typisch bij aandoeningen voorste deel RM) [53](#page=53). * **Complexe repetitieve discharges (CRD):** Typische geluiden die kunnen wijzen op bepaalde pathologieën [38](#page=38) [53](#page=53). * **Myotone discharges:** Een specifiek type spontane activiteit geassocieerd met myotonie [53](#page=53). \=> insertionele activiteit is normaal, maar spontane activiteit in rust NIET! #### 4.3.2 Motor Unit Potentials (MUP/MUAP) Tijdens spiercontractie wordt gekeken naar de Motor Unit Potentials (MUP's), ook wel Motor Unit Action Potentials (MUAP's) genoemd [38](#page=38) [40](#page=40) [41](#page=41) [53](#page=53). * **Normale MUP:** Een normale motor unit potentiaal is typisch 3-fasisch [47](#page=47). * **Analyse van MUP:** Belangrijke parameters bij de analyse van MUP's zijn: * Amplitude [48](#page=48) [53](#page=53). * Duur [48](#page=48) [53](#page=53). * Fasen [48](#page=48) [53](#page=53). * rekrutering (zie verder) * Turns (polariteitsverandering ten opzichte van de baseline, ook wel "serrations" genoemd) [48](#page=48). * **Polyfasiciteit:** Pathologie kan zich manifesteren door polyfasiciteit, waarbij de potentiaal meer dan drie fasen heeft of meermaals de middellijn overschrijdt. Meer dan vijf keer de middellijn overschrijden kan duiden op polyfasciteit [47](#page=47). #### 4.3.3 Recrutering Bij contractie wordt ook de rekrutering van motor units geëvalueerd [47](#page=47) [48](#page=48) [53](#page=53). ### 4.4 Contra-indicaties voor EMG Er zijn specifieke situaties waarin EMG-onderzoek niet (of met voorzichtigheid) mag worden uitgevoerd. * **Cardiaal:** * Pacemaker: Dit is geen contra-indicatie meer voor een naaldonderzoek, maar bij bilateraal onderzoek moeten de instellingen van de pacemaker na afloop gecontroleerd worden. Wijzigingen aan de pacemakerinstellingen voor een eenzijdig onderzoek zijn niet meer nodig [42](#page=42). * niet meer voor OL, wel nog BL (settings juist zetten) * Cardiale klepziekte (endocarditis): Er mag geen EMG worden gedaan vanwege het verhoogde risico op besmetting en infectie. Elke prik introduceert een toegangspoort voor infecties [42](#page=42). * **Stollingsstoornissen:** * Hemofilie of andere stollingsstoornissen: Dit is een relatieve contra-indicatie, waarbij voorzichtigheid geboden is bij het prikken van meerdere spieren. Overleg met een hematoloog is aangewezen [42](#page=42). * Coumarine/anticoagulantiatherapie: Het INR (International Normalized Ratio) moet gecontroleerd worden. Het wordt aangeraden niet te prikken als de INR hoger is dan 2 [42](#page=42). * **Latexallergie:** Patiënten met een latexallergie kunnen een anafylactische shock krijgen als ze handschoenen met latex dragen tijdens het naaldonderzoek. Er moeten aanpassingen gedaan worden [42](#page=42). ### 4.5 Routine Elektrodiagnostiek Onderzoek Een routine elektrodiagnostisch onderzoek omvat doorgaans: * Anamnese en klinisch onderzoek [50](#page=50). * Nerve Conduction Studies (NCS): Dit wordt bilateraal uitgevoerd met verschillende testen voor motore en sensibele zenuwen, inclusief late responsen [50](#page=50). * Naaldonderzoek (EMG) => gouden standaard voor radiculopathie [50](#page=50). De totale duur van een routineonderzoek varieert van 30 tot 80 minuten, afhankelijk van het type letsel; bijvoorbeeld, een plexusletsel kan langer duren (ongeveer 80 minuten) dan een carpaal tunnel syndroom (ongeveer 30 minuten) [50](#page=50). > **Tip:** Zorg ervoor dat u bij bilaterale onderzoeken de instellingen van pacemakers en defibrillators na het onderzoek controleert om zeker te zijn dat deze niet gewijzigd zijn [42](#page=42). > **Tip:** Wees extra voorzichtig bij patiënten met een verhoogd bloedingsrisico en overleg indien nodig met de behandelend arts [42](#page=42). * * * # Late responsen en somatosensorische evoked potentials (SEP) Dit onderwerp behandelt late responsen zoals de H-reflex en F-wave, die inzicht geven in zenuwwortel- en proximale zenuwgeleiding, en de toepassing van somatosensorische evoked potentials voor het evalueren van sensorische banen. ### 5.1 Late responsen Late responsen, zoals de H-reflex en de F-wave, bieden waardevolle informatie over proximale zenuwgeleiding en zenuwwortelfunctie. Ze zijn cruciaal bij het diagnosticeren van neuropathieën en radiculopathieën [28](#page=28) [29](#page=29). #### 5.1.1 De H-reflex De H-reflex is het elektrische equivalent van de **peesrekreflex**, zoals die met een reflexhamer wordt opgewekt. Het evalueert de **monosynaptische reflexboog** en onderzoekt de functie van de zenuwwortel, met name **S1** bij stimulatie van de m. gastrocnemius. De reflexboog bestaat uit een afferente component via Ia-sensorische vezels via de dorsale wortel en een efferente component via $\\alpha$\-motorneuronen via de ventrale wortel. De latentie van de H-reflex is **afhankelijk van de lichaamslengte**, wat betekent dat langere personen een langere reflexlatentie mogen hebben dan kortere personen. Klinisch is de H-reflex bruikbaar bij verdenking op radiculopathie, polyneuropathie of ruggenmergcompressie. Hoewel de H-reflex het meest betrouwbaar is ter hoogte van de m. gastrocnemius, kan deze ook geregistreerd worden ter hoogte van de n. medianus (FCR) \] [28](#page=28) [29](#page=29) [30](#page=30) [31](#page=31). Submaximale stimulatie (H>M antwoord) > **Tip:** De H-reflex is een monosynaptische reflex die de integriteit van de dorsale en ventrale wortel, evenals de $\\alpha$\-motorneuronen, evalueert. Een afwijkende H-reflex kan wijzen op een laesie op het niveau van de zenuwwortel of perifere zenuw [31](#page=31). #### 5.1.2 De F-wave De F-wave wordt opgewekt door **supramaximale elektrische stimulatie** van een perifere zenuw. De prikkel plant zich **antidroom** voort naar het ruggenmerg en keert vervolgens **orthodroom** terug naar de spier als een laat motorisch antwoord. Er is geen synaps bij betrokken. Dit maakt de F-wave nuttig bij het opsporen van proximale zenuwlaesies of wortelpathologie. De F-wave kan worden gemeten van alle motorische geleidingen, zoals de nervus medianus, ulnaris, tibialis en peroneus [28](#page=28) [29](#page=29). > **Tip:** Vergelijk F-waves altijd bilateraal. Een significant verschil tussen de linker- en rechterkant van meer dan 2 milliseconden (ms) wordt als afwijkend beschouwd. Bij de n. ulnaris wordt een verschil van meer dan 4 ms als significant beschouwd [33](#page=33). De latentie van de F-wave is afhankelijk van de geleidingssnelheid over de gehele lengte van het motorische axon, inclusief de proximale segmenten. Bij het registreren van F-waves worden 8 tot 10 supramaximale stimuli toegepast om te bepalen hoe vaak een antwoord optreedt [33](#page=33). * **Persistentie:** Dit is het percentage van stimuli dat een F-wave opwekt. Een verminderde persistentie (minder dan 50% van de stimuli wekken een F-wave op) is vaak een teken van onderliggend letsel. Een daling in persistentie kan wijzen op wortel letsel [33](#page=33). * **Chronodispersie:** Dit is het verschil tussen de minimale en maximale latentie van de F-waves. Een toename van de chronodispersie, waarbij de F-waves niet op dezelfde plaats verschijnen (bijvoorbeeld op 50 ms en 65 ms), kan wijzen op radiculair lijden [33](#page=33). De F-wave heeft echter enkele beperkingen: het heeft een lage sensitiviteit omdat het alleen motorische vezels beoordeelt, en langere banen kunnen kleine vertragingen maskeren. Bovendien kan de stimulatie van perifere zenuwen die vezels van meerdere wortels bevatten, een vertraging als gevolg van druk op één niveau maskeren door de normale geleiding op andere niveaus (bij monoradiculair lijden) . De specificiteit is ook laag, aangezien een abnormale F-wave niet altijd de precieze locatie van het letsel (radiculair of perifeer) kan aangeven [36](#page=36). ### 5.2 Somatosensorische evoked potentials (SEP) Somatosensorische evoked potentials (SEP) zijn geëvoceerde potentialen die worden opgewekt na sensorische stimulatie. Ze worden gebruikt om de integriteit van sensorische banen te evalueren. Dit kan gebeuren door elektrische stimulatie van een dermatoom, een sensorische zenuw of een gemengde zenuw. De activatie vindt plaats via dikke gemyeliniseerde vezels met cellichamen in het dorsale spinale ganglion, gevolgd door synapsen in de nucleus gracilis en cuneatus, en vervolgens via de contralaterale lemniscus medialis en thalamus naar de sensorische cortex (gyrus postcentralis) \] [54](#page=54) [55](#page=55). Bij het meten van SEP's worden vaak kleine antwoorden geregistreerd door middel van "averaging" technieken om de signaal-ruisverhouding te verbeteren. De registratie kan plaatsvinden op verschillende niveaus: corticaal, cervicaal/dorsaal/lumbaal, of perifeer. De analyse omvat de latentietijd, amplitude en het linker-rechterverschil. ***Pathologie kan zich manifesteren als vertraging, verkleining of het wegvallen van de antwoorden [56](#page=56).*** > **Tip:** Corticale registratie van SEP's vereist het plaatsen van naaldelektroden in het hoofd van de patiënt. Vergelijk de responsen tussen de linker- en rechterkant [56](#page=56). #### 5.2.1 Indicaties voor SEP-onderzoek SEP-onderzoek heeft diverse klinische indicaties: * **Plexusletsel:** SEP's kunnen helpen bij het lokaliseren van het letsel en het bepalen van de doorgankelijkheid van de zenuwen [59](#page=59). * **Radiculopathieën:** Bij kanaalstenose kan SEP-onderzoek waardevolle informatie verschaffen [59](#page=59). * **Centrale letsels:** Bij aandoeningen zoals multiple sclerose (MS) of ruggenmergletsels kan SEP-onderzoek een van de eerste afwijkende bevindingen zijn. Het kan ook gebruikt worden om beginnende MS op te sporen [59](#page=59). * **Monitoring tijdens chirurgische ingrepen:** SEP's zijn verplicht tijdens scoliosecorrecties om te zien of er geen compressie op het ruggenmerg optreedt en om te waarborgen dat de patiënt geen verlamming oploopt na de operatie [59](#page=59). In vergelijking met klassiek zenuwgeleidingsonderzoek kan SEP-onderzoek aanvullende informatie bieden, met name over sensorische banen en proximale segmenten van het zenuwstelsel [57](#page=57). * * * # Motorisch evoked potentials (MEP) Motorisch evoked potentials (MEP) zijn een recente techniek die gebruikt wordt om de dalende motorische banen van de hersenschors tot de spier te controleren [60](#page=60). ### 6.1 Principe van MEP MEP worden opgewekt door een elektrische of magnetische stimulatie toe te passen ter hoogte van de schedel, de wervelzuil, of meer perifeer op de plexus of een perifere zenuw. Het motorische antwoord wordt vervolgens geregistreerd over één of meerdere spieren. Bij deze meting worden de latentietijd, amplitude en het linker-rechter verschil van de antwoorden geëvalueerd. Indien nodig kan de centrale motore geleidingstijd (CMCT) berekend worden. Bij pathologie kan men een vertraging, verkleining of zelfs het wegvallen van de antwoorden zien. Het MEP-antwoord lijkt op een normaal potentiaal, maar het kan moeilijker te filteren zijn omdat er twee spiergroepen tegelijk worden gemeten. MEP kunnen ook peroperatief belangrijk zijn [60](#page=60) [61](#page=61) [62](#page=62) [64](#page=64). ### 6.2 Indicaties voor MEP De belangrijkste indicaties voor het uitvoeren van MEP omvatten: * Plexusletsels, om de doorgankelijkheid van de motorische banen te beoordelen [64](#page=64). * Kanaalstenose, met name cervicaal [64](#page=64). * Centrale letsels, zoals bij multiple sclerose (MS), amyotrofische laterale sclerose (ALS) en mergletsels [64](#page=64). * Peroperatieve monitoring [64](#page=64). ### 6.3 Contra-indicaties voor MEP Er zijn verschillende contra-indicaties voor het uitvoeren van MEP, waaronder: * Leeftijd onder de 14 jaar. Leeftijd nu weggevallen => bij patiënten vanaf 2 jaar mogelijk! * Epilepsie, aangezien de stimulatie een aanval kan uitlokken [65](#page=65). * De aanwezigheid van pacemakers of geïmplanteerde neurostimulatoren [65](#page=65). * Aanwezigheid van metaal in het lichaam, zoals vaatclips [65](#page=65). * Een geopende schedel (schedelluik) of schedelfractuur [65](#page=65). * Het gebruik van een TENS-apparaat [65](#page=65). * Zwangerschap [65](#page=65). * Recente chirurgie [65](#page=65). * Recente cerebrovasculaire accidenten (CVA) of hersenbloedingen [65](#page=65). * Niet binnen de eerste 6 maanden na een bepaalde ingreep of aandoening [65](#page=65)

| Term | Definition | |------|------------| | Elektrodiagnostiek | Een uitbreiding van het klinisch onderzoek die gebruikmaakt van elektrofysiologische technieken om de functie van het perifere en centrale zenuwstelsel te evalueren. | | Anamnese | Het medische gesprek met de patiënt om informatie te verzamelen over de klachten, medische geschiedenis en leefstijl. | | Klinisch onderzoek | Een fysiek onderzoek uitgevoerd door een zorgverlener om de gezondheidstoestand van een patiënt te beoordelen, inclusief neurologische en orthopedische evaluatie. | | Diagnostische beeldvorming | Technieken zoals MRI of CT-scans die worden gebruikt om beelden van het lichaam te verkrijgen ter ondersteuning van de diagnose. | | Perifere neuropathie (PNP) | Een aandoening van de perifere zenuwen, gekenmerkt door symptomen zoals gevoelsverlies, zwakte en pijn, die niet volledig toegeschreven kan worden aan aandoeningen zoals diabetes. | | Elektroneurografie (ENG) | Een techniek die de geleidingssnelheid en de sterkte van elektrische signalen door de zenuwen meet door middel van externe stimulatie en registratie. | | Elektromyografie (EMG) | Een techniek die de elektrische activiteit van spieren meet, zowel in rust als tijdens contractie, met behulp van ingebrachte naalden of oppervlakte-elektroden. | | Uro-EMG | Een specifieke toepassing van EMG voor het onderzoeken van de bekkenbodemspieren, met name relevant voor urologische functies en bij kinderen. | | Repetitieve stimulatie | Een techniek waarbij een zenuw herhaaldelijk wordt gestimuleerd om veranderingen in spierrespons te evalueren, vaak gebruikt bij neuromusculaire aandoeningen. | | Cryptotetanietest | Een test die wordt gebruikt om neuromusculaire prikkelbaarheid te evalueren, vaak geassocieerd met aandoeningen zoals tetanie. | | Facialis-EMG | Een specifieke EMG-test gericht op het onderzoeken van de aangezichtsspieren, gebruikt bij verdenking op aangezichtsverlamming. | | Sensorisch geëvoceerde potentialen (SEP) | Elektrische signalen die worden gemeten in de sensorische banen van het zenuwstelsel na stimulatie van een zenuw of huidgebied, gebruikt om de doorgankelijkheid en snelheid van sensorische informatie te beoordelen. | | Motorisch geëvoceerde potentialen (MEP) | Elektrische signalen die worden gemeten in de motorische banen van het zenuwstelsel na stimulatie van de hersenschors, gebruikt om de integriteit van het motorische systeem te evalueren. | | Myelopathie | Een aandoening van het ruggenmerg, die kan leiden tot neurologische symptomen afhankelijk van de locatie en ernst van het letsel. | | Radiculopathie | Een aandoening die wordt veroorzaakt door compressie of irritatie van een zenuwwortel, vaak leidend tot pijn, gevoelsstoornissen of zwakte in het gebied dat door die zenuwwortel wordt geïnnerveerd. | | PICS (Post-Intensive Care Syndrome) | Een reeks lichamelijke, cognitieve en psychologische problemen die zich kunnen ontwikkelen na een periode op de intensive care, waaronder spierzwakte (myopathie) en neuropathie. | | Neuropraxie | Een reversibele blokkade van de zenuwgeleiding zonder structurele schade aan het axon, vaak veroorzaakt door compressie of ischemie, met een prognose van volledig herstel binnen dagen tot weken. | | Axonotmese | Een letsel waarbij het axon is beschadigd, maar de bindweefselomhulsels intact blijven, wat leidt tot axonale degeneratie en een prognose van herstel via regeneratie met een snelheid van 1-3 mm per dag. | | Neurotmese | Een volledige doorsnijding van zowel het axon als de bindweefselstructuren van een zenuw, wat resulteert in volledige uitval en geen spontaan herstel vereist chirurgische reconstructie. | | Compound Muscle Action Potential (CMAP) | Het gecombineerde elektrische antwoord van een spier op stimulatie van de bijbehorende motorische zenuw, gemeten tijdens elektroneurografie. | | Sensory Nerve Action Potential (SNAP) | Het elektrische antwoord gemeten over het verloop van een sensorische zenuw na elektrische stimulatie, gebruikt om de geleiding van sensorische informatie te beoordelen. | | Latentie | De tijdsduur tussen het moment van stimulatie en het begin van de respons (bv. spiercontractie of elektrisch potentiaal). | | Geleidingssnelheid | De snelheid waarmee een elektrisch signaal zich voortplant langs een zenuw of spiervezel, uitgedrukt in meters per seconde (m/s). | | Demyelinisatie | Schade aan de myelineschede rondom zenuwvezels, wat leidt tot vertraagde of geblokkeerde zenuwgeleiding. | | Axonaal lijden | Schade aan de axonen van zenuwcellen, wat resulteert in een vermindering van de amplitude van het elektrische signaal. | | Temporal dispersion | De spreiding van de aankomsttijden van actiepotentialen van verschillende motorische eenheden, wat kan wijzen op demyelinisatie of geleidingsblok. | | Conduction block | Een onderbreking in de zenuwgeleiding, waardoor het signaal niet verder kan voortplanten. | | H-reflex | Een monosynaptische reflex die wordt opgewekt door elektrische stimulatie van een zenuw, die de integriteit van de reflexboog evalueert, vooral van de S1-zenuwwortel. | | F-wave | Een latere respons die wordt opgewekt door supramaximale elektrische stimulatie van een perifere zenuw, die de geleiding over de gehele lengte van het motorische axon evalueert zonder betrokkenheid van synapsen. | | Chronodispersie | Het verschil in latentie tussen de vroegste en de laatste F-wave, wat kan wijzen op aandoeningen van de zenuwwortels of proximale zenuwen. | | Persistentie (F-wave) | Het percentage stimuli dat een F-wave opwekt, waarbij een verminderde persistentie kan wijzen op onderliggend zenuwletsel. | | Motor Unit Potential (MUP) / Motor Unit Action Potential (MUAP) | Het elektrische signaal dat wordt gegenereerd door de samentrekking van een enkele motorische eenheid (een motorneuron en de spiervezels die het innerveert). | | Insertionele activiteit | Spontane elektrische activiteit die wordt geregistreerd wanneer een naaldelektrode in een spier wordt ingebracht. | | Spontane activiteit | Elektrische activiteit die wordt geregistreerd in een spier in rust, wat kan wijzen op denervatie. | | Fibrillaties | Kleine, spontane contracties van individuele spiervezels, zichtbaar als abnormale activiteit op EMG, indicatief voor denervatie. | | Complex repetitive discharge (CRD) | Abnormale, repetitieve elektrische ontladingen in een spier, vaak geassocieerd met chronische zenuwletsels. | | Polyfasische potentialen | Motorische eenheidspotentialen met meer dan drie fasen (pieken en dalen), wat kan wijzen op denervatie en re-innervatie of spieraandoeningen. | | Recrutering (EMG) | Het proces waarbij meer motorische eenheden worden geactiveerd naarmate de spiercontractie toeneemt. | | Somatosensorische evoked potentials (SEP) | Elektrische signalen die worden gemeten in de hersenschors als reactie op perifere sensorische stimulatie, gebruikt om de sensorische banen te evalueren. | | Orthodrome geleiding | Zenuwgeleiding die plaatsvindt in de fysiologische richting, van perifeer naar centraal voor sensorische zenuwen en van centraal naar perifeer voor motorische zenuwen. | | Antidrome geleiding | Zenuwgeleiding die plaatsvindt in de omgekeerde (niet-fysiologische) richting ten opzichte van de normale voortplanting van het actiepotentiaal. | | Gemengde zenuw | Een zenuw die zowel motorische als sensorische vezels bevat. | | Dermatoom | Een specifiek gebied van de huid dat door de zenuwwortel van een bepaald ruggenmergsniveau wordt geïnnerveerd. | | Gyrus postcentralis | Het gebied in de pariëtale kwab van de hersenen dat de primaire somatosensorische cortex huisvest. | | Corpus callosum | Een grote bundel zenuwvezels die de twee hersenhelften met elkaar verbindt. | | Plexusletsel | Een letsel van een zenuwplexus, een netwerk van zenuwen die uit de ruggenmergzenuwen ontspringen en de ledematen innerveren. | | Kanaalstenose | Een vernauwing van een zenuwkanaal, wat kan leiden tot compressie van zenuwen of het ruggenmerg. | | Multiple Sclerose (MS) | Een chronische neurologische ziekte die het centrale zenuwstelsel aantast, gekenmerkt door demyelinisatie en verstoring van de zenuwgeleiding. | | Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS) | Een progressieve neurodegeneratieve ziekte die motorneuronen aantast, leidend tot spierzwakte en atrofie. | | Peroperatoir | Gedurende een chirurgische ingreep. | | TENS apparaat | Transcutane elektrische zenuwstimulatie apparaat, gebruikt voor pijnverlichting. |