Clinical Medicine

# Klinisch redeneren: observatie, analyse en communicatie Dit onderwerp behandelt de kerncompetenties die nodig zijn voor klinisch redeneren bij verpleegkundigen: observeren, analyseren en communiceren, en hoe deze bijdragen aan effectieve patiëntenzorg [3](#page=3). ### 1.1 De basis van klinisch redeneren Klinisch redeneren is essentieel voor verpleegkundigen om dagelijks in diverse zorgsituaties correct te kunnen beoordelen hoe het met een patiënt gaat en hier adequaat op te reageren. Het praktijkmodel Proactive Nursing is een universeel model dat verpleegkundigen helpt bij het klinisch redeneren in elke zorgsetting en bij elke patiënt. De drie kerncompetenties voor klinisch redeneren zijn observeren, analyseren en communiceren [3](#page=3) [4](#page=4). #### 1.1.1 Competentie 1: Observeren Observeren houdt in dat je bewust op zoek gaat naar klachten, opvallende verschijnselen, verbale uitingen, mimiek en gedrag van een patiënt om de toestand te beoordelen. Gestructureerd observeren gebeurt methodisch door middel van een assessment [4](#page=4). **Kernvraag:** Wat signaleer je op dit moment bij deze patiënt [4](#page=4)? * **Signaleren:** Omvat alles wat je ziet, vraagt, hoort en ruikt, inclusief het 'niet pluis gevoel', klinimetrie, scores, klachten en bloedwaarden [4](#page=4). * **Moment:** De observatie vindt plaats op een specifiek moment, plaats en onder specifieke omstandigheden die de uitslag kunnen beïnvloeden [4](#page=4). * **Patiënt:** De observatie moet altijd in de context van de patiënt en diens specifieke kenmerken en gezondheidsachtergrond worden beschouwd [4](#page=4). Observaties worden door verpleegkundigen gebruikt als verzamelnaam voor signalen, symptomen en metingen. Deze kunnen subjectief (bv. huidskleur) of objectiever zijn, en moeten als een geheel worden gezien als een vorm van assessment [4](#page=4). **Observatievaardigheden worden ingedeeld in vijf niveaus:** * **Niet pluissignalen:** Indicatoren van achteruitgang van de mentale en/of lichamelijke toestand die niet goed meetbaar zijn in getallen, maar wel vroege signalen van onderliggend lijden kunnen zijn (bv. stress, pijn, depressiviteit, vermoeidheid). Continue professionele alertheid is hierbij belangrijk [5](#page=5). * **Klinimetrie of parametrie:** Observaties die getalsmatig waardeerbaar zijn en de toestand van vitale functies in kaart brengen, zoals pols, ademhalingsfrequentie, temperatuur, bloeddruk, saturatie, glucose en stolling [5](#page=5). * **Scoresystemen:** Gestructureerde observaties om specifieke situaties vast te stellen of meetbaar te maken, zoals MEWS, pijnscore en DOS [5](#page=5). * **Uitgebreid bloedbeeld:** Verdere analyse van bloedwaarden [5](#page=5). * **Uitgebreide en specifieke telemetrie:** Inclusief ECG, invasieve drukmeting, hemodynamische profielen en beademingsparametrie [5](#page=5). Het is belangrijk om te inventariseren met welke observaties, parametrie en scoresystemen op de stageplaats wordt gewerkt, met als doel de fysieke, mentale en sociale toestand van de patiënt te bepalen [5](#page=5). > **Tip:** Inventariseer de specifieke observatiemethoden die op jouw werkplek worden gebruikt om je kennis hierover te verdiepen. #### 1.1.2 Competentie 2: Analyseren Analyseren betekent het inzichtelijk maken van de problematiek door middel van methodisch probleemoplossend denken. Gestructureerd analyseren kan aan de hand van de ICF zorgthema's gedaan worden, vooral in niet direct levensbedreigende situaties [5](#page=5). **Kernvraag:** Wat is goed, is in gevaar, gaat niet goed en wat moet er gebeuren [5](#page=5)? * **Wat gaat goed, wat is in gevaar of wat gaat er niet goed?** Dit betreft het mentale en fysieke functioneren van de patiënt en onderzoekt de functiestoornis of het functioneringsprobleem en de oorzaken ervan binnen een specifiek zorgthema [6](#page=6). * **Wat moet er gebeuren?** Dit omvat het nadenken over noodzakelijke interventies, de te verlenen zorg, informatievoorziening, educatie, advies, voorspraak, lichamelijke en geestelijke ondersteuning, en het bepalen van prioriteiten [6](#page=6). **Zorgthema's (ICF):** Het ICF-model (International Classification of Functioning, Disability and Health) is een classificatiesysteem dat een gestandaardiseerde taal biedt om gezondheid en daarmee samenhangende toestanden te beschrijven. De 18 zorgthema's, onderverdeeld in drie hoofdgroepen (Activiteiten en participatie, Aangepast aan de algemene structuur van de classificatie: body functions & structures, and activities & participation), bieden een raamwerk voor analyse [6-10](#page=6-10) [6](#page=6). * **Activiteiten en participatie:** * **Welbevinden:** Omvat mentaal, lichamelijk en sociaal welbevinden, met zowel positieve (veilig, geborgen, uitgerust) als negatieve factoren (pijn, koorts, verdriet) [6](#page=6). * **Mentale functies:** Omvat bewustzijn, oriëntatie, intellectuele functies, emotie, aandacht, geheugen, denken, etc.. De SCEGS kan hierbij als assessment dienen [6](#page=6). * **Sensorische functies en pijn:** Gericht op het opvangen van prikkels uit de omgeving en informatie over het inwendige lichaam [7](#page=7). * **Stem en spraak:** Het vermogen om geluid voort te brengen en te communiceren [7](#page=7). * **Functioneren en zelfredzaamheid:** Opgedeeld in 9 aandachtspunten (kennis toepassen, algemene taken, communicatie, mobiliteit, zelfverzorging, huishouden, relaties, levensgebieden, maatschappelijk leven) en 5 onderdelen van zelfredzaamheid (vitaliteit, kennis, vaardigheden, zelfsturing, sociaal netwerk) [7](#page=7). * **Aangepast aan de algemene structuur van de classificatie: body functions & structures:** * **ABC Vitale functies:** * **Luchtwegen:** Verbinding tussen buitenlucht en longblaasjes [7](#page=7). * **Ademhaling:** Actief inhaleren en passief exhaleren, aangepast aan activiteit, stress en temperatuur [7](#page=7). * **Circulatie:** De pompfunctie van het hart en het vaatstelsel [8](#page=8). * **Zuurstofvoorziening van het hart:** Balans tussen aanvoer en behoefte van zuurstof voor de hartspier [8](#page=8). * **Bloedwaarden:** Belangrijke zaken vervoerd in het bloed, zoals zuurstoftransport, zuur-base-evenwicht en stolling [8](#page=8). * **Urogenitale functies:** Balans tussen water- en elektrolyteninname en -uitscheiding, nierfunctie en mictie [8](#page=8). * **Disability functies:** * **Neurologische functies:** Verwerken van inwendige en uitwendige prikkels en aansturing van organen [8](#page=8). * **Bewegingsapparaat:** Willekeurig bewegen, motiliteit van organen, houding en bewegingsreflexen [8](#page=8). * **Hormonaal stelsel:** Regulatie van homeostase door hormonen, samen met het zenuwstelsel [9](#page=9). * **Exposure functies:** * **Spijsverteringsfuncties en voeding:** Inname, opname en afvoer van voedsel en vloeistoffen, en de voedingstoestand [9](#page=9). * **Huid en afweerfuncties:** Bescherming door huid, slijmvliezen en het immuunsysteem [9](#page=9). * **Thermoregulatiesysteem:** Constant houden van de lichaamstemperatuur door warmteproductie en -afgifte [9](#page=9). * **Voortplanting:** Seksualiteit, zwangerschap, baring en lactatie [10](#page=10). > **Voorbeeld:** Bij een patiënt met pijn (zorgthema: welbevinden) analyseer je de aard van de pijn (lichamelijk), mogelijke oorzaken (bv. een wond, ziekte), de impact op het welbevinden en welke interventies nodig zijn (bv. pijnstilling, wondzorg). #### 1.1.3 Competentie 3: Communiceren Communiceren is een cruciale vaardigheid die bijdraagt aan de kwaliteit van leven en het welzijn van de patiënt. Communicatiefouten kunnen leiden tot ernstige gevolgen, inclusief overlijden. Klinisch redeneren vereist het deskundig bespreken van diagnostische bevindingen en overleg met anderen [10](#page=10). **Kernvraag:** Met wie, wanneer en hoe bespreek je je bevindingen [10](#page=10)? * **Met wie:** Direct betrokkenen en verantwoordelijken (patiënt, familie, hulpverleners) [10](#page=10). * **Over wie:** De betreffende patiënt [10](#page=10). * **Hoe:** De manier van communicatie (bv. telefonisch, in consult) [10](#page=10). * **Wanneer:** Het tijdstip, de overlegvorm en de urgentie [10](#page=10). * **Waarover:** Wat er niet goed gaat, de oorzaak, de benodigde acties en het eigen professionele oordeel [10](#page=10). > **Tip:** Oefen met gestructureerde communicatiemethoden zoals SBAR om efficiënter en duidelijker te communiceren. Ongestructureerde communicatie mist herkenbare kaders, terwijl gestructureerde communicatie methodisch is, bijvoorbeeld met de SBAR-methode. Belangrijk is gezamenlijke besluitvorming met de patiënt, rekening houdend met diens persoonlijke, culturele en levensbeschouwelijke achtergronden [11](#page=11). ### 1.2 De 6 stappen van klinisch redeneren Klinisch redeneren is een dagelijks proces om tot een medische of verpleegkundige diagnose te komen, waarbij professioneel handelen in de praktijk wordt geanalyseerd. Het doel is om klinische problemen systematisch te verwoorden, analyseren en op te lossen, vanaf het moment dat een patiënt de gezondheidszorginstelling binnenkomt tot het moment van vertrek. Een methodiek met 6 stappen geeft richting aan dit proces, waarbij de bevindingen uit de ene stap dienen als vertrekpunt voor de volgende [11](#page=11). --- # Het ICF-model voor functioneringsbeschrijving Het ICF-model, ontwikkeld door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), biedt een gestandaardiseerd kader voor het beschrijven van menselijk functioneren en gezondheidsproblemen vanuit een bio-psycho-sociaal perspectief [12](#page=12) [14](#page=14). ### 2.1 Ontstaan en doel van het ICF #### 2.1.1 Achtergrond en ontwikkeling De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties die wereldwijd gezondheidszorg in kaart brengt, bevordert en coördineert. Binnen de WHO-FIC (family of international classifications) worden denkkaders ontwikkeld om gezondheid en functioneren te structureren en classificeren [13](#page=13). De voorloper van het ICF was de ICIDH (International Classification of Impairment, Disability and Handicap), geïntroduceerd in 1980. Dit eerste bio-psycho-sociale denkkader kreeg echter kritiek omdat het [13](#page=13): * Lineair en oorzaak-gevolggericht was [13](#page=13). * Geen rekening hield met omgevingsfactoren [13](#page=13). * Voornamelijk gericht was op problemen en negatief geformuleerd was, wat leidde tot stigmatisering [13](#page=13). In 2001 werd de ICF gelanceerd als een bio/psycho/sociaal denkkader, met een neutrale taal en een circulair concept van functioneren. De Nederlandse vertaling verscheen in 2002. In 2008 werd de ICF-CY (child en youth) geïntroduceerd als een jongerenversie [12](#page=12) [14](#page=14). #### 2.1.2 Doelstellingen van het ICF De belangrijkste doelen van het ICF zijn [15](#page=15): * Het bieden van een wetenschappelijke grondslag voor het begrijpen en bestuderen van menselijk functioneren, uitkomsten en determinanten. * Het creëren van een gemeenschappelijke taal voor het beschrijven van iemands functioneren, ter verbetering van de communicatie tussen beroepsbeoefenaars en het handelen van mensen met functioneringsproblemen. * Het vergelijkbaar maken van gegevens over tijd, landen, vakgebieden en sectoren. * Het voorzien in een systematisch codestelsel voor informatiesystemen in de gezondheidszorg. #### 2.1.3 Toepassingsgebied van het ICF Het ICF heeft een breed toepassingsgebied en dient als basis voor: * Het in kaart brengen van functioneren bij intakegesprekken en gedurende behandeling en ondersteuning [15](#page=15). * De ontwikkeling van meetinstrumenten in de welzijns- en gezondheidszorg [15](#page=15). * De ontwikkeling van onderzoeksinstrumenten voor het meten van kwaliteit van leven, effecten van zorg en externe factoren [15](#page=15). * Instrumenten voor sociaal beleid, planning van sociale zekerheid en uitkeringsstelsels [15](#page=15). * Onderwijsinstrumenten en lesprogramma's [15](#page=15). * Het verzamelen en vastleggen van statistische gegevens, zoals gezondheidszorgquêtes [15](#page=15). ### 2.2 Beschrijving van het ICF-schema Het ICF beschrijft hoe mensen omgaan met hun gezondheidstoestand door functioneren te karakteriseren vanuit lichaamsfuncties, anatomische eigenschappen, activiteiten en participatie, vanuit lichamelijk, individueel en maatschappelijk perspectief. Het functioneren vindt plaats in een context, waarvoor het ICF ook omgevingsfactoren meeneemt [12](#page=12) [13](#page=13). Het schema van het ICF omvat de volgende componenten: #### 2.2.1 Gezondheidstoestand (aandoeningen/letsels) Dit betreft de diagnoses of letsels van een persoon, zonder dat het functioneren hierbij reeds beschreven wordt [18](#page=18). * **Voorbeelden:** diabetes, obesitas, hypertensie, artrose, multiple sclerose, amputatie onderbeen [18](#page=18). #### 2.2.2 Functies en stoornissen * **Functies:** Dit zijn de fysiologische en mentale eigenschappen van het menselijk organisme [17](#page=17). * **Onderverdelingen:** mentale functies, sensorische functies en pijn, stem en spraak, functies van het ademhalingsstelsel, circulatie, zuurstofvoorziening van het hart, urogenitale functies, spijsverteringsfuncties, huid- en afweerfuncties, bloedwaarden, neurologische functies, functies van het bewegingsapparaat, thermoregulatiefuncties en het hormonaal stelsel [17](#page=17). * **Voorbeelden:** de functie van het oor is horen, de functie van de hersenen is denken, de functie van spieren is beweging [17](#page=17). * **Stoornissen:** Dit zijn afwijkingen in of verlies van functies of anatomische eigenschappen [17](#page=17). * **Voorbeelden:** niet meer kunnen horen, een gat in het trommelvlies, vermindering van denkvermogen en geheugen, laesie in de hersenen, verminderde spierkracht, gescheurde spier [17](#page=17). #### 2.2.3 Anatomische eigenschappen Dit betreft de delen van het lichaam, zoals organen, ledematen en hun structuren. Stoornissen kunnen ook betrekking hebben op anatomische eigenschappen, bijvoorbeeld een gat in het trommelvlies of een gescheurde spier [12](#page=12) [17](#page=17). #### 2.2.4 Activiteiten en beperkingen * **Activiteiten:** Dit zijn onderdelen van iemands handelen [17](#page=17). * **Voorbeelden:** zitten, schoonmaken, boodschappen doen, formuleren en nemen van beslissingen [17](#page=17). * **Beperkingen:** Dit zijn moeilijkheden die iemand heeft met het uitvoeren van activiteiten [17](#page=17). * **Voorbeelden:** alleen op een aangepaste stoel kunnen zitten, schoonmaken niet lang genoeg kunnen volhouden, in complexe situaties niet goed beslissingen kunnen nemen [17](#page=17). #### 2.2.5 Participatie en participatieproblemen * **Participatie:** Dit gaat erom of iemand kan en daadwerkelijk meedoet aan het maatschappelijk leven op alle levensterreinen, en of iemand een volwaardig lid van de maatschappij is of kan zijn. Hierbij staat de persoon in wisselwerking met zijn omgeving centraal [18](#page=18). * **Voorbeelden:** deelnemen aan het verkeer, een eigen huishouden hebben, in het openbaar spreken, een (betaalde) baan hebben en houden [18](#page=18). * **Participatieproblemen:** Dit zijn problemen die iemand heeft met het deelnemen aan het maatschappelijk leven [18](#page=18). * **Voorbeelden:** niet van openbaar vervoer gebruik kunnen maken door ontoegankelijkheid, geen eigen huis mogen of kunnen hebben door regelgeving, niet in het openbaar mogen spreken, niet in staat zijn een (betaalde) baan te houden. Participatieproblemen impliceren niet per definitie een beperking, maar wel een nadrukkelijke aanwezigheid of afwezigheid van een omgevingsfactor [18](#page=18). #### 2.2.6 Omgevingsfactoren Dit betreft de fysieke en sociale omgeving van een persoon. Deze factoren kunnen het functioneren positief of negatief beïnvloeden [17](#page=17). * **Voorbeelden:** het huis waarin men woont, aanwezigheid van hulpmiddelen (technologie, medicatie), werkomgeving, kwaliteit van de buitenlucht, ondersteuning en relaties, sociale normen, geldende wetten [17](#page=17). * **Positieve invloed:** Gelijkvloerse ruimtes in huis voor iemand die moeilijk loopt, aangepaste werkomgeving [17](#page=17). * **Negatieve invloed:** Ernstig vervuilde buitenlucht voor iemand met longproblemen, sociale normen die leiden tot buitensluiting [17](#page=17). #### 2.2.7 Persoonlijke factoren Dit zijn kenmerken van het individu die geen deel uitmaken van de functionele gezondheidstoestand, maar wel het functioneren kunnen beïnvloeden. Deze zijn wel opgenomen in het schema, maar niet uitgewerkt in een specifieke lijst in de ICF [16](#page=16). * **Voorbeelden:** leeftijd, ras, geslacht, opleiding, opvoeding, levensstijl (bijv. aandacht voor sport en gezonde voeding), coping stijl, ervaringen uit het heden en verleden, sociale achtergrond, diploma [16](#page=16). * Deze factoren kunnen het functioneren positief (ondersteunend) of negatief (belemmerend) beïnvloeden, of neutraal zijn [16](#page=16). > **Tip:** Het ICF-model benadrukt de interactie tussen de persoon en zijn omgeving, en beschrijft functioneren als een dynamisch en circulair proces, in tegenstelling tot het lineaire model van de ICIDH [14](#page=14). > **Voorbeeld:** Iemand met diabetes (gezondheidstoestand) kan moeite hebben met het schoonmaken van zijn huis (activiteit, beperking) vanwege verminderde energie. Als zijn partner echter helpt met huishoudelijke taken (omgevingsfactor: relaties), kan hij wel meedoen aan gezinsactiviteiten (participatie). Zijn levensstijl (persoonlijke factor), zoals het wel of niet volgen van adviezen voor gezonde voeding, kan de progressie van de diabetes beïnvloeden. --- # De zes stappen van klinisch redeneren Klinisch redeneren is een dagelijks proces in de praktijk, gericht op het systematisch verwoorden, analyseren en oplossen van klinische problemen om tot medische of verpleegkundige diagnoses, resultaten en interventies te komen. Dit proces omvat elke redenering betreffende de gezondheidssituatie van een patiënt, vanaf de opname tot het ontslag. Om dit proces te structureren, is een methodiek met zes stappen ontwikkeld [11](#page=11). ### 3.1 Het proces van klinisch redeneren Klinisch redeneren is het nadenken over professioneel handelen in de praktijk. Het doel is om klinische problemen systematisch te adresseren, met als uitkomst het vaststellen van beroepsinhoudelijke diagnoses, resultaten en interventies. De zes stappen vormen een doorlopend proces waarbij de constatering in een eerdere stap het vertrekpunt is voor de volgende [11](#page=11). ### 3.2 De zes stappen Hoewel de specifieke details van de zes stappen niet volledig uitgewerkt zijn op de gegeven pagina's, wordt het belang van een gestructureerde aanpak benadrukt. Elke stap bouwt voort op de vorige, wat essentieel is voor een systematische benadering van patiëntenzorg. Het proces begint met observaties en leidt uiteindelijk tot concrete acties en beslissingen [11](#page=11). > **Tip:** Het is cruciaal om te onthouden dat klinisch redeneren een dynamisch proces is. De informatie die tijdens een stap wordt verzameld, stuurt de stappen die volgen, waardoor een continue cyclus van beoordeling en aanpassing ontstaat. > **Voorbeeld:** Een verpleegkundige observeert bij een patiënt kortademigheid (stap 1: constatering). Dit leidt tot verder onderzoek naar de oorzaak (stap 2: analyse/diagnostiek), waarna een verpleegkundige diagnose wordt gesteld en er interventies worden ingezet om de kortademigheid te verminderen (stappen 3, 4, 5 en 6: planning, uitvoering en evaluatie). ### 3.3 Belang van gestructureerde communicatie Parallel aan klinisch redeneren wordt het belang van gestructureerde communicatie benadrukt, met name de SBAR-methode, als middel om efficiënt en duidelijk informatie uit te wisselen. Dit onderstreept het belang van duidelijke en methodische communicatie binnen het bredere kader van patiëntenzorg en samenwerking tussen zorgverleners. Gezamenlijke besluitvorming met de patiënt, rekening houdend met diversiteit, is hierbij een kernpunt [11](#page=11). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Klinisch redeneren | Een systematisch proces van denken en analyseren dat verpleegkundigen gebruiken om professioneel te handelen in de praktijk, wat leidt tot het stellen van diagnoses, het bepalen van resultaten en het plannen van interventies voor patiënten. | | Observeren | Het bewust en methodisch waarnemen van klachten, verschijnselen, verbale uitingen, mimiek en gedrag van een patiënt om diens toestand te beoordelen. Dit omvat het signaleren van alles wat direct waarneembaar is, rekening houdend met het moment, de context van de patiënt en specifieke kenmerken. | | Analyseren | Het inzichtelijk maken en doorgronden van de problematiek van een patiënt op een methodische manier, vaak met behulp van modellen zoals de ICF-zorgthema's. Dit proces omvat het bepalen van wat goed gaat, wat in gevaar is, wat niet goed gaat, en welke interventies nodig zijn. | | Communiceren | Het deskundig bespreken van diagnostische bevindingen en het inhoudelijk overleggen met betrokkenen, zoals patiënten, familie en andere hulpverleners. Goede communicatie is cruciaal om 70% van de communicatiefouten in de zorg te voorkomen en draagt bij aan de kwaliteit van leven van de patiënt. | | ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health) | Een classificatiesysteem van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat wordt gebruikt om menselijk functioneren, beperkingen en gezondheid te beschrijven vanuit fysiek, individueel en maatschappelijk perspectief, rekening houdend met omgevingsfactoren. | | Zorgthema’s | Categorieën binnen het ICF-model die specifieke aspecten van menselijk functioneren omvatten, zoals welbevinden, mentale functies, sensorische functies, stem en spraak, functioneren en zelfredzaamheid, en vitale functies. Deze thema’s helpen bij het gestructureerd analyseren van de patiënt. | | Vitale functies | Essentiële lichaamsfuncties die cruciaal zijn voor het overleven en functioneren van een persoon. Dit omvat onder andere luchtwegen, ademhaling, circulatie, zuurstofvoorziening van het hart, bloedwaarden en urogenitale functies. | | Participatie | De mate waarin iemand kan deelnemen aan het maatschappelijk leven op diverse gebieden, zoals werk, gezin en sociale activiteiten, en of deze persoon zich een volwaardig lid van de maatschappij voelt. | | Omgevingsfactoren | Externe elementen in iemands fysieke en sociale omgeving die het functioneren positief of negatief kunnen beïnvloeden, zoals de woonomgeving, aanwezigheid van hulpmiddelen, werkomgeving en sociale relaties. | | Persoonlijke factoren | Kenmerken van een individu die geen deel uitmaken van de functionele gezondheidstoestand zelf, maar wel van invloed kunnen zijn op het functioneren. Voorbeelden zijn leeftijd, levensstijl, copingstijl en eerdere ervaringen. |

# De oudere als persoon en de diversiteit binnen deze groep Dit onderwerp verkent de heterogeniteit van de oudere bevolkingsgroep, met aandacht voor diverse profielen, diversiteit op het gebied van identiteit en achtergrond, en de specifieke zorgbehoeften die hieruit voortvloeien. ### 1.1 Inleiding tot de oudere bevolking Het doel van zorg voor ouderen is het waarborgen van de kwaliteit van leven in de laatste levensfase, waarbij men streeft naar zo lang mogelijke zelfstandigheid, bij voorkeur in de eigen woonomgeving. ### 1.2 De oudere is geen homogeen concept De term 'ouder' omvat een brede leeftijdsgroep, van 65 jaar en ouder (met een evolutie naar 67 jaar) tot zeer hoge leeftijden. Deze groep kent aanzienlijke diversiteit op diverse vlakken: * **Seksuele geaardheid:** De heterogeniteit van seksuele oriëntaties binnen de oudere bevolking. * **Geslacht:** Verschillen in levensloop, gezondheidspatronen en sociale rollen tussen mannen en vrouwen op latere leeftijd. * **Culturele achtergrond:** Invloed van diverse culturele achtergronden op waarden, normen, tradities en zorgverwachtingen. * **Tijdsbesteding en demografie:** De manier waarop ouderen hun tijd invullen en de demografische trends die de samenstelling van deze groep beïnvloeden. #### 1.2.1 Diversiteit onder ouderen Er worden twee tegengestelde profielen onderscheiden: * **De 'silver ones' en 'wiftys' (vitale ouderen):** Deze groep, vaak financieel welgesteld, heeft de tijd en middelen om leuke activiteiten te ondernemen en te genieten van het leven. * **Kwetsbare ouderen:** Dit profiel vertegenwoordigt een aanzienlijk deel van de doelgroep binnen de zorg. **Subprofielen van ouderen:** * **Vitale oudere zorgontvanger:** Wordt gekenmerkt door een specifieke, vaak enkelvoudige problematiek (bv. een nieuwe knie). Hoewel vaak al een chronische klacht aanwezig is, vereist dit niet noodzakelijk geriatrische zorg na herstel. * **Pregeriatrische zorgontvanger:** Vereist een proactief zorgbeleid met veel preventie, met als doel het behouden van de thuissituatie (bv. via serviceflats, thuisverpleging). * **Geriatrische zorgontvanger:** Kent een complexe, verweven lichamelijke, psychische en sociale problematiek, met verhoogde kwetsbaarheid (frailty) als centraal kenmerk. * **Psychogeriatrische en gerontopsychiatrische zorgontvanger:** Ouderen met reeds bestaande psychische problematiek, of psychische problematiek die op latere leeftijd ontstaat. * **Holebi-ouderen:** Oudere personen met een niet-heteroseksuele geaardheid, die specifieke aandacht vereisen. * **Ouderen met migratieachtergrond:** Een groeiende groep die diversiteit brengt in zorgbehoeften en -verwachtingen. #### 1.2.2 Gezondheid en levensloop **Demografische verandering – Vergrijzing:** * **Ontgroening:** Afname van het aandeel jonge mensen in de bevolking, voornamelijk door kleinere gezinnen. * **Vergrijzing:** Toename van het aandeel ouderen in de bevolking, voornamelijk door een stijgende levensverwachting. * **Dubbele vergrijzing (verzilvering):** De combinatie van ontgroening en vergrijzing leidt tot een significant groter aandeel ouderen in de samenleving. **Redenen voor de stijging in levensduur:** * Lagere kindersterfte. * Verbeterde hygiëne. * Vooruitgang in medische zorg. * Veranderingen in leefstijl. **Verouderingsproces:** * **Definitie:** Veroudering wordt gedefinieerd als het proces van met de tijd toenemend optreden van ogenschijnlijke spontane, irreversibele veranderingen. Dit kan leiden tot een verstoring van de homeostase (het evenwicht van het lichaam), met kwetsbaarheid en ziekte tot gevolg. * **Componenten:** Naast het biologische verouderingsproces, zijn er ook psychologische en sociale aspecten van veroudering die van belang zijn. **Wat is geriatrie?** Geriatrie is een tak van de geneeskunde die zich richt op de preventie, diagnose, curatieve zorg en sociale aspecten van ouderdom. De focus ligt op het waarborgen van kwaliteit ten opzichte van kwantitatieve levensverlening. **Factoren die levensverwachting bepalen:** De levensverwachting wordt beïnvloed door diverse factoren, waaronder genetische aanleg (endogeen) en externe invloeden (exogeen). **Soorten verouderen:** 1. **Normaal verouderen:** Het natuurlijke, biologische proces. 2. **Invloed:** Externe factoren en levensstijl die het verouderingsproces kunnen beïnvloeden. 3. **Wegnemen alle factoren:** Een theoretische benadering die streeft naar het maximaliseren van de levensduur door alle negatieve invloeden te elimineren. **Het nieuwe normaal: Healthy and active ageing:** Dit concept benadrukt gezondheidspromotie en preventie, educatie en coaching van patiënten/bewoners. Adviezen omvatten: * Niet roken en alcohol vermijden. * Voldoende beweging en fysieke activiteit. * Gezonde voeding. * Lawai en UV-licht vermijden. * Cognitief actief blijven. * Sociale contacten onderhouden om eenzaamheid te vermijden. **Soorten preventie:** * **Primaire preventie:** Voorkomen van ziekte of wegnemen van de oorzaken ervan. * **Secundaire preventie:** Opsporen van ziekten door middel van bevolkingsonderzoeken en systematische screenings. * **Tertiaire preventie:** Beperken van de impact van een bestaande ziekte op de gezondheidstoestand, met als doel de gevolgen te beperken. * **Quaternaire preventie:** Vermijden van onnodige interventies en focus op kwaliteit van leven, met name in de context van comfortzorg en levenseindezorg. **Narratieve zorg:** Deze methodiek werkt met een levensloopmodel, waarbij men erkent dat men niet 'oud' is, maar 'wordt'. Het onderscheidt verschillende soorten gebeurtenissen: * **Leeftijdsgebonden normatieve gebeurtenissen:** Gekoppeld aan de chronologische leeftijd (bv. trouwen, studeren, pensioen). * **Historisch normatieve gebeurtenissen:** Gekoppeld aan de generatie en de tijdgeest (bv. de introductie van de iPhone, een oorlog). * **Niet-normatieve gebeurtenissen:** Specifiek voor een individu en niet direct gebonden aan leeftijd of geschiedenis (bv. verlies van een kind, vroegtijdig overlijden van ouders, trauma's). Narratieve zorg beoogt het reconstrueren van het levensverhaal om betekenis te geven aan het leven, identiteit te versterken en levenskracht te ontsluiten. Het is echter geen therapie. **Herinneringen en het geheugen bij ouderen:** * Het autobiografisch geheugen (een onderdeel van het episodisch geheugen) kan worden beïnvloed door het 'recentheidseffect' en 'infantiele amnesie'. * Werkgeheugen en episodisch geheugen kunnen worden aangetast, wat het terughalen van ervaringen uit het verleden bemoeilijkt. **Levensverhaal bij ouderen – perspectieven op de toekomst:** 1. **Reservetijd:** Passieve beleving, gericht op het verleden ("vroeger alles beter"), met mogelijke vervreemding en verminderde actieve betrokkenheid. 2. **Toegift:** Blijdschap met de extra tijd, waarin geïnvesteerd wordt en genoten wordt van wat is opgebouwd. 3. **Bevrijding:** Actieve zoektocht naar nieuwe mogelijkheden en genieten van het heden. #### 1.2.3 Kwetsbaarheid: een multidimensionaal concept Kwetsbaarheid (frailty) is een vrij nieuw begrip dat naast lichamelijke problemen ook psychische en sociale aspecten omvat. Deze progressieve kwetsbaarheid kan leiden tot: * Functionele beperkingen in het dagelijks leven. * Toename van zorggebruik. * Vroegtijdig overlijden. Kwetsbaarheid wordt gezien als een continu voortschrijdend proces, waarbij leeftijd een belangrijke factor is. Het toepassen van principes van healthy ageing kan hierbij helpen. Naast leeftijd zijn er nog negen andere levensloopdeterminanten die het verouderingsproces en de ziekte-ontwikkeling mede bepalen. **Interventies gericht op kwetsbaarheid:** * Promotie en preventie. * Opsporing van frailty met behulp van meetinstrumenten. * Screening van kwetsbare ouderen in thuiszorg en bij ziekenhuisopname. #### 1.2.4 Ageïsme versus verzilvering **Ageïsme:** Dit verwijst naar vooroordelen en discriminatie op basis van leeftijd, vaak met een focus op wat ouderen *niet* meer kunnen. **Counterframes:** Tegenframes die ouderen depolemiseren en een positiever beeld schetsen, door de negatieve nadruk te verschuiven. **Dominante frames en hun counterframes:** * **Frame:** Ouderen zijn seniel. **Counterframe:** Ouderen hebben levenswijsheid en ervaring. * **Frame:** Ouderen zijn schattig. **Counterframe:** Ouderen zijn volwaardige individuen. * **Frame:** Ouderen zijn onproductief. **Counterframe:** Ouderen leveren nog steeds een waardevolle bijdrage. * **Frame:** Ouderen zijn aseksueel. **Counterframe:** Ouderen ervaren intimiteit en seksualiteit. * **Frame:** Ouderen zijn eenzaam. **Counterframe:** Ouderen bouwen en onderhouden relaties. * **Frame:** Ouderen zijn stug en star. **Counterframe:** Ouderen zijn veerkrachtig en passen zich aan. **Relatie tussen ouderen en jongere generaties:** * **Frame:** Conflict (generatieconflict). * **Counterframe:** Solidariteit en samenwerking. **Van kwetsbaarheid naar welbevinden:** **WHO definitie van kwaliteit van leven (1999):** De perceptie van een individu ten aanzien van zijn/haar positie in het leven, binnen de context van de cultuur en de waardensystemen waarin hij/zij leeft, en in relatie tot zijn/haar doelen, verwachtingen, standaarden en interesses. **Voor ouderen en kwetsbare ouderen omvat kwaliteit van leven aspecten als:** * Goede gezondheid. * Welzijn (zich goed voelen). * Sociale relaties. * Het helpen van anderen. * Actief zijn. * Goede huisvesting. Kwaliteit van leven is een subjectief begrip. Voor kwetsbare ouderen zijn sociale contacten het belangrijkst, terwijl voor niet-kwetsbare ouderen gezondheid de prioriteit heeft. **Vormen van welbevinden:** * **Lichamelijk welbevinden:** Gezond voelen en uiterlijke verzorging. * **Psychisch welbevinden:** Zelfbeleving, persoonlijke groei. * **Sociaal welbevinden:** Netwerk, deel uitmaken van een groep, tegengaan van eenzaamheid. * **Materieel welbevinden:** Financiële zekerheid om aan noden te voldoen. * **Cultureel welbevinden:** Waarden, normen, rituelen, het gevoel van 'op zijn gemak zijn' en 'thuisgevoel'. * **Existentiëel welbevinden:** Zin van het leven, religie en rituelen, met name in relatie tot het levenseinde. ### 1.3 Methodisch handelen #### 1.3.1 Casemanagement als methodiek Casemanagement is een methodiek die gericht is op ondersteuning voor zelfzorg, het managen van de eigen situatie (met nadruk op eigenwaarde) en het verstrekken van kwaliteitsvolle informatie. Het vereist draagvlak bij zorgverleners. **Kernaspecten van casemanagement:** * **Management van de eigen case:** Zelfstandigheid en autonomie van de zorgvrager. * **Management van de ziekte en behandeling:** Coördinatie van medische zorg en therapie. * **Extra hulp:** Inschakelen van mantelzorgers en eerstelijnszorgverstrekkers wanneer de zorgvrager de eigen zaak niet meer kan behartigen. Casemanagement wordt ingezet in complexe situaties met multipathologie, waarbij zorgbemiddeling en coördinatie onvoldoende zijn. Een casemanager wordt aangesteld om de continuïteit van zorg te bevorderen, vroegtijdige institutionalisering te vermijden, crisismanagement te bieden, en de tevredenheid van ouderen en mantelzorgers te verhogen. **Doelstellingen van casemanagement:** * Bevorderen van zorgcontinuïteit. * Vermijden van vroegtijdige institutionalisering. * Crisismanagement. * Verhogen van de tevredenheid van oudere en mantelzorgers. * Verbeteren van communicatie en samenwerking. * Optimaal benutten van de capaciteiten van ouderen. Casemanagement is met name relevant in palliatieve situaties, bij ouderen met een hoge zorgnood zonder netwerk, bij weigering van zorg ondanks nood, en bij complexe zorgsituaties waar thuiszorg maximaal wordt ingezet. #### 1.3.2 Samenwerken: verstrekkers rond de patiënt De oudere staat centraal in de samenwerking. Dit kan worden voorgesteld als een bloem, waarbij continu contact bestaat tussen de disciplines. De context en het netwerk van de oudere worden mee betrokken. **Vormen van samenwerking:** * **Multidisciplinair samenwerken:** Verschillende zorgverleners werken vanuit hun eigen expertise, met beperkt overleg, maar rapporteren en stellen informatie beschikbaar voor anderen. * **Interdisciplinair samenwerken:** Grenzen vervagen, men begeeft zich op elkaars werkterrein en taken worden overgenomen indien mogelijk, met het oog op gezamenlijke doelstellingen. * **Transdisciplinair samenwerken:** Een verdere integratie waarbij vakoverschrijdend wordt gewerkt en gedacht. Veelal vindt interdisciplinaire zorgplanning binnen de ouderenzorg plaats op een manier die eerder multidisciplinair is, met beperkte gemeenschappelijkheid. **Voordelen en hindernissen van samenwerken:** * **(Zie tabel 1.1, pagina 27, voor gedetailleerde voordelen en hindernissen)** ### 1.4 Verpleegkundige uitdagingen #### 1.4.1 De oudere van de toekomst De oudere van de toekomst wordt gekenmerkt door toenemende vitaliteit, waardoor er goede vooruitzichten zijn om langer te participeren in de maatschappij. Er is ook sprake van meer sociaal-culturele diversiteit, een hogere opleiding en mondigheid. Dit vereist een paradigmashift in de samenleving en bewuste aandacht van verpleegkundigen voor deze groep. **Werkdomeinen voor verpleegkundigen in de ouderenzorg:** Er zijn veel verschillende domeinen binnen de ouderenzorg waar verpleegkundigen werkzaam kunnen zijn, met voldoende opportuniteiten voor de toekomst. ### 1.5 Conclusie De grootste vergrijzingsgolf moet nog komen (met de babyboomers). De diversiteit binnen deze groeiende groep is aanzienlijk. Vooroordelen, culturele verschillen en maatschappelijke opvattingen vormen belangrijke uitdagingen. Voor verpleegkundigen is het cruciaal om preventief en proactief te werken, aangezien gezond verouderen al op jonge leeftijd begint. --- # Gezondheid, levensloop en verouderingsprocessen bij ouderen Dit gedeelte verkent de demografische veranderingen, de factoren die de levensverwachting bepalen, en het biologische, psychologische en sociale verouderingsproces, met een focus op de multidimensionale aard van kwetsbaarheid en de principes van gezonde veroudering. ### 2.1 Demografische veranderingen en levensverwachting #### 2.1.1 Vergrijzing en ontgroening * **Terminologie:** * **Ontgroening:** Wordt veroorzaakt door kleinere gezinnen. * **Vergrijzing:** Wordt veroorzaakt door langer leven. * **Dubbele vergrijzing (verzilvering):** De gelijktijdige afname van het aantal jongeren en de toename van het aantal ouderen. * **Oorzaken van de stijging in levensduur:** * Lagere kindersterfte. * Verbeterde hygiëne. * Betere medische zorg. * Verandering in leefstijl. * **Levensverwachting:** Wordt bepaald door diverse factoren, waaronder genetische aanleg en externe invloeden. De huidige vergrijzing wordt beschouwd als de meest ingrijpende demografische verandering ooit. #### 2.1.2 Diversiteit onder ouderen De groep "ouderen" (vaak gedefinieerd als 65+, met een evolutie naar 67 jaar en ouder) is uiterst heterogeen. Diversiteit uit zich in onder andere: * Seksuele geaardheid. * Geslacht. * Culturele achtergrond. * Tijdsbesteding. Er kunnen twee tegenovergestelde profielen worden onderscheiden: * **De "silver ones" en "wiftys":** Vitale, bemiddelde ouderen met tijd voor leuke activiteiten. * **Kwetsbare ouderen:** Vaak de primaire doelgroep in de zorg, gekenmerkt door toenemende kwetsbaarheid. Verdere subprofielen omvatten onder andere: * Vitale oudere zorgontvanger (vaak met één specifieke medische kwestie, bijvoorbeeld een nieuwe knie). * Pregeriatrische zorgontvanger (vereist proactief zorgbeleid en preventie). * Geriatrische zorgontvanger (complexe lichamelijke, psychische en sociale problematiek). * Psychogeriatrische en gerontopsychiatrische zorgontvanger. * Holebi-ouderen. * Ouderen met een migratieachtergrond. #### 2.1.3 Hospitalisaties bij ouderen In het Vlaamse Gewest onderging in 2018 elf procent van de inwoners een ziekenhuisopname met minstens één overnachting. Dit percentage neemt toe met de leeftijd; meer dan twintig procent van de 75-plussers werd in 2018 gehospitaliseerd. Er is ook een verschil naar opleidingsniveau: lager opgeleiden worden vaker gehospitaliseerd dan hoger opgeleiden. Er is geen significant verschil tussen het percentage mannen en vrouwen dat gehospitaliseerd werd, mede omdat bevallingen niet in de analyse werden meegenomen. ### 2.2 Het verouderingsproces #### 2.2.1 Definitie en aard van veroudering Veroudering wordt gedefinieerd als het met de tijd toenemend optreden van ogenschijnlijk spontane, irreversibele veranderingen. Dit proces leidt tot een verstoring van de homeostase (de interne balans van het lichaam), wat kwetsbaarheid en ziekte kan veroorzaken. Veroudering is een heterogeen en continu voortschrijdend proces, waarbij leeftijd een belangrijke factor is. Naast biologische veroudering, wordt ook psychologische en sociale veroudering onderscheiden. * **Biologische veroudering:** Verwijst naar de lichamelijke veranderingen die optreden met de leeftijd. * **Psychologische veroudering:** Omvat veranderingen in cognitieve functies, emoties en persoonlijkheid. * **Sociale veroudering:** Betreft veranderingen in rollen, relaties en maatschappelijke participatie. #### 2.2.2 Biologisch, psychologisch en sociaal verouderen * **Biologisch verouderingsproces:** Wordt beïnvloed door endogene (genetische) en exogene (externe) factoren. Er zijn theorieën die proberen de maximale levensduur te optimaliseren of zelfs te overstijgen. * **Psychologisch verouderen:** Kan gepaard gaan met veranderingen in het werkgeheugen en het episodisch geheugen. Het ophalen van ervaringen uit het verleden kan moeilijker worden. Herinneringen uit de periode van 16-30 jaar zijn vaak goed bewaard (het recentheidseffect). De ontwikkeling van het autobiografisch geheugen begint rond de leeftijd van vijf jaar. * **Sociaal verouderen:** Gaat gepaard met veranderingen in de maatschappelijke rol en verwachtingen van ouderen. #### 2.2.3 Principes van gezonde veroudering (Healthy ageing) Gezonde veroudering richt zich op het bevorderen van gezondheid en preventie. Belangrijke adviezen zijn: * Niet roken en alcohol vermijden. * Voldoende beweging en fysieke activiteit. * Gezonde voeding. * Lawaai en UV-licht vermijden. * Cognitief actief blijven. * Sociale contacten onderhouden en eenzaamheid vermijden. #### 2.2.4 Narratieve zorg en levensloop * **Narratieve zorg:** Een methodiek om het levensverhaal van ouderen te reconstrueren en betekenis te geven aan hun leven. Dit kan identiteitsversterkend werken en levenskracht putten uit het levensverhaal. Het doel is niet therapie, maar het geven van betekenis. * **Levensloopmodel:** Erkent dat mensen niet "oud" zijn, maar "worden" oud, met specifieke veranderingen gedurende de levensloop. Er wordt onderscheid gemaakt tussen: * **Leeftijdsgebonden normatieve gebeurtenissen:** Gebeurtenissen die sterk gebonden zijn aan de chronologische leeftijd, zoals trouwen, kinderen krijgen, studeren, werken, pensioen. * **Historisch normatieve gebeurtenissen:** Gebeurtenissen gekoppeld aan een specifieke generatie of historische context, zoals het bezit van een iPhone, het meemaken van een oorlog of de introductie van televisie. * **Niet-normatieve gebeurtenissen:** Gebeurtenissen die niet specifiek aan leeftijd of geschiedenis gebonden zijn, maar wel een grote invloed op een persoon kunnen hebben, zoals het verlies van een kind of een vroegtijdig verlies van een ouder, of andere trauma's. * **Perspectieven op de toekomst bij ouderen:** * **Reservetijd:** Passieve beleving, nostalgie ("vroeger was alles beter"), vervreemding, niet meer actief betrokken. * **Toegift:** Blij met de extra tijd, investeert deze tijd, geniet van wat is opgebouwd. * **Bevrijding:** Op zoek naar nieuwe mogelijkheden, geniet van alles. ### 2.3 Kwetsbaarheid (Frailty) #### 2.3.1 Het multidimensionale concept Kwetsbaarheid (frailty of broosheid) is een vrij nieuw concept dat verder gaat dan alleen lichamelijke problemen. Het omvat ook psychische en sociale aspecten. Deze toestand van progressieve kwetsbaarheid kan leiden tot: * Functionele beperkingen in het dagelijks leven. * Toename van zorggebruik. * Vroegtijdig overlijden. Kwetsbaarheid wordt beschouwd als een continu voortschrijdend proces, waarbij leeftijd een belangrijke factor is. Het toepassen van principes van healthy ageing helpt om deze kwetsbaarheid tegen te gaan. Naast leeftijd zijn er tien levensloopdeterminanten die het primaire en secundaire verouderingsproces bepalen, evenals het ontstaan van ziekten. #### 2.3.2 Interventies bij kwetsbaarheid Interventies gericht op kwetsbaarheid omvatten: * Promotie en preventie. * Opsporing van frailty met behulp van meetinstrumenten. * Screening van kwetsbare ouderen in thuiszorg en bij ziekenhuisopname. ### 2.4 Ageïsme versus verzilvering #### 2.4.1 Definitie en frames * **Ageïsme:** Vooroordelen tegen ouderen, vaak met een focus op wat ouderen *niet* meer kunnen. Dit kan leiden tot een negatieve framing. * **Verzilvering (van "over en oud" naar "zilver en goud"):** Een positieve herwaardering van ouderdom, waarbij ouderen gezien worden als waardevol ("zilver") en als een bron van wijsheid en ervaring ("goud"). * **Frames en counterframes:** Dominante denkpatronen (frames) die negatieve beelden over ouderen creëren, kunnen worden tegengewerkt door "counterframes" die deze beelden problematiseren en verschuiven naar een positievere nadruk. **Voorbeelden van frames:** * Ouderen zijn seniel. * Ouderen zijn schattig. * Ouderen zijn onproductief. * Ouderen zijn aseksueel. * Ouderen zijn eenzaam. * Ouderen zijn stug en star. **Voorbeeld van een counterframe:** * **Frame:** Relatie tussen ouderen en jongere generaties is conflict (generatieconflict). * **Counterframe:** Solidariteit tussen generaties. #### 2.4.2 Kwaliteit van leven bij ouderen De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) definieert kwaliteit van leven als de perceptie van een individu ten aanzien van zijn of haar positie in het leven, binnen de context van cultuur en waardensystemen, en in relatie tot doelen, verwachtingen, standaarden en interesses. Voor ouderen en kwetsbare ouderen omvat dit aspecten als: * Goede gezondheid. * Welzijn (zich goed voelen). * Sociale relaties hebben. * Andere mensen helpen. * Actief zijn. * Goede huisvesting. Kwaliteit van leven is een subjectief begrip. * **Kwetsbare ouderen:** Sociale contacten worden vaak als het belangrijkste aspect van kwaliteit van leven ervaren. * **Niet-kwetsbare ouderen:** Gezondheid wordt vaak als het belangrijkste aspect beschouwd. Subjectief welbevinden dient vanuit een holistisch perspectiefief te worden bekeken, rekening houdend met het perspectief van de persoon zelf en de omgeving. #### 2.4.3 Vormen van welbevinden * **Lichamelijk welbevinden:** Gezond voelen en uiterlijke presentatie. * **Psychisch welbevinden:** Zelfbeleving, persoonlijke groei. * **Sociaal welbevinden:** Netwerk, nabije en verre relaties, deel uitmaken van een groep (tegengesteld aan eenzaamheid). Verlieservaringen maken dit aspect uitdagend. * **Vormen van welbevinden:** * Lichamelijk welbevinden (gezond voelen, fysieke aanwezigheid). * Psychisch welbevinden (zelfbeeld, persoonlijke ontwikkeling). * Sociaal welbevinden (netwerk, het gevoel erbij te horen versus eenzaamheid). * Materieel welbevinden (zekerheid dat men nodige financiële middelen heeft). * Cultureel welbevinden (normen, waarden, rituelen, "op zijn gemak zijn", thuisgevoel). * Existentiële welbevinden (zin van het leven, religie, rituelen, levenseinde). ### 2.5 Casemanagement en samenwerking in de ouderenzorg #### 2.5.1 Casemanagement Casemanagement is een methodiek die ondersteuning biedt voor zelfzorg en het management van de eigen situatie. Het vereist voldoende kwaliteitsvolle informatie en draagvlak bij zorgverleners. In complexe situaties, waarbij de zorgvrager zijn eigen situatie niet meer kan behartigen, nemen casemanagers de rol van zorgcoördinator op zich. * **Doelgroep:** Complexe multipathologie, waar zorgbemiddeling en coördinatie niet meer volstaan. * **Doelstellingen:** * Bevorderen van zorgcontinuïteit. * Vermijden van vroegtijdige institutionalisering. * Crisismanagement. * Verhogen van tevredenheid van oudere en mantelzorgers. * Verbeteren van communicatie en samenwerking. * Optimaal benutten van de capaciteiten van ouderen. * **Toepassing:** Palliatieve situaties, ouderen met hoge zorgnood zonder netwerk, weigeren van zorg door de oudere, en zeer complexe zorgsituaties. #### 2.5.2 Samenwerken rond de patiënt De oudere staat centraal in de samenwerking. Dit wordt vaak voorgesteld als een bloem, met continu contact tussen de disciplines. Het netwerk van de oudere wordt actief betrokken. * **Vormen van samenwerken:** * **Multidisciplinair samenwerken:** Verschillende zorgverleners die vanuit hun eigen expertise bijdragen, maar met weinig onderlinge afstemming. * **Interdisciplinair samenwerken:** Vervagen van grenzen, men begeeft zich op elkaars werkterrein, werkt en denkt vakoverschrijdend, en neemt taken over indien mogelijk. * **Transdisciplinair samenwerken:** Intensieve vorm waarbij alle disciplines gezamenlijk doelstellingen formuleren en taken uitvoeren. Momenteel is een interdisciplinaire zorgplanning in de ouderenzorg vaak multidisciplinair. Er wordt gewezen op de voordelen en hindernissen van samenwerking. ### 2.6 Verpleegkundige uitdagingen en de oudere van de toekomst #### 2.6.1 De oudere van de toekomst De oudere van de toekomst wordt gekenmerkt door: * Toenemende vitaliteit, wat goede vooruitzichten biedt voor maatschappelijke participatie. * Meer sociaal-culturele diversiteit. * Hoger opleidingsniveau en mondigheid. Dit vereist een paradigmaverschuiving in de samenleving en een bewuste houding bij verpleegkundigen. Er zijn veel verschillende werkdomeinen binnen de ouderenzorg, met tal van opportuniteiten. #### 2.6.2 Conclusie De grootste vergrijzingsgolf moet nog komen. Er is sprake van grote diversiteit (dubbele vergrijzing) en er zijn nog steeds vooroordelen die culturele en maatschappelijke uitdagingen met zich meebrengen. Voor verpleegkundigen is het cruciaal om preventief en proactief te werken, aangezien gezond verouderen al op jonge leeftijd begint. --- # Methodisch handelen en samenwerken in de geriatrie Dit onderwerp focust op casemanagement als methodiek voor het ondersteunen van ouderen en hun zorgnetwerk, en op de verschillende vormen van samenwerking tussen zorgverleners om de oudere centraal te stellen. ### 3.1 Casemanagement als methodiek Casemanagement kan worden gedefinieerd aan de hand van drie kernbegrippen: ondersteuning voor zelfzorg, management van de eigen case en voldoende kwaliteitsvolle informatie. Draagvlak bij zorgverleners is hierbij noodzakelijk. Casemanagement omvat ook het management van de ziekte en de behandeling. Extra hulp, zoals van mantelzorgers of eerstelijnszorgverstrekkers, wordt ingeschakeld wanneer de zorgvrager zijn eigen case niet meer kan behartigen. In dergelijke situaties nemen zij de rol van zorgcoördinator op zich. > **Tip:** Casemanagement wordt ingezet in complexe situaties, waarbij een specifieke casemanager wordt aangesteld. De doelgroep bestaat vaak uit ouderen met complexe multipathologie, waar standaard zorgbemiddeling en coördinatie niet meer volstaan. **Doelstellingen van casemanagement zijn onder andere:** * Bevorderen van zorgcontinuïteit. * Vermijden van vroegtijdige institutionalisering. * Crisismanagement. * Verhogen van de tevredenheid van de oudere en mantelzorgers. * Verbeteren van communicatie en samenwerking. * Optimaal benutten van de capaciteiten van ouderen. Casemanagement is specifiek relevant in palliatieve situaties, bij ouderen met een hoge zorgnood zonder sociaal netwerk, bij weigering van zorg ondanks noodzaak, wanneer thuiszorg maximaal benut is, en in zeer complexe zorgsituaties. ### 3.2 Samenwerken: verstrekkers rond de patiënt De oudere staat centraal in de samenwerking, wat metaforisch voorgesteld kan worden als een bloem met continue contact tussen de verschillende disciplines. Hierbij wordt rekening gehouden met de context en het netwerk van de oudere, die actief wordt betrokken. Er worden drie vormen van samenwerking onderscheiden: #### 3.2.1 Multidisciplinair samenwerken Bij multidisciplinaire samenwerking levert elke professional vanuit zijn eigen professionaliteit en expertise een bijdrage. Er is sprake van intercollegiaal overleg om gezamenlijke doelstellingen voor de oudere te formuleren. > **Voorbeeld:** Een multidisciplinair team kan bestaan uit een arts, een verpleegkundige, een kinesitherapeut en een sociaal werker, die elk vanuit hun eigen discipline bijdragen aan het zorgplan van de oudere. #### 3.2.2 Interdisciplinair samenwerken Bij interdisciplinaire samenwerking vervagen de grenzen tussen de disciplines. Professionals begeven zich op elkaars werkterrein, werken en denken vakoverschrijdend, en nemen indien mogelijk taken van elkaar over. In de praktijk is interdisciplinaire zorgplanning binnen de ouderenzorg vaak gemengd met multidisciplinaire aspecten. > **Tip:** Hoewel interdisciplinaire samenwerking ideaal is voor geïntegreerde zorg, kan het in de praktijk leiden tot uitdagingen waarbij verschillende zorgverleners nauwelijks overleg hebben maar wel hun activiteiten rapporteren. Er is behoefte aan meer gemeenschappelijkheid. #### 3.2.3 Transdisciplinair samenwerken Transdisciplinaire samenwerking gaat nog een stap verder dan interdisciplinaire samenwerking door een diepere integratie van kennis en vaardigheden, waarbij nieuwe, gedeelde expertise ontstaat die de oorspronkelijke disciplines overstijgt. **Voordelen van samenwerken** omvatten verbeterde zorgkwaliteit, efficiëntie, en verhoogde tevredenheid bij zowel patiënten als zorgverleners. **Hindernissen** kunnen liggen in communicatieproblemen, conflicterende belangen, overlap in taken, en een gebrek aan gedeelde visie of middelen. --- # Ageïsme en kwaliteit van leven bij ouderen Hier is een gedetailleerde studiehandleiding voor het onderwerp "Ageïsme en kwaliteit van leven bij ouderen", gebaseerd op de verstrekte documentatie. ## 4. Ageïsme en kwaliteit van leven bij ouderen Dit onderdeel behandelt ageïsme, de vooroordelen en frames die ouderen negatief beïnvloeden, en de tegenframes die hen depubliceren. Daarnaast wordt de WHO-definitie van kwaliteit van leven uitgewerkt, met specifieke aandacht voor de dimensies van welbevinden bij ouderen. ### 4.1 Ageïsme: vooroordelen en frames Ageïsme verwijst naar vooroordelen en discriminatie gericht op leeftijd, met name ouderen. Deze negatieve percepties worden vaak gevormd door dominante frames, oftewel denkkaders die een specifieke, vaak negatieve, manier van kijken naar ouderen promoten. Deze frames leggen de nadruk op wat ouderen *niet* meer kunnen, wat leidt tot stigmatisering en depublicatie. #### 4.1.1 Dominante frames en tegenframes Er worden vijf dominante frames onderscheiden die een negatieve kijk op ouderen in stand houden: * Ouderen zijn seniel. * Ouderen zijn schattig. * Ouderen zijn onproductief. * Ouderen zijn aseksueel. * Ouderen zijn eenzaam. * Ouderen zijn stug en star. Deze frames creëren een beeld van ouderen dat niet overeenkomt met de realiteit van hun diversiteit en capaciteiten. Tegenframes zijn nodig om deze negatieve nadruk te verschuiven en ouderen te depubliceren. Een voorbeeld hiervan is het frame van "generatieconflict" tussen ouderen en jongere generaties, dat als tegenframe "solidariteit" kan hebben. > **Tip:** Begrijp dat frames en tegenframes krachtige invloeden hebben op hoe we ouderen zien en behandelen. Het herkennen ervan is de eerste stap naar het doorbreken van ageïstische patronen. ### 4.2 Kwaliteit van leven bij ouderen De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) definieert kwaliteit van leven als "de perceptie van een individu ten aanzien van zijn/haar positie in het leven, binnen de context van de cultuur en de waardensystemen waarin hij/zij leeft, en in relatie tot zijn/haar doelen, verwachtingen, standaarden en interesses." #### 4.2.1 Aspecten van kwaliteit van leven voor ouderen Voor ouderen, inclusief kwetsbare ouderen, omvat kwaliteit van leven specifieke aspecten: * Goede gezondheid. * Welzijn (zich goed voelen). * Sociale relaties hebben. * Andere mensen helpen. * Actief zijn. * Goede huisvesting hebben. #### 4.2.2 Subjectief welbevinden Kwaliteit van leven is een subjectief begrip. Voor kwetsbare ouderen blijken sociale contacten vaak het belangrijkste aspect, terwijl voor niet-kwetsbare ouderen gezondheid de prioriteit heeft. Subjectief welbevinden dient vanuit een holistisch perspectief bekeken te worden, rekening houdend met zowel het perspectief van de persoon als dat van de omgeving. #### 4.2.3 Dimensies van welbevinden bij ouderen Er worden verschillende vormen van welbevinden onderscheiden: * **Lichamelijk welbevinden:** Gezond voelen en de uiterlijke presentatie. * **Psychisch welbevinden:** Zelfbeleving en persoonlijke identiteit. * **Sociaal welbevinden:** Het netwerk (nabij en op afstand), deel uitmaken van een groep, tegengaan van eenzaamheid. Verlieservaringen kunnen dit bemoeilijken. * **Materieel welbevinden:** De mogelijkheid hebben om iets te betalen wanneer nodig. Dit is een zeer individueel bepaalde dimensie. * **Cultureel welbevinden:** Waarden en normen, rituelen, het gevoel "op zijn gemak zijn" en "thuisgevoel". Dit is moeilijk te beschrijven, altijd aanwezig en lastig te sturen. * **Existentiëel welbevinden:** De zin van het leven, religie en rituelen, met name in relatie tot het levenseinde. > **Voorbeeld:** Een oudere die zich geïsoleerd voelt door mobiliteitsproblemen, kan ondanks goede lichamelijke gezondheid een laag sociaal welbevinden ervaren. Het organiseren van toegankelijke sociale activiteiten kan hierbij helpen. ### 4.3 Ageïsme versus verzilvering De term "verzilvering" beschrijft de verschuiving van een negatieve connotatie van "over en oud" naar een meer positieve waardering van ouderen, soms zelfs als "zilver en goud". Dit staat in contrast met ageïsme, dat focust op de negatieve aspecten. Tegenframes spelen een cruciale rol in dit proces van verzilvering door ouderen te depubliceren. > **Tip:** Het streven naar "healthy and active ageing" is essentieel om ageïsme tegen te gaan en de kwaliteit van leven van ouderen te maximaliseren. Dit omvat preventie, gezonde leefstijl en het onderhouden van sociale contacten. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Geriatrie | Een tak van de geneeskunde die zich bezighoudt met de preventie, diagnose, curatieve behandeling en sociale aspecten van de gezondheid van ouderen, met de focus op kwaliteit van leven. | | Vergrijzing | Het proces waarbij het aandeel ouderen (meestal 65-plussers) in de bevolking toeneemt, voornamelijk als gevolg van een stijgende levensverwachting en dalende geboortecijfers. | | Ontgroening | Het proces waarbij het aandeel jongere mensen in de bevolking afneemt, vaak veroorzaakt door een lager geboortecijfer en een langere levensduur van ouderen. | | Dubbele vergrijzing (verzilvering) | Een situatie waarin zowel het absolute aantal ouderen toeneemt als het aandeel ouderen binnen de totale bevolking groeit, wat resulteert in een hogere gemiddelde leeftijd van de bevolking. | | Levensverwachting | De gemiddelde hoeveelheid tijd die een persoon naar verwachting nog zal leven, vanaf een bepaald moment of vanaf de geboorte, beïnvloed door factoren als medische zorg, leefstijl en genetica. | | Verouderingsproces | Een complex en heterogeen proces van toenemende, spontane en irreversibele veranderingen in een organisme naarmate de tijd vordert, wat kan leiden tot een verstoring van de homeostase en kwetsbaarheid. | | Homeostase | Het vermogen van een organisme om een stabiel inwendig milieu te handhaven ondanks externe veranderingen, wat essentieel is voor het functioneren van lichaamssystemen. | | Frailty (kwetsbaarheid) | Een multidimensionaal concept dat een toestand van toenemende kwetsbaarheid beschrijft, gekenmerkt door verminderde fysiologische reserves en verhoogde gevoeligheid voor stressoren, wat leidt tot functionele beperkingen en een verhoogd risico op ongewenste uitkomsten. | | Ageïsme | Discriminatie en stereotypering van personen of groepen op basis van hun leeftijd, vaak resulterend in vooroordelen en negatieve houdingen ten opzichte van ouderen. | | Kwaliteit van leven | De subjectieve perceptie van een individu over zijn of haar positie in het leven, binnen de context van cultuur en waarden, en in relatie tot doelen, verwachtingen en interesses. | | Welbevinden | Een subjectieve staat van goed voelen, die verschillende dimensies omvat, zoals lichamelijk, psychisch, sociaal, materieel, cultureel en existentieel welzijn. | | Casemanagement | Een methodiek gericht op het ondersteunen van cliënten met complexe zorgbehoeften door coördinatie, bemiddeling en het bevorderen van zelfzorg, om de zorgcontinuïteit te waarborgen en de kwaliteit van leven te verbeteren. | | Multidisciplinaire samenwerking | Een vorm van samenwerking waarbij verschillende zorgverleners vanuit hun eigen expertise en discipline aan een gemeenschappelijk doel werken, maar met beperkte integratie van elkaars werkterrein. | | Interdisciplinaire samenwerking | Een vorm van samenwerking waarbij zorgverleners uit verschillende disciplines nauw samenwerken, grenzen van hun vakgebieden vervagen en taken onderling afstemmen om een geïntegreerde zorgplanning te realiseren. | | Narratieve zorg | Een methodiek die gericht is op het reconstrueren en begrijpen van het levensverhaal van een oudere, om betekenis te geven aan het leven, identiteit te versterken en autonomie te bevorderen. |

# De oudere als persoon en de diversiteit binnen deze groep Dit onderwerp onderzoekt de heterogeniteit van ouderen, met aandacht voor verschillende profielen zoals vitale en kwetsbare ouderen, en de demografische en sociale diversiteit die hierbij komt kijken. ### 1.1 Inleiding: het "continent van ouderen" Het hoofddoel van zorg voor ouderen is het zo goed mogelijk bewaren van de levenskwaliteit in de laatste levensfase en ouderen zo lang en zelfstandig mogelijk, bij voorkeur in de thuisomgeving, te laten functioneren. ### 1.2 "Dé oudere" bestaat niet: diversiteit onder ouderen De groep ouderen (doorgaans vanaf 65 jaar, met een evolutie naar 67 jaar en ouder) is uiterst divers. Deze diversiteit uit zich in seksuele geaardheid, geslacht, culturele achtergrond en tijdsbesteding. #### 1.2.1 Tegenovergestelde profielen van ouderen Er worden twee tegenovergestelde profielen geschetst: * **Vitale ouderen (de "silver ones" & "wiftys"):** Deze groep is vaak financieel bemiddeld en heeft tijd om leuke dingen te doen. Ze zijn minder frequent de primaire doelgroep binnen de reguliere geriatrische zorg. Hun zorgvraag is vaak gericht op één specifieke kwestie, zoals een nieuwe knie, en daarna is er mogelijk geen verdere geriatrische zorg nodig, hoewel er vaak wel reeds een chronische klacht aanwezig is. * **Kwetsbare ouderen:** Dit is overwegend de primaire doelgroep in de geriatrische zorg. Zij kenmerken zich door een toegenomen kwetsbaarheid (frailty), complexe ziekteproblematiek waarbij lichamelijke, psychische en sociale aspecten met elkaar verweven zijn. #### 1.2.2 Subprofielen van oudere zorgontvangers Binnen de brede groep ouderen kunnen verschillende subprofielen worden onderscheiden: * **Vitale oudere zorgvrager:** Benadrukken van dit profiel is belangrijk voor een positief beeld van ouderen, en om aan te tonen dat zorg niet enkel gericht is op zware zorgbehoevenden. De hoofdproblematiek is hier vaak enkelvoudig. * **Pregeriatrische zorgvrager:** Dit profiel vereist een proactief zorgbeleid met veel preventie, gericht op het behoud van de thuissituatie, met ondersteuning van bijvoorbeeld serviceflats en thuisverpleging. * **Geriatrische zorgvrager:** Kenmerkt zich door complexe ziekteproblematiek waarbij lichamelijke, psychische en sociale aspecten verweven zijn. Toegenomen kwetsbaarheid (frailty) staat hier centraal. Er zijn aanzienlijke aantallen mantelzorgers met een migratieachtergrond en holebi-ouderen binnen deze groep. * **Psychogeriatrische en gerontopsychiatrische zorgvrager:** Dit zijn oudere volwassenen met een voorgeschiedenis van psychische problematiek. #### 1.2.3 Diversiteit in woonvormen en gezondheidsprofielen Ouderen bevinden zich in verschillende woonvormen. Een aanzienlijk deel van de ouderen wordt gehospitaliseerd, waarbij het percentage hospitalisaties toeneemt met de leeftijd. Meer dan 20% van de 75-plussers werd in een specifiek jaar gehospitaliseerd. Er is ook een verband tussen opleidingsniveau en hospitalisatie: lager opgeleiden worden vaker gehospitaliseerd. #### 1.2.4 Demografische veranderingen: vergrijzing De vergrijzing is een ingrijpende demografische verandering. Terminologie die hierbij hoort is: * **Ontgroening:** Kleinere gezinnen zijn de motor hiervan. * **Vergrijzing:** Langer leven is de motor hiervan. * **Dubbele vergrijzing (verzilvering):** Beide fenomenen die tegelijkertijd optreden. Redenen voor de stijging in levensduur zijn: * Lagere kindersterfte. * Verbeterde hygiëne. * Betere medische zorg. * Verandering in leefstijl. #### 1.2.5 Het verouderingsproces Veroudering wordt gedefinieerd als het "met de tijd toenemend optreden van ogenschijnlijke spontane, irreversibele veranderingen". Dit proces leidt tot een verstoring van de homeostase (balans van het lichaam) en kan resulteren in ziekten en verhoogde kwetsbaarheid. Naast het fysieke verouderingsproces is er ook sprake van psychologische en sociale veroudering, wat invloed heeft op zelfregulering, aanpassingen binnen het organisme (zoals dementie of depressie) en verwachte gedragingen in de maatschappij (rolverandering). ##### Biologisch verouderingsproces Dit proces wordt beïnvloed door zowel genetische (endogene) als externe (exogene) factoren. ##### Nieuwe normaal: Healthy and active ageing Dit concept benadrukt gezondheidspromotie en preventie. Belangrijke adviezen voor healthy ageing zijn: * Niet roken en alcohol vermijden. * Voldoende beweging en fysieke activiteit. * Gezonde voeding. * Lawaai en UV-licht vermijden. * Cognitief actief blijven. * Sociale contacten onderhouden om eenzaamheid te vermijden. ##### Soorten preventie Vier soorten preventie worden onderscheiden: 1. **Primaire preventie:** Voorkomen van ziekte of wegnemen van de oorzaken. 2. **Secundaire preventie:** Opsporen van ziekte, bijvoorbeeld via bevolkingsonderzoeken en systematische screenings. 3. **Tertiaire preventie:** Beperken van de gevolgen van een bestaande ziekte op de gezondheidstoestand. 4. **Quaternaire preventie:** Vermijden van onnodige interventies, met focus op kwaliteit van leven, zoals comfortzorg rond het levenseinde. #### 1.2.6 Narratieve zorg en de levensloop Narratieve zorg is een methodiek om het levensverhaal van ouderen te reconstrueren en betekenis te geven aan hun leven. Dit draagt bij aan identiteitsversterking en het vinden van levenskracht. * **Leeftijdsgebonden normatieve gebeurtenissen:** Gekoppeld aan chronologische leeftijd (bv. trouwen, pensioen). * **Historisch normatieve gebeurtenissen:** Gekoppeld aan de generatie en historische context (bv. eerste tv, oorlog). * **Niet-normatieve gebeurtenissen:** Niet gebonden aan leeftijd of geschiedenis, maar specifiek voor een individu (bv. verlies van een kind, trauma). De methodiek van narratieve zorg heeft als doelstellingen het reconstrueren van het levensverhaal en het geven van betekenis. Voordelen voor de verpleging zijn onder andere het verkrijgen van inzicht in bepaalde gedragingen of achtergronden. Het autobiografisch geheugen, een onderdeel van het episodisch geheugen, wordt aangetast door het ouder worden, waardoor het moeilijker wordt ervaringen uit het verleden terug te halen. ##### Levensverhaal bij ouderen en toekomstperspectieven Er worden drie perspectieven op de toekomst bij ouderen onderscheiden: * **Reservetijd:** Passieve beleving, terugkijken naar het verleden ("vroeger alles beter"), vervreemding. * **Toegift:** Blij zijn met de extra tijd, deze investeren en genieten van wat is opgebouwd. * **Bevrijding:** Op zoek naar nieuwe mogelijkheden, genieten van het heden. #### 1.2.7 Kwetsbaarheid: een multidimensionaal concept Kwetsbaarheid (frailty) is een toestand van toenemende broosheid die zowel lichamelijke, psychische als sociale problemen omvat. Dit kan leiden tot: * Functionele beperkingen in het dagelijks leven. * Toename van zorggebruik. * Vroegtijdig overlijden. Kwetsbaarheid is een continu voortschrijdend proces waarbij leeftijd een belangrijke factor is. Interventies richten zich op promotie, preventie, opsporing van frailty met meetinstrumenten, en het screenen van kwetsbare ouderen in thuiszorg en ziekenhuizen. #### 1.2.8 Ageïsme versus verzilvering * **Ageïsme:** Vooroordelen over ouderen, met een focus op wat zij niet meer kunnen. Dit creëert een negatief beeld. * **Verzilvering:** Het ombuigen van de negatieve perceptie van ouderen naar een positieve waardering ("zilver en goud"). Hierbij worden counterframes ingezet om ouderen te deproblematiseren en de negatieve nadruk te verschuiven. Dominante frames die ageïsme in stand houden, stellen bijvoorbeeld dat ouderen seniel, schattig, onproductief, aseksueel, eenzaam of stug en star zijn. Counterframes daarentegen benadrukken solidariteit tussen generaties. #### 1.2.9 Kwaliteit van leven en welbevinden bij ouderen Kwaliteit van leven wordt gedefinieerd als de perceptie van een individu ten aanzien van zijn positie in het leven, binnen de context van cultuur en waardensystemen, en in relatie tot doelen, verwachtingen en interesses. Voor ouderen, inclusief kwetsbare ouderen, omvat dit aspecten als goede gezondheid, welzijn, sociale relaties, actief zijn en goede huisvesting. * **Subjectief welbevinden:** Dit moet holistisch bekeken worden, vanuit het perspectief van de persoon en de omgeving. Vormen van welbevinden: * **Lichamelijk welbevinden:** Gezond voelen en uiterlijke presentatie. * **Psychisch welbevinden:** Zelfbeleving en persoonlijk welzijn. * **Sociaal welbevinden:** Netwerk, nabijheid en deel uitmaken van een groep (tegengesteld aan eenzaamheid). Verlieservaringen maken dit uitdagend. * **Materieel welbevinden:** Financiële zekerheid om benodigdheden te kunnen betalen. Dit is zeer individueel bepaald. * **Cultureel welbevinden:** Waarden, normen en rituelen; "op zijn gemak zijn" en een thuisgevoel zijn indicatoren. * **Existentiële welbevinden:** Zin van het leven, religie en rituelen, met betrekking tot het levenseinde. Voor niet-kwetsbare ouderen is gezondheid het belangrijkste voor hun welbevinden, terwijl sociale contacten voor kwetsbare ouderen primair zijn. ### 1.3 Methodisch handelen #### 1.3.1 Casemanagement als methodiek Casemanagement is een methodiek die gericht is op ondersteuning voor zelfzorg, management van de eigen case en het bieden van voldoende kwaliteitsvolle informatie. Wanneer de zorgvrager zelf zijn zaak niet kan behartigen, nemen zorgverstrekkers de rol van zorgcoördinator op zich. Casemanagement wordt toegepast in complexe situaties met multipathologie, waar zorgbemiddeling en coördinatie niet volstaan. Doelstellingen van casemanagement omvatten: * Bevorderen van zorgcontinuïteit. * Vermijden van vroegtijdige institutionalisering. * Crisismanagement. * Verhogen van de tevredenheid van oudere en mantelzorgers. * Verbeteren van communicatie en samenwerking. * Optimaal benutten van de capaciteiten van ouderen. ##### Indicaties voor casemanagement Casemanagement is aangewezen bij: * Palliatieve situaties. * Ouderen met een hogere zorgnood zonder sociaal netwerk. * Weigering van zorg door de oudere ondanks noodzaak. * Maximale bereik van thuiszorg. * Zeer complexe zorgsituaties. #### 1.3.2 Samenwerken: verstrekkers rond de patiënt De oudere staat centraal in de samenwerking. Er zijn verschillende vormen van samenwerking: * **Multidisciplinair samenwerken:** Verschillende zorgverleners hebben weinig onderling overleg, maar rapporteren wel hun activiteiten. * **Interdisciplinair samenwerken:** Men werkt met de eigen professionaliteit en expertise, en stelt gezamenlijke doelstellingen op. Grenzen vervagen en taken kunnen overgenomen worden. * **Transdisciplinair samenwerken:** Vakoverschrijdend werken en denken, waarbij men zich op elkaars werkterrein begeeft. Vaak vindt er een interdisciplinaire zorgplanning plaats die echter overwegend multidisciplinair is, met weinig gemeenschappelijkheid. ##### Voordelen en hindernissen van samenwerken Er zijn specifieke voordelen en hindernissen verbonden aan samenwerken binnen de zorg. ### 1.4 Verpleegkundige uitdagingen: de oudere van de toekomst De oudere van de toekomst wordt gekenmerkt door toenemende vitaliteit, wat goede vooruitzichten biedt om te blijven participeren in de maatschappij. Er is sprake van meer sociaal-culturele diversiteit, een hoger opleidingsniveau en ouderen zijn mondiger. Dit vereist een paradigmaverschuiving in de samenleving en bewustwording bij verpleegkundigen. Verpleegkundigen werken binnen vele verschillende domeinen in de ouderenzorg, met voldoende opportuniteiten voor de toekomst. ### 1.5 Conclusie De grootste vergrijzingsgolf moet nog komen, met een grote diversiteit binnen de oudere populatie, deels door de dubbele vergrijzing. Vooroordelen over ouderen vormen een culturele en maatschappelijke uitdaging. Voor verpleegkundigen is het van belang preventief en proactief te werken, aangezien gezond ouder worden al op jonge leeftijd begint. --- # Gezondheid, levensloop en het verouderingsproces Dit thema verkent de demografische realiteit van vergrijzing, de drijfveren achter een stijgende levensverwachting, de biologische en psychologische facetten van veroudering, en de verschillende benaderingen van preventie. ## 2. Gezondheid, levensloop en het verouderingsproces ### 2.1 Introductie: de oudere als persoon en de doelstellingen van zorg De doelstelling van zorg voor ouderen is het waarborgen van de levenskwaliteit in de laatste levensfase, en het bevorderen van zelfstandig functioneren, bij voorkeur in de thuisomgeving, gedurende een zo lang mogelijke periode. Het concept van "de oudere" is problematisch omdat het een zeer heterogene groep betreft, variërend in leeftijd (vanaf 65-67 jaar tot verder), seksuele geaardheid, geslacht, culturele achtergrond en tijdsbesteding. ### 2.2 Diversiteit onder ouderen Ouderen kunnen grofweg worden ingedeeld in verschillende profielen, waaronder: * **Vitale ouderen:** Deze groep is vaak bemiddeld en heeft tijd voor recreatieve activiteiten. Zij vertegenwoordigen een positief beeld van ouderdom. * **Kwetsbare ouderen:** Dit is vaak de primaire doelgroep in de zorg. Hun problematiek kan lichamelijk, psychisch en sociaal verweven zijn, met toenemende kwetsbaarheid (frailty) als centraal kenmerk. * **Pregeriatrische zorgontvanger:** Deze groep profiteert sterk van proactief zorgbeleid en preventie, met als doel de thuissituatie zo lang mogelijk te behouden. * **Geriatrische zorgontvanger:** Kenmerkend is complexe ziekteproblematiek waarbij lichamelijke, psychische en sociale aspecten verweven zijn. * **Psychogeriatrische en gerontopsychiatrische zorgontvanger:** Ouderen met psychische problematiek, die al dan niet aanwezig was vóór de ouderdom. * **Specifieke subgroepen:** Ouderen met een migratieachtergrond, holebi-ouderen, die unieke behoeften en uitdagingen kunnen hebben op het gebied van zorg en opvang. De woonvormen van ouderen variëren, met een aanzienlijk deel van de oudere bevolking dat ziekenhuisopnames kent. De kans op hospitalisatie neemt toe met de leeftijd, en er is een verband met het opleidingsniveau, waarbij lager opgeleiden vaker gehospitaliseerd worden. ### 2.3 Demografische veranderingen en levensloop #### 2.3.1 Vergrijzing en levensverwachting De demografische veranderingen worden gekenmerkt door: * **Ontgroening:** Een afname van het aandeel jonge mensen, voornamelijk door kleinere gezinnen. * **Vergrijzing:** Een toename van het aandeel oudere mensen, voornamelijk door een stijgende levensduur. * **Dubbele vergrijzing (verzilvering):** Beide fenomenen versterken elkaar. De stijging van de levensverwachting is toe te schrijven aan: * Lagere kindersterfte. * Verbeterde hygiëne. * Betere medische zorg. * Veranderingen in leefstijl. #### 2.3.2 Het verouderingsproces Veroudering wordt gedefinieerd als een proces van toenemende, ogenschijnlijk spontane en irreversibele veranderingen over tijd. Dit leidt tot een verstoring van de homeostase (balans in het lichaam), wat de kwetsbaarheid voor ziekten vergroot. Naast biologische veroudering zijn er ook psychologische en sociale aspecten: * **Biologisch verouderingsproces:** Kenmerkt zich door interne (genetische, endogene) en externe (exogene, secundaire) factoren. Er is een onderscheid tussen normaal en secundair verouderen. * **Psychologisch verouderingsproces:** Omvat veranderingen in zelfregulering en aanpassingen binnen het organisme, zoals dementie en depressie, en veranderingen in gedrag en rolverwachtingen in de maatschappij. * **Sociaal verouderingsproces:** Betreft de maatschappelijke rol en interacties van ouderen. #### 2.3.3 Healthy ageing en preventie Het concept van "healthy and active ageing" benadrukt het belang van gezondheidspromotie en preventie. Adviezen hiervoor omvatten: * Niet roken en alcohol vermijden. * Voldoende beweging en fysieke activiteit. * Gezonde voeding. * Lawai- en UV-licht vermijden. * Cognitief actief blijven. * Sociale contacten onderhouden om eenzaamheid te vermijden. Er worden verschillende vormen van preventie onderscheiden: * **Primaire preventie:** Het voorkomen van ziekte of het wegnemen van oorzaken. * **Secundaire preventie:** Opsporing en systematische screenings, zoals bevolkingsonderzoeken. * **Tertiaire preventie:** Het beperken van de impact van een bestaande ziekte op de gezondheidstoestand. * **Quaternaire preventie:** Het vermijden van onnodige interventies en de focus op kwaliteit van leven, zoals comfortzorg in de palliatieve fase. ### 2.4 Narratieve zorg en de levensloop Narratieve zorg is een methodiek die gericht is op het reconstrueren van het levensverhaal van ouderen om betekenis te geven aan hun leven. Dit helpt bij het versterken van de identiteit en het vinden van levenskracht. Belangrijke concepten hierbij zijn: * **Leeftijdsgebonden normatieve gebeurtenissen:** Gebeurtenissen die typisch zijn voor een bepaalde leeftijd, zoals trouwen of met pensioen gaan. * **Historisch normatieve gebeurtenissen:** Gebeurtenissen die gebonden zijn aan een specifieke generatie en historische context, zoals een oorlog of de introductie van de televisie. * **Niet-normatieve gebeurtenissen:** Unieke gebeurtenissen die niet aan leeftijd of geschiedenis gebonden zijn, maar wel een grote invloed kunnen uitoefenen op een persoon, zoals het verlies van een kind. De methodiek van narratieve zorg heeft tot doel het versterken van de identiteit, het genereren van levenskracht en het bevorderen van autonomie. Het is geen therapie, maar een manier om het zelfbegrip te vergroten. Het autobiografisch geheugen, een onderdeel van het episodische geheugen, wordt beïnvloed door de leeftijd. Herinneringen uit de periode van 16-30 jaar zijn vaak het meest levendig (recentheidseffect), terwijl vroege herinneringen (infantiele amnesie) minder goed toegankelijk zijn. Er zijn drie perspectieven op de toekomst bij ouderen: * **Reservetijd:** Passieve beleving van de resterende tijd, met focus op het verleden en vervreemding. * **Toegift:** Dankbaarheid voor de extra tijd, met investering in het heden en genieten van opgebouwde ervaringen. * **Bevrijding:** Actieve zoektocht naar nieuwe mogelijkheden en genieten van het leven. ### 2.5 Kwetsbaarheid: een multidimensionaal concept Kwetsbaarheid (frailty) is een toenemende staat van broosheid, die niet alleen lichamelijke, maar ook psychische en sociale problemen omvat. Dit kan leiden tot functionele beperkingen, verhoogd zorggebruik en vroegtijdige sterfte. Leeftijd is een belangrijke factor, maar kwetsbaarheid is een continu proces. Interventies richten zich op promotie, preventie en opsporing van frailty met behulp van meetinstrumenten. ### 2.6 Ageïsme versus verzilvering Ageïsme, ofwel vooroordelen over ouderen, focust vaak op wat zij niet kunnen. "Verzilvering" (van "over en oud" naar "zilver en goud") streeft naar een positievere beeldvorming. Dominante frames over ouderen omvatten stereotypen als seniel, onproductief, aseksueel, eenzaam, stug en star. Counterframes proberen deze negatieve beelden te corrigeren door de nadruk te leggen op solidariteit en welbevinden. #### 2.6.1 Kwaliteit van leven en welbevinden Kwaliteit van leven wordt subjectief bepaald door de individuele perceptie van het eigen leven binnen culturele contexten en persoonlijke doelen. Voor ouderen omvat dit aspecten als gezondheid, welzijn, sociale relaties, actieve deelname, en goede huisvesting. * **Kwetsbare ouderen:** Sociale contacten zijn hier vaak het belangrijkst voor de kwaliteit van leven. * **Niet-kwetsbare ouderen:** Gezondheid is doorgaans de belangrijkste factor. Welbevinden kan holistisch worden bekeken vanuit verschillende dimensies: * **Lichamelijk welbevinden:** Zich gezond voelen en een positieve uitstraling hebben. * **Psychisch welbevinden:** Zelfbeleving en persoonlijke ontwikkeling. * **Sociaal welbevinden:** Het hebben van een netwerk en deel uitmaken van een groep, ter voorkoming van eenzaamheid. * **Materieel welbevinden:** De zekerheid om materiële noden te kunnen vervullen. * **Cultureel welbevinden:** Zich op zijn gemak voelen binnen waarden, normen en rituelen, met een gevoel van 'thuis zijn'. * **Existentiële welbevinden:** Het vinden van zin in het leven, met aspecten als religie en omgaan met het levenseinde. ### 2.7 Methodisch handelen in de ouderenzorg #### 2.7.1 Casemanagement Casemanagement is een methodiek die gericht is op ondersteuning van zelfzorg, management van de eigen situatie en het verkrijgen van voldoende kwaliteitsvolle informatie. In complexe situaties wordt een casemanager aangesteld die de zorg coördineert, de zorgcontinuïteit bevordert, vroegtijdige institutionalisering vermijdt, crisismanagement biedt en de tevredenheid van ouderen en mantelzorgers verhoogt. Het doel is ook de capaciteiten van ouderen optimaal te benutten. #### 2.7.2 Samenwerken rond de patiënt De oudere staat centraal in de zorg. Samenwerking kan plaatsvinden op verschillende niveaus: * **Multidisciplinair:** Verschillende zorgverleners werken naast elkaar, met beperkt overleg. * **Interdisciplinair:** Grenzen vervagen, men begeeft zich op elkaars werkterrein en neemt taken over. * **Transdisciplinair:** Dit niveau wordt in het document niet verder uitgediept. Voordelen van samenwerken zijn onder meer verbeterde zorgcontinuïteit en hogere tevredenheid. Hindernissen kunnen liggen in communicatie en coördinatie. ### 2.8 Verpleegkundige uitdagingen en de oudere van de toekomst De oudere van de toekomst wordt gekenmerkt door toenemende vitaliteit, wat kansen biedt voor maatschappelijke participatie. Er zal ook meer sociaal-culturele diversiteit, een hoger opleidingsniveau en mondigheid zijn. Dit vereist een "paradigmashift" in de samenleving en een bewuste houding bij verpleegkundigen die met ouderen willen werken. Verpleegkundigen in de ouderenzorg werken in diverse domeinen, met voldoende toekomstkansen. Het is cruciaal om preventief en proactief te werken, aangezien gezond verouderen al op jonge leeftijd begint. De grootste vergrijzingsgolf moet nog komen, wat nieuwe uitdagingen met zich meebrengt op het gebied van diversiteit, vooroordelen en maatschappelijke structuren. --- # Kwetsbaarheid, ageïsme en kwaliteit van leven bij ouderen Dit onderwerp verkent kwetsbaarheid als een multidimensionaal concept, de impact van ageïsme versus positieve beeldvorming van vergrijzing, en de subjectieve aspecten van kwaliteit van leven bij ouderen. ### 3.1 Kwetsbaarheid als multidimensionaal concept Kwetsbaarheid, ook wel bekend als 'frailty' of broosheid, is een relatief nieuw begrip dat verder reikt dan enkel lichamelijke problemen. Het omvat ook psychische en sociale componenten. Deze toestand van progressieve kwetsbaarheid kan leiden tot ongewenste situaties zoals functionele beperkingen in het dagelijks leven, een toename van zorggebruik en vroegtijdig overlijden. Kwetsbaarheid wordt gezien als een continu voortschrijdend proces waarbij leeftijd een belangrijke factor is. Het toepassen van principes van 'healthy ageing' kan helpen bij het tegengaan van deze kwetsbaarheid. Leeftijd is één van de tien levensloopdeterminanten die het primaire en secundaire verouderingsproces, evenals het ontstaan van ziekten, mede bepalen. De toenemende kwetsbaarheid kan worden onderscheiden in: * **Lichamelijke kwetsbaarheid:** Dit omvat een afname van fysieke capaciteiten en een verhoogde vatbaarheid voor ziekte. * **Psychische kwetsbaarheid:** Dit kan zich uiten in bijvoorbeeld een verhoogd risico op depressie of cognitieve achteruitgang. * **Sociale kwetsbaarheid:** Dit betreft een afname van sociale steun en participatie. Interventies gericht op kwetsbaarheid omvatten promotie en preventie, het opsporen van 'frailty' met behulp van meetinstrumenten, en het screenen van kwetsbare ouderen, zowel in de thuisomgeving als bij ziekenhuisopname. ### 3.2 Ageïsme versus verzilvering van de vergrijzing Het thema ageïsme staat tegenover de positieve beeldvorming van vergrijzing, ook wel 'verzilvering' genoemd. Er bestaan veel vooroordelen en een focus op wat ouderen niet meer kunnen, wat ageïsme wordt genoemd. De impact van 'frames' (denkraam/manier) en 'counterframes' (manieren om ouderen te deproblematiseren) wordt hierbij onderzocht. **Vijf dominante frames die ageïsme bevorderen, zijn onder andere:** * Ouderen zijn seniel. * Ouderen zijn schattig. * Ouderen zijn onproductief. * Ouderen zijn aseksueel. * Ouderen zijn eenzaam. * Ouderen zijn stug en star. Het 'frame' dat de relatie tussen ouderen en jongere generaties als een conflict (generatieconflict) ziet, wordt gecontrasteerd met het 'counterframe' van solidariteit. Het doel is om te verschuiven van een negatieve nadruk op kwetsbaarheid naar een focus op welbevinden. ### 3.3 Kwaliteit van leven bij ouderen Kwaliteit van leven wordt gedefinieerd als de perceptie van een individu ten aanzien van zijn of haar positie in het leven, binnen de context van cultuur en waardensystemen, en in relatie tot doelen, verwachtingen, standaarden en interesses. Voor ouderen en kwetsbare ouderen omvat kwaliteit van leven diverse aspecten, waaronder: * Goede gezondheid * Welzijn (zich goed voelen) * Sociale relaties hebben * Andere mensen helpen * Actief zijn * Goede huisvesting hebben Kwaliteit van leven is een subjectief begrip. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen kwetsbare ouderen, voor wie sociale contacten het belangrijkst zijn, en niet-kwetsbare ouderen, voor wie gezondheid de belangrijkste factor is. Subjectief welbevinden dient te worden bekeken vanuit een holistisch perspectief, rekening houdend met zowel het perspectief van de persoon zelf als diens omgeving. Verschillende vormen van welbevinden worden onderscheiden: * **Lichamelijk welbevinden:** Zich gezond voelen en uiterlijke presentatie. * **Psychisch welbevinden:** Zelfbeleving en persoonlijke ontwikkeling. * **Sociaal welbevinden:** Het hebben van een netwerk, zowel dichtbij als veraf, en deel uitmaken van een groep. Eenzaamheid staat hier tegenover. Verlieservaringen maken dit aspect voor ouderen vaak een uitdaging. * **Materieel welbevinden:** De mogelijkheid hebben om financiële behoeften te kunnen vervullen. Dit is een zeer individueel bepaalde dimensie. * **Cultureel welbevinden:** Dit betreft waarden en normen, rituelen, en het gevoel van 'op zijn gemak zijn' of 'thuisgevoel'. Dit is een moeilijk te definiëren, maar altijd aanwezige factor. * **Existentiëel welbevinden:** Abstracte zaken zoals de zin van het leven, religie en rituelen, met name in het kader van het levenseinde. > **Tip:** Het is cruciaal om bij het beoordelen van kwaliteit van leven bij ouderen de subjectieve beleving van de persoon zelf centraal te stellen en rekening te houden met de verschillende dimensies van welbevinden. --- # Methodisch handelen en samenwerken in de ouderenzorg Dit thema verkent casemanagement als methodiek en de verschillende vormen van samenwerken tussen zorgverleners, met de oudere centraal in de zorgplanning en -uitvoering. ### 4.1 Casemanagement als methodiek Casemanagement kan worden gedefinieerd aan de hand van drie kernbegrippen: ondersteuning voor zelfzorg, management van de eigen case en het verkrijgen van voldoende kwaliteitsvolle informatie. * **Ondersteuning voor zelfzorg:** Dit houdt in dat de oudere zoveel mogelijk wordt gestimuleerd om de eigen zorg te managen, met behoud van eigenwaarde. * **Management van de eigen case:** Dit omvat het management van de ziekte en behandeling, waarbij de oudere zelf een actieve rol speelt. * **Kwaliteitsvolle informatie en draagvlak:** Voldoende kwaliteitsvolle informatie is cruciaal, evenals draagvlak bij alle betrokken zorgverleners. Wanneer de oudere zijn eigen zorg niet meer kan behartigen, kan extra hulp ingeschakeld worden, zoals mantelzorgers of eerstelijns zorgverstrekkers. Zij nemen dan de rol van zorgcoördinator op zich. In complexe situaties, met name bij ouderen met complexe multipathologie waar reguliere zorgbemiddeling en coördinatie niet meer volstaan, wordt een casemanager aangesteld. **Doelstellingen van casemanagement:** * Bevorderen van zorgcontinuïteit. * Vermijden van vroegtijdige institutionalisering. * Crisismanagement. * Verhogen van de tevredenheid van de oudere en mantelzorgers. * Verbeteren van communicatie en samenwerking. * Optimaal benutten van de capaciteiten van ouderen. Casemanagement kan van toepassing zijn in diverse situaties, waaronder palliatieve situaties, bij ouderen met een hoge zorgnood zonder sociaal netwerk, bij weigering van zorg ondanks noodzaak, wanneer thuiszorg maximaal benut is, en in zeer complexe zorgsituaties. > **Tip:** Casemanagement is een vacature voor professionals in de zorg- of welzijnssector en richt zich op ouderen met complexe zorgvragen waar intensieve begeleiding en coördinatie vereist is. ### 4.2 Samenwerken rond de patiënt In de ouderenzorg staat de oudere centraal in de zorgplanning en -uitvoering. De samenwerking tussen zorgverleners kan worden voorgesteld als een bloem, waarbij continu contact tussen de verschillende disciplines essentieel is. De context van de oudere en zijn sociale netwerk worden hierbij meegenomen. Er zijn verschillende vormen van samenwerken: * **Multidisciplinair samenwerken:** Hierbij leveren verschillende zorgverleners vanuit hun eigen professionaliteit en expertise een bijdrage. Er vindt intercollegiaal overleg plaats om gezamenlijke doelstellingen voor de oudere te formuleren. * **Interdisciplinair samenwerken:** De grenzen tussen disciplines vervagen en zorgverleners begeven zich op elkaars werkterrein. Er is sprake van vakoverschrijdend werken en denken, waarbij taken indien mogelijk worden overgenomen. * **Transdisciplinair samenwerken:** Dit is de meest geïntegreerde vorm van samenwerking, waarbij de expertise van verschillende disciplines samensmelt tot een nieuwe, gedeelde aanpak. In de praktijk binnen de ouderenzorg is vaak sprake van interdisciplinaire zorgplanning, die echter veelal multidisciplinair van aard is. Dit betekent dat verschillende zorgverleners nauwelijks overleg hebben, maar hun eigen activiteiten rapporteren of beschikbaar stellen voor anderen. Dit leidt tot weinig gemeenschappelijkheid. **Voordelen van samenwerken:** * Verbeterde zorgkwaliteit door gebundelde expertise. * Efficiëntere inzet van middelen. * Betere afstemming van zorg. * Verhoogde tevredenheid bij ouderen en mantelzorgers. **Hindernissen van samenwerken:** * Communicatieproblemen tussen disciplines. * Verschillende visies en belangen. * Gebrek aan tijd en middelen voor overleg. * Verschillen in deskundigheid en hiërarchie. * Onvoldoende gedeelde visie of doelstellingen. > **Voorbeeld:** Een oudere met diabetes, hartfalen en sociale isolatie kan gebaat zijn bij samenwerking tussen een geriater, een diabeteseducator, een cardioloog, een thuisverpleegkundige en een maatschappelijk werker. De casemanager coördineert deze inspanningen. De samenwerking wordt verder ondersteund door initiatieven zoals het IPSIG programma. ### 4.3 De oudere van de toekomst en verpleegkundige uitdagingen De oudere van de toekomst kenmerkt zich door toenemende vitaliteit, wat goede vooruitzichten biedt om langer te participeren in de maatschappij. Er zal sprake zijn van meer sociaal-culturele diversiteit, met ouderen die hoger opgeleid en mondiger zijn. Dit vraagt om een paradigmaverschuiving in de samenleving en een grotere bewustwording bij verpleegkundigen. **Verpleegkundige uitdagingen:** * **Werkdomeinen in de ouderenzorg:** Verpleegkundigen werken binnen diverse domeinen, waaronder residentiële ouderenzorg, thuiszorg, geriatrische revalidatie, palliatieve zorg en gerontopsychiatrie. * **Preventief en proactief werken:** Gezond verouderen start al op jonge leeftijd. Verpleegkundigen hebben een cruciale rol in het bevorderen van gezonde leefstijlkeuzes, preventie van ziekten en het vroegtijdig opsporen van kwetsbaarheden. * **Aanpassen aan diversiteit:** Het omgaan met de toenemende diversiteit onder ouderen, zowel cultureel als qua levensstijl, vereist flexibiliteit en interculturele competenties. * **Mondigheid van ouderen:** De toenemende mondigheid van ouderen vraagt om een respectvolle en cliëntgerichte benadering, waarbij hun autonomie en wensen centraal staan. > **Tip:** Durf wensen te uiten en te realiseren. Verpleegkundigen spelen een sleutelrol in het ondersteunen van ouderen bij het behouden van hun welzijn en participatie. De grootste vergrijzingsgolf moet nog komen, wat de uitdagingen voor de ouderenzorg nog groter maakt. Een cultuurverandering in de maatschappij en een proactieve houding van verpleegkundigen zijn essentieel om de ouderenzorg in de toekomst kwalitatief hoogwaardig te houden. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Geriatrie | Een tak van de geneeskunde die zich richt op de preventie, diagnose, behandeling en het sociaal welzijn van ouderen, met als doel de kwaliteit van leven te behouden of te verbeteren. | | Vergrijzing | Een demografische trend die wordt gekenmerkt door een toename van het aandeel ouderen in de bevolking, veroorzaakt door een lagere kindersterfte en een hogere levensverwachting. | | Ontgroening | Een demografische trend die wordt gekenmerkt door een afname van het aandeel jonge mensen in de bevolking, vaak als gevolg van een dalende geboortecijfer. | | Dubbele vergrijzing (verzilvering) | Dit verwijst naar zowel de vergrijzing van de bevolking als een groeiend aandeel van zeer oude personen (bv. 80+), wat extra uitdagingen met zich meebrengt voor de zorg. | | Vitale oudere | Een oudere persoon die actief deelneemt aan het maatschappelijk leven, vaak met voldoende financiële middelen en tijd om leuke activiteiten te ondernemen en een hoge levenskwaliteit geniet. | | Kwetsbare oudere | Een oudere persoon die door een combinatie van lichamelijke, psychische en sociale problemen een verhoogd risico loopt op achteruitgang, zorggebruik en ongewenste situaties. | | Frailty (broosheid) | Een medisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een afname van de fysiologische reserves, waardoor de persoon kwetsbaarder wordt voor gezondheidsbedreigende gebeurtenissen en het functioneren achteruitgaat. | | Ageïsme | Discriminatie of bevooroordeelde behandeling van personen op basis van hun leeftijd, vaak met een negatieve focus op wat ouderen niet meer kunnen in plaats van op hun mogelijkheden. | | Narratieve zorg | Een methodiek binnen de zorgverlening die gericht is op het reconstrueren en begrijpen van het levensverhaal van een oudere, om zo betekenis te geven aan hun leven en hun identiteit te versterken. | | Casemanagement | Een methodiek in de zorgverlening waarbij een casemanager de zorg voor een patiënt met complexe behoeften coördineert en ondersteunt, met als doel de zorgcontinuïteit te bevorderen en de zelfzorg te stimuleren. | | Multidisciplinaire samenwerking | Een vorm van samenwerking waarbij zorgverleners van verschillende disciplines onafhankelijk van elkaar aan dezelfde patiënt werken, hun expertise inbrengen maar weinig gezamenlijke overleg plegen. | | Interdisciplinaire samenwerking | Een vorm van samenwerking waarbij zorgverleners van verschillende disciplines gezamenlijk doelstellingen formuleren en nastreven voor een patiënt, waarbij de grenzen tussen de disciplines vervagen en men elkaars werkterrein deelt. | | Holistisch perspectief | Een benadering die een persoon of probleem als een geheel bekijkt, waarbij alle onderlinge verbanden en de invloed van verschillende aspecten (lichamelijk, psychisch, sociaal, etc.) in acht worden genomen. | | Welbevinden | Een subjectieve staat van geluk en tevredenheid, die kan worden onderverdeeld in lichamelijk, psychisch, sociaal, materieel, cultureel en existentieel welbevinden. |

# Basisbegrippen van evidence-based practice (EBP) Dit onderwerp introduceert de kernconcepten van evidence-based practice (EBP), inclusief de drie pijlers waarop de keuze van een interventie steunt en de vijf stappen die gevolgd worden in het EBP-proces. ### 1.1 De pijlers van evidence-based practice De beslissing om een specifieke behandel-, trainingsmethode of interventie te kiezen voor een cliënt of klant, rust op drie fundamentele pijlers: * **Klinische expertise:** Dit omvat de kennis, het inzicht en de ervaring van de zorgverlener. * **Het best beschikbare bewijs uit systematisch onderzoek (evidence from research):** Dit verwijst naar de resultaten van degelijk wetenschappelijk onderzoek. * **De voorkeuren en ervaringen van de cliënt:** De persoonlijke wensen, waarden en eerdere ervaringen van de cliënt zijn cruciaal bij het beslissingsproces. Hoewel niet expliciet als een van de kernpijlers genoemd in deze context, wordt soms ook rekening gehouden met de **organisatorische en financiële haalbaarheid** van een interventie. ### 1.2 Het evidence-based practice (ebp)-proces Het EBP-proces bestaat uit vijf essentiële stappen die een zorgverlener doorloopt om tot een geïnformeerde beslissing te komen: 1. **Vraagformulering:** Het vertalen van een praktische vraag of klinisch probleem naar een beantwoordbare vraag, vaak met behulp van het PICO-model. 2. **Evidentie zoeken (literatuurstudie):** Het systematisch zoeken en selecteren van wetenschappelijke literatuur die relevant is om de geformuleerde vraag te beantwoorden. 3. **Kritische beoordeling:** Het kritisch evalueren van de gevonden onderzoeksartikelen en het interpreteren van hun resultaten. 4. **Besluitvorming:** Het nemen van een beslissing over de te hanteren interventie, gebaseerd op de beschikbare wetenschappelijke evidentie en de andere pijlers van EBP. 5. **Evaluatie:** Het beoordelen van de effectiviteit van de genomen beslissing en de toegepaste interventie. #### 1.2.1 De literatuurstudie: een cruciale eerste stap De literatuurstudie is een fundamentele eerste stap, zowel in wetenschappelijk onderzoek als binnen het EBP-proces. Ze dient om na te gaan wat er reeds bekend is over een specifiek onderwerp en om te voorkomen dat onderzoek onnodig herhaald wordt. Een grondige literatuurstudie helpt bij: * **Het afbakenen van het onderwerp** in een onderzoeksplan. * **Het operationaliseren van begrippen** binnen het onderzoeksontwerp. * **Het vinden van de juiste, relevante bronnen** uit een overweldigende hoeveelheid beschikbare informatie. ##### 1.2.1.1 Het belang van een literatuurstudie Een literatuurstudie is essentieel om: * Te bepalen of een specifiek onderzoek reeds is uitgevoerd. * Het onderzoeksplan te verfijnen en het onderwerp af te bakenen. * De begrippen in het onderzoek te operationaliseren. * Relevante bronnen te identificeren uit de beschikbare informatie. * In de EBP-context een geïnformeerde keuze te maken voor de beste zorg. ##### 1.2.1.2 Bronnen voor literatuuronderzoek Voor het uitvoeren van een literatuurstudie kunnen diverse bronnen geraadpleegd worden: * **Bibliotheekcatalogus LIMO:** Toegang tot fysieke en elektronische bronnen, waaronder e-tijdschriften, e-boeken en databanken. * **Databanken:** * PubMed (National Library of Medicine NLM US) * CINAHL (Cumulative Index to Nursing and Allied Health Literature) * SpringerLink (multidisciplinair) * Google Scholar * **Externe bronnen:** Portal4care, Smarthealth.live, Vilans.nl, Hulpmiddelenwijzer.nl, CEBAM, KCE. ##### 1.2.1.3 Belangrijke aandachtspunten bij literatuuronderzoek Bij het zoeken naar en beoordelen van literatuur is het cruciaal om kritisch te zijn: * **Wees bewust van 'fake news' en 'dokter Google':** Controleer altijd de bron en de betrouwbaarheid van informatie op het internet. * **Let op gesponsorde artikelen:** Artikelen die gesponsord zijn door bijvoorbeeld de farmaceutische industrie kunnen een vertekend beeld geven. Ga na wie de onderzoekers zijn en controleer op mogelijke belangenconflicten. ##### 1.2.1.4 De PICO-methodiek voor vraagformulering en zoektermen De PICO-methodiek is een gestructureerde manier om een onderzoeksvraag te formuleren, wat de basis vormt voor het selecteren van zoektermen: * **P (Patient/Population):** Beschrijving van de doelgroep. * **I (Intervention):** De interventie, behandeling, of exposure die onderzocht wordt. * **C (Comparison):** De vergelijkingsgroep of standaardbehandeling (niet altijd expliciet aanwezig). * **O (Outcome):** De uitkomstmaat die gemeten of geobserveerd wordt. De verschillende componenten van PICO leveren de basis voor zoektermen. Het is aan te raden om synoniemen en aanverwante termen te gebruiken om de zoekopdracht te verbreden. **Voorbeeld PICO:** * **P:** Ouderen in een woonzorgcentrum * **I:** Wekelijkse deelname aan een beweegactiviteit (bv. beweeggames, virtuele danssessies) * **C:** Geen interventie of traditionele activiteit * **O:** Minder depressieve klachten Uit deze PICO kunnen zoektermen als volgt worden afgeleid: `("older adults" OR "elderly" OR "nursing home residents") AND ("exercise" OR "movement-based intervention" OR "exergaming") AND ("depression" OR "depressive symptoms" OR "mental health")` ##### 1.2.1.5 Zoektermen en booleaanse operatoren Bij het samenstellen van zoekopdrachten worden zoektermen vaak verbonden met booleaanse operatoren: * **AND:** Zorgt ervoor dat alle opgegeven termen in de resultaten aanwezig moeten zijn. Dit verkleint het aantal resultaten. * **OR:** Zorgt ervoor dat minimaal één van de opgegeven termen aanwezig moet zijn. Dit verbreedt het aantal resultaten. * **NOT:** Sluit resultaten uit die een bepaalde term bevatten. **Voorbeelden voor het verbeteren van zoekresultaten:** * **Zoekresultaat te groot:** Gebruik 'AND' om meer zoektermen te combineren, stel 'limits' in (bv. jaartal, taal), gebruik 'NOT' om irrelevante literatuur uit te sluiten. * **Zoekresultaat te klein:** Gebruik 'OR' om synoniemen en aanverwante woorden te koppelen, gebruik MeSH-termen. ##### 1.2.1.6 Inclusie- en exclusiecriteria Bij het literatuuronderzoek is het belangrijk om duidelijke **inclusie- en exclusiecriteria** te definiëren. * **Inclusiecriteria:** Kenmerken waaraan potentiële artikelen moeten voldoen om in aanmerking te komen (bv. jaartal, taal, populatie, methodologie). * **Exclusiecriteria:** Redenen waarom artikelen of bronnen niet worden opgenomen (bv. specifieke methodologieën, niet-Engelstalig). **Voorbeeld criteria:** Vanaf 2020, Nederlands en Engels, Westerse publicaties, systematische reviews, meta-analyses en RCT’s. ##### 1.2.1.7 MeSH-termen MeSH (Medical Subject Headings) is een gestandaardiseerde thesaurus die door PubMed en andere databanken wordt gebruikt om artikelen te indexeren. Het gebruik van MeSH-termen kan leiden tot gerichtere zoekresultaten. Deze termen worden aan artikelen toegekend en beschrijven de inhoud ervan. ##### 1.2.1.8 De piramide van evidentie De piramide van evidentie ordent wetenschappelijk onderzoek op basis van de sterkte van het bewijs dat het levert. Bij het zoeken naar literatuur wordt aangeraden om te beginnen bij de top van de piramide en geleidelijk af te zakken: 1. **Richtlijnen (guidelines)** 2. **Meta-analyses en systematische reviews** 3. **Randomized clinical trials (RCT's) en controlled clinical trials** 4. **Cohortonderzoeken** 5. **Case-controle-onderzoeken** 6. **Case-series en case-reports** 7. **Meningen, handleidingen en ideeën** ##### 1.2.1.9 Zoekstrategie bijhouden Het is essentieel om de gebruikte zoekstrategie en de gevonden literatuur nauwkeurig bij te houden. Dit omvat de gebruikte databanken, zoektermen, operatoren en de selectiecriteria. Dit helpt bij het documenteren van het proces en het herhalen van de zoektocht indien nodig. --- # Het zoeken van evidentie en literatuurstudie Het proces van literatuurstudie is een essentiële tweede stap binnen evidence-based practice (EBP), gericht op het systematisch verzamelen, bestuderen en analyseren van bestaande informatie om een antwoord te vinden op een onderzoeksvraag. ### 2.1 Het belang van literatuurstudie Een literatuurstudie is een fundamentele stap in elk wetenschappelijk onderzoek, aangezien onderzoek zelden vanuit het niets start. Het dient meerdere doelen: * **Nagaan van bestaande kennis:** Vaststellen of een bepaald onderzoek al eerder is uitgevoerd. * **Onderzoeksplan:** Helpen bij het afbakenen van het onderwerp van onderzoek. * **Onderzoeksontwerp:** Ondersteunen bij het operationaliseren van begrippen. * **Informatie selectie:** Essentieel om uit een grote hoeveelheid informatie de meest relevante bronnen te identificeren. * **EBP:** Cruciaal voor het maken van onderbouwde keuzes voor de beste zorg of interventie. ### 2.2 De PICO-methode voor het formuleren van onderzoeksvragen Het formuleren van een beantwoordbare vraag is de eerste stap in het proces. De PICO-methode biedt hiervoor een gestructureerd kader: * **P (Patient/Population):** Beschrijft de doelgroep of patiëntengroep die centraal staat. * **I (Intervention):** Specificeert de interventie, behandeling, training of methode die wordt onderzocht. * **C (Comparison/Control):** Definieert de vergelijkingsgroep, de standaardbehandeling, placebo of het ontbreken van een interventie. Dit element is niet altijd expliciet aanwezig. * **O (Outcome):** Beschrijft het verwachte resultaat of de uitkomstmaat die gemeten of geobserveerd wordt. De onderdelen van PICO leveren direct de zoektermen op die gebruikt kunnen worden voor literatuuronderzoek. > **Voorbeeld:** > *Onderzoeksvraag:* "Hebben ouderen in een woonzorgcentrum minder depressieve klachten wanneer zij wekelijks deelnemen aan een beweegactiviteit (zoals beweeggames of virtuele danssessies)?" > *PICO:* > * **P:** Ouderen in een woonzorgcentrum > * **I:** Beweegactiviteit > * **C:** Geen interventie of traditionele activiteit (impliciet) > * **O:** Depressieve klachten ### 2.3 Zoektermen en trefwoorden Het correct identificeren en combineren van zoektermen is cruciaal voor een effectieve literatuurstudie. #### 2.3.1 Zoeksleutel en Booleaanse operatoren De zoeksleutel wordt samengesteld op basis van zoektermen, die vaak tussen haakjes worden geplaatst en met elkaar worden verbonden door Booleaanse operatoren: * **AND:** Gebruikt om meerdere zoektermen te combineren. Alle termen moeten aanwezig zijn in de resultaten. Dit verkleint het zoekgebied. * *Voorbeeld:* "older adults" AND "exercise" AND "depression" * **OR:** Gebruikt om synoniemen of aanverwante termen te groeperen. Minstens één van de termen moet aanwezig zijn. Dit verruimt het zoekgebied. * *Voorbeeld:* ("nursing home residents" OR "older adults") AND ("exercise" OR "movement-based intervention") * **NOT:** Gebruikt om specifieke termen uit te sluiten. Dit kan helpen bij het filteren van irrelevante resultaten, maar dient met voorzichtigheid te worden gebruikt om geen belangrijke literatuur uit te sluiten. Een effectieve zoeksleutel bevat bij voorkeur termen die de P, I en eventueel de O beschrijven, vaak aangevuld met synoniemen. #### 2.3.2 MeSH-trefwoorden Sommige databases, zoals PubMed en CINAHL, maken gebruik van gestandaardiseerde thesauri van trefwoorden of descriptoren. Het bekendste voorbeeld is **MeSH** (Medical Subject Headings). Deze gestandaardiseerde termen helpen om de zoekopdrachten te verfijnen en ervoor te zorgen dat relevante artikelen worden gevonden, ook als de auteur andere terminologie heeft gebruikt. Het koppelen van MeSH-termen aan artikelen kan enige tijd duren na publicatie. #### 2.3.3 Breed denken bij zoektermen Bij het selecteren van zoektermen is het belangrijk om breed te denken: * **Synoniemen en aanverwante termen:** Gebruik woordenboeken of thesauri (bv. www.thesaurus.com) om alternatieve termen te vinden. * **Spellingvarianten:** Houd rekening met verschillende schrijfwijzen (bv. Amerikaans versus Brits Engels). * **Truncatie:** Gebruik een asterisk `*` (in LaTeX: `\ast`) om zoekopdrachten te verbreden door alle varianten van een woord te includeren (bv. `Ger*` vindt 'geriatric', 'gerontology', etc.). ### 2.4 Inclusie- en exclusiecriteria Om de zoekresultaten verder te verfijnen en de relevantie te vergroten, worden inclusie- en exclusiecriteria gedefinieerd: * **Inclusiecriteria:** Kenmerken waaraan potentiële artikelen moeten voldoen om in aanmerking te komen voor de literatuurstudie (bv. publicatiejaar, taal, populatiekenmerken, methodologie). * **Exclusiecriteria:** Redenen waarom artikelen worden uitgesloten van de literatuurstudie (bv. niet-wetenschappelijke bronnen, bepaalde methodologische beperkingen). > **Voorbeeld criteria:** Vanaf 2020, Nederlands & Engels, Westers, systematic reviews, meta-analyses en RCT’s. ### 2.5 Databases en bronnen Diverse bronnen kunnen worden geraadpleegd voor literatuurstudie: #### 2.5.1 Limo catalogus De Limo catalogus is de centrale bibliotheekcatalogus die toegang biedt tot fysieke en elektronische bronnen, waaronder: * E-tijdschriften * E-boeken * Diverse databases (bv. PubMed, CINAHL, SpringerLink, Google Scholar) #### 2.5.2 Belangrijke databases * **PubMed:** Ontwikkeld door de National Library of Medicine (NLM) in de VS. Bevat een uitgebreide collectie biomedische en levenswetenschappelijke literatuur. Maakt gebruik van MeSH-termen. * **CINAHL (Cumulative Index to Nursing and Allied Health Literature):** Gericht op verpleegkunde en aanverwante gezondheidswetenschappen. Vaak beschikbaar via EBSCO. #### 2.5.3 Bronnen buiten de Limo catalogus Naast de Limo catalogus zijn er andere nuttige bronnen: * Google Scholar * Portal4care * Smarthealth.live * Vilans.nl * Hulpmiddelenwijzer.nl * CEBAM (Centrum voor Evidence-Based Medicine, validateert klinische praktijkrichtlijnen) * KCE (Belgische gezondheidszorginstelling die richtlijnen produceert) ### 2.6 De piramide van evidentie Bij het uitvoeren van een literatuurstudie wordt vaak de piramide van evidentie als leidraad gebruikt. Dit houdt in dat eerst wordt gezocht naar bronnen met het hoogste niveau van bewijs, en daarna geleidelijk wordt afgezakt op de hiërarchische ladder. De aanbevolen zoekvolgorde is doorgaans: 1. Richtlijnen 2. Meta-analyses en systematische reviews 3. Randomized clinical trials (RCT's) en controlled clinical trials 4. Cohortonderzoeken 5. Case-controle-onderzoeken 6. Case-series en case reports 7. Meningen, ideeën en handleidingen ### 2.7 Kritisch beoordelen van bronnen Bij het zoeken naar literatuur is het belangrijk om kritisch te zijn. Wees bewust van: * **'Fake news' en 'Dokter Google':** Iedereen kan informatie op het internet plaatsen. Controleer altijd de bron, de auteur en de betrouwbaarheid. * **Gesponsorde artikelen:** Artikelen gesponsord door bijvoorbeeld de farmaceutische industrie kunnen een vertekend beeld geven. Ga na wie de onderzoekers zijn en controleer op belangenconflicten. ### 2.8 Zoekstrategie bijhouden Het is essentieel om de uitgevoerde zoekstrategie en de gevonden literatuur nauwkeurig bij te houden. Dit omvat de gebruikte databases, zoektermen, Booleaanse operatoren, filters en de literatuur die is geselecteerd. Dit is niet alleen nuttig voor het eigen onderzoek, maar ook voor het correct citeren en parafraseren van eerder onderzoek. --- # Methoden voor literatuuronderzoek en bronnenbeheer Dit onderwerp behandelt de essentiële stappen en technieken voor het uitvoeren van effectief literatuuronderzoek en het correct beheren van wetenschappelijke bronnen. ### 3.1 De rol van literatuuronderzoek in wetenschappelijk onderzoek en EBP Literatuuronderzoek is een fundamentele eerste stap in elk wetenschappelijk onderzoek en voor de Evidence-Based Practice (EBP). Het stelt onderzoekers in staat om bestaande kennis te verkennen, de relevantie van een onderwerp te bepalen, onderzoeksopzetten te informeren en begrippen te operationaliseren. Voor EBP is het cruciaal om de beste wetenschappelijke literatuur te vinden ter ondersteuning van klinische beslissingen, naast klinische expertise en patiëntvoorkeuren. ### 3.2 Stappen in het literatuuronderzoek Het literatuuronderzoek volgt een gestructureerd proces: 1. **Bepaal de focus van het literatuuronderzoek:** Dit begint met het formuleren van een duidelijke onderzoeksvraag, vaak met behulp van het PICO-model. * **PICO:** * **P (Patient/Population):** Beschrijving van de doelgroep. * **I (Intervention):** Beschrijving van de interventie, behandeling, of het meetinstrument. * **C (Comparison):** Beschrijving van de vergelijkingsgroep of standaardbehandeling (indien van toepassing). * **O (Outcome):** De te verwachten of te meten uitkomst. 2. **Identificeer de kernwoorden en stel zoektermen samen:** Uit de PICO-elementen worden zoektermen afgeleid. Deze termen kunnen vervolgens gecombineerd worden met behulp van booleaanse operatoren. * **Voorbeeld PICO naar zoektermen:** * **Vraag:** Hebben ouderen in een woonzorgcentrum minder depressieve klachten wanneer zij wekelijks deelnemen aan een beweegactiviteit? * **P:** ouderen in woonzorgcentrum * **I:** beweegactiviteit * **C:** geen interventie of traditionele activiteit * **O:** depressieve klachten * **Zoektermen:** "older adults" AND "exercise" AND "depression" OF ("nursing home residents" OR "older adults") AND ("exercise" OR "movement-based intervention") AND ("depressive symptoms" OR "mental health") 3. **Definieer inclusie- en exclusiecriteria:** Dit helpt bij het selecteren van relevante literatuur. Criteria kunnen betrekking hebben op jaartal, taal, populatie, methodologie (bv. systematische reviews, RCT's) en beschikbaarheid. * **Voorbeeld criteria:** Vanaf 2020, Nederlandstalig & Engelstalig, Westerse context, systematische reviews, meta-analyses en RCT's. 4. **Voer een uitgebreide zoekopdracht uit:** Maak gebruik van bibliotheekcatalogi en gespecialiseerde databanken. Houd rekening met de volgorde van de piramide van evidentie bij het zoeken. 5. **Houd je zoekstrategie en de gevonden literatuur bij:** Documenteer welke databases zijn gebruikt, welke zoektermen zijn toegepast en welke resultaten zijn verkregen. ### 3.3 Zoektermen en trefwoorden Effectief zoeken begint met het identificeren van de juiste zoektermen en trefwoorden. * **Breed nadenken:** Denk breed na over het onderwerp en verken aanverwante termen en synoniemen. Gebruik online thesauri zoals www.thesaurus.com. * **Taal en spelling:** Wees alert op verschillende spellingvarianten en talen. Engels levert vaak meer resultaten op. * **Truncering:** Gebruik het asterisk-teken `*` om woorden af te korten en variaties te vinden (bv. `Ger*` voor 'geriatric', 'gerontology'). * **Exacte zinsdelen:** Plaats samengestelde zoektermen tussen dubbele aanhalingstekens (`" ... "`) voor exacte overeenkomsten. * **Booleaanse operatoren:** Deze logische operatoren worden gebruikt om zoektermen te combineren: * **AND:** Vernauwt de zoekopdracht; alle termen moeten aanwezig zijn. * **OR:** Verbreedt de zoekopdracht; minstens één van de termen moet aanwezig zijn (gebruikt voor synoniemen). * **NOT:** Sluit bepaalde termen uit; gebruik met voorzichtigheid om geen relevante resultaten te missen. ### 3.4 Gebruik van MeSH-termen MeSH (Medical Subject Headings) is een gestandaardiseerde thesaurus die wordt gebruikt in databases zoals PubMed en CINAHL. MeSH-termen zijn officiële trefwoorden die de inhoud van artikelen beschrijven en zorgen voor een meer gerichte en systematische zoekopdracht. * **Hoe te gebruiken:** Zoek in de MeSH Database naar relevante termen. Deze termen worden vervolgens gebruikt in de zoekopdrachten binnen de databank. * **Voordeel:** MeSH-termen zorgen voor consistentie en dekking, zelfs als auteurs verschillende terminologie gebruiken. ### 3.5 De piramide van evidentie De piramide van evidentie is een hiërarchisch model dat de relatieve sterkte van verschillende soorten wetenschappelijk bewijs weergeeft. Bij literatuuronderzoek is het aanbevolen om te beginnen met de hoogste niveaus van bewijs en geleidelijk af te zakken. 1. **Systematische reviews en meta-analyses:** Deze combineren de resultaten van meerdere studies. 2. **Gerandomiseerde klinische trials (RCT's) en gecontroleerde klinische trials:** Deze studies met interventiegroepen bieden sterk bewijs. 3. **Cohortonderzoeken:** Volgen groepen mensen over tijd. 4. **Patiënt-controle-onderzoeken:** Vergelijken patiënten met en zonder een aandoening. 5. **Case-series en case reports:** Beschrijven individuele patiënten of kleine groepen. 6. **Meningen van experts, editorials en opinies:** Hebben de laagste evidentiewaarde. ### 3.6 Hulpmiddelen voor literatuuronderzoek * **LIMO catalogus:** De bibliotheekcatalogus van VIVES biedt toegang tot een breed scala aan fysieke en elektronische bronnen, waaronder e-boeken, e-tijdschriften en databases zoals PubMed, CINAHL en Google Scholar. * **Databanken:** * **PubMed:** Van de National Library of Medicine (VS), gericht op biomedische en gezondheidswetenschappen. * **CINAHL:** Cumulative Index to Nursing and Allied Health Literature, essentieel voor verpleegkundigen en paramedici. * **SpringerLink:** Een multidisciplinaire database. * **Google Scholar:** Een brede academische zoekmachine. * **Bronnen buiten LIMO:** Er zijn diverse gespecialiseerde websites en portals die nuttige informatie kunnen bieden, zoals Portal4care, Smarthealth.live, Vilans.nl, Hulpmiddelenwijzer.nl, CEBAM, en KCE. ### 3.7 Bronnenbeheer: Citeren en Refereren Het correct erkennen van de bronnen die je gebruikt is essentieel om plagiaat te voorkomen en de academische integriteit te waarborgen. De APA (American Psychological Association) richtlijnen bieden een veelgebruikt en gestandaardiseerd systeem hiervoor. * **In de tekst citeren:** Geef de auteur(s) en het publicatiejaar aan wanneer je een idee, resultaat of citaat uit een bron gebruikt. * **Voorbeeld:** Volgens onderzoek heeft dit effect op de uitkomst. * **Voorbeeld:** Dit is een directe observatie van de onderzoekers. * **Referentielijst:** Aan het einde van je document plaats je een alfabetische lijst van alle geciteerde bronnen, met volledige bibliografische gegevens (auteur, jaar, titel, publicatieplaats, etc.). > **Tip:** Zorg ervoor dat elke in-text citaat een corresponderende vermelding heeft in de referentielijst, en vice versa. Houd je zoekstrategie en de informatie over de gevonden artikelen (bv. in een Excel-bestand) nauwkeurig bij om het refereren later te vergemakkelijken. ### 3.8 Kritisch beoordelen van bronnen Het is cruciaal om kritisch te zijn bij het selecteren en gebruiken van wetenschappelijke literatuur. * **'Fake news' en 'Dokter Google':** Wees zeer sceptisch over informatie die online wordt gepubliceerd. Verifieer altijd de bron en de auteur. * **Belangenconflicten:** Wees alert op gesponsorde artikelen, met name door de farmaceutische industrie, aangezien deze de resultaten kunnen vertekenen. Onderzoek de financiers en mogelijke belangenconflicten van de auteurs. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Evidence-based practice (EBP) | Een systematische benadering voor het nemen van beslissingen in de zorg, gebaseerd op de integratie van de beste wetenschappelijke evidentie, klinische expertise en patiëntvoorkeuren. | | Klinische expertise | De kennis, het inzicht en de ervaring van een zorgverlener die cruciaal is bij het interpreteren van onderzoeksresultaten en het toepassen ervan op individuele patiënten. | | Evidence from research | Gegevens en bevindingen afkomstig uit systematisch wetenschappelijk onderzoek, die de basis vormen voor evidence-based besluitvorming. | | PICO | Een acroniem dat wordt gebruikt om een klinische vraag te formuleren: P (Patiënt/Populatie), I (Interventie), C (Vergelijking) en O (Outcome/Uitkomst). | | Literatuurstudie | Een systematische verzameling, beoordeling en synthese van bestaande wetenschappelijke literatuur over een specifiek onderwerp om een onderzoeksvraag te beantwoorden of een kennisoverzicht te creëren. | | Databases | Grote, georganiseerde verzamelingen van informatie, zoals PubMed en CINAHL, die worden gebruikt om wetenschappelijke literatuur te doorzoeken. | | MeSH-termen (Medical Subject Headings) | Een gestandaardiseerde thesaurus van medische termen die wordt gebruikt om artikelen in de PubMed-database te indexeren en te doorzoeken, wat zorgt voor meer specifieke zoekresultaten. | | Inclusiecriteria | De kenmerken waaraan potentiële artikelen of deelnemers moeten voldoen om opgenomen te worden in een literatuurstudie of onderzoek. | | Exclusiecriteria | De redenen waarom artikelen, bronnen of deelnemers niet worden opgenomen in een literatuurstudie of onderzoek, ondanks dat ze mogelijk gerelateerd zijn. | | Booleaanse operatoren | Logische termen (AND, OR, NOT) die worden gebruikt om zoektermen in databases te combineren en de zoekresultaten te verfijnen of uit te breiden. | | Piramide van evidentie | Een hiërarchisch model dat de rangorde van verschillende soorten wetenschappelijk onderzoek weergeeft, waarbij de top de hoogste niveaus van bewijs bevat (bv. systematische reviews) en de basis de lagere niveaus (bv. meningen). | | Systematische review | Een wetenschappelijke publicatie die bestaand onderzoek naar een specifieke vraag op een gestructureerde en reproduceerbare manier samenvat en analyseert. | | Randomized clinical trial (RCT) | Een type onderzoek waarbij deelnemers willekeurig worden toegewezen aan een interventiegroep of een controlegroep om de effectiviteit van een behandeling te evalueren. | | APA (American Psychological Association) | Een stijlhandleiding die richtlijnen biedt voor academisch schrijven, inclusief de manier waarop bronnen correct worden geciteerd en gerefereerd. | | Fake news | Opzettelijk misleidende of onjuiste informatie die wordt gepresenteerd als nieuws, vaak met als doel het publiek te manipuleren. | | DOI (Digital Object Identifier) | Een unieke permanente identificatiecode voor een digitaal object, zoals een wetenschappelijk artikel, die zorgt voor eenvoudige en betrouwbare toegang. |

# Structuur en functies van het ademhalingsstelsel Het ademhalingsstelsel omvat de anatomische structuren en fysiologische processen die nodig zijn voor de ademhaling, essentieel voor gasuitwisseling en het in stand houden van het leven. ### 1.1 Anatomische opbouw van de luchtwegen De luchtwegen worden opgedeeld in twee functionele gedeelten: het geleidingsgedeelte en het gasuitwisselingsgedeelte. #### 1.1.1 Het geleidingsgedeelte Dit deel van de luchtwegen is verantwoordelijk voor het transporteren van lucht van en naar de longen, en voor het voorbereiden van de lucht voor gasuitwisseling. Het omvat: * **Neusholte:** De eerste toegangsweg voor ingeademde lucht. * **Keelholte (pharynx):** Gemeenschappelijk voor ademhalings- en spijsverteringsstelsel. * **Strottenhoofd (larynx):** Bevat de stembanden en speelt een rol bij de bescherming van de lagere luchtwegen. * **Luchtpijp (trachea):** Een buis die lucht naar de bronchiën leidt. * **Luchtpijptakken (bronchiën en grote bronchiolen):** Vertakkingen van de trachea die de lucht naar de longen leiden. #### 1.1.2 Het gasuitwisselingsgedeelte Dit deel is specifiek aangepast voor de diffusie van gassen tussen lucht en bloed: * **Longzakjes met longblaasjes (alveolen):** De structuren waar de feitelijke gasuitwisseling plaatsvindt. De enorme hoeveelheid alveoli creëert een zeer groot oppervlak voor efficiënte gasuitwisseling. De vertakkingen van de bronchiën vormen samen de zogenaamde "bronchusboom". #### 1.1.3 Beschermingsmechanismen van de luchtwegen De luchtwegen zijn uitgerust met diverse mechanismen om zichzelf te beschermen tegen schade en infectie: * **Kraakbeenringen:** Deze ondersteunen de grotere luchtwegen om te voorkomen dat ze dichtklappen. * **Trilhaarepitheel en slijmvlies:** Bekleden de binnenzijde van de luchtwegen. Ze vangen stofdeeltjes en ziekteverwekkers op en transporteren deze met behulp van de trilhaartjes naar boven om te worden uitgescheiden. Schade aan dit systeem, bijvoorbeeld door sigarettenrook, kan leiden tot ademhalingsproblemen en verhoogde infectiekans. * **Cystische fibrose (mucoviscidose):** Een erfelijke aandoening waarbij defecte chloorkanalen leiden tot de productie van abnormaal dik slijm. Dit taaie slijm kan niet efficiënt door de trilhaartjes worden afgevoerd, wat leidt tot ademhalingsmoeilijkheden, frequente infecties en uiteindelijk hartfalen. ### 1.2 Algemene functies van het ademhalingsstelsel Het ademhalingsstelsel vervult meerdere vitale functies: * **Gasuitwisseling:** Zorgt voor de opname van zuurstof ($O_2$) en de afvoer van koolstofdioxide ($CO_2$) tussen de lucht en het bloed. Dit gebeurt voornamelijk in de longblaasjes. * **Luchtverplaatsing:** Verplaatst lucht van en naar het uitwisselingsoppervlak in de longen door middel van ademhaling. * **Bescherming:** Het ademhalingsstelsel beschermt tegen uitdroging, temperatuursveranderingen en ziekteverwekkers door de ingeademde lucht te filteren, verwarmen en bevochtigen. * **Sensorische functies:** Betrokken bij de reukzin door het doorgeven van reukprikkels naar de hersenen. * **Vorming van geluiden:** Essentieel voor spraak, zang en andere vormen van communicatie door de vibratie van de stembanden in het strottenhoofd. ### 1.3 Processen van de ademhaling Het proces van ademhaling omvat drie hoofdfasen: 1. **Longventilatie (ademen):** De mechanische verplaatsing van lucht in en uit de longen. Een volledige ademhalingscyclus bestaat uit één inademing en één uitademing. 2. **Gasuitwisseling:** De diffusie van gassen ($O_2$ en $CO_2$) over de membraan van de longblaasjes en de capillairen. Dit is een passief proces dat plaatsvindt volgens de concentratiegradiënt van de gassen. Gasuitwisseling vindt uitsluitend plaats ter hoogte van de longblaasjes. 3. **Gastransport:** Het transport van $O_2$ vanuit de longcapillairen naar de perifere weefsels en van $CO_2$ vanuit de perifere weefsels naar de longcapillairen. #### 1.3.1 Dode ruimte In het ademhalingsstelsel wordt onderscheid gemaakt tussen de anatomische en fysiologische dode ruimte: * **Anatomische dode ruimte:** Het gedeelte van de luchtwegen dat lucht geleidt maar niet betrokken is bij gasuitwisseling (bv. neusholte tot grote bronchiolen). Dit gedeelte is verantwoordelijk voor het opwarmen, bevochtigen en zuiveren van de ingeademde lucht. Ongeveer 30% van elke ademhaling wordt 'gebruikt' voor dit doel. * **Fysiologische dode ruimte:** Ventilatie van alveolen die geen doorbloeding krijgen. Dit wordt beschouwd als "verspilde ventilatie". ### 1.4 Longvolumes en -capaciteiten Verschillende metingen helpen bij het kwantificeren van de lucht die in en uit de longen wordt verplaatst. Deze worden gemeten met een spirometer. * **Ademfrequentie ($f$):** Aantal ademhalingscycli per minuut. In rust: 12-15 per minuut bij volwassenen, 18-20 bij kinderen. * **Ademvolume (Vt, tidal volume):** De hoeveelheid lucht die per ademhalingscyclus wordt verplaatst. In rust: 450-600 milliliter. * **Ademminuutvolume ($V$):** Het totale volume lucht dat per minuut wordt verplaatst. $$V = f \times V_t$$ Voorbeeld: $V = 12 \, \text{ademhalingen/min} \times 500 \, \text{ml/ademhaling} = 6000 \, \text{ml/min} = 6 \, \text{liter/min}$. * **Totale longcapaciteit (TLC):** Het maximale volume lucht dat na maximale inademing in de longen aanwezig is. Ongeveer 6 liter. * **Inspiratoir reservevolume (IRV):** De extra hoeveelheid lucht die na een normale inademing nog kan worden ingeademd. Ongeveer 2,5 liter. * **Expiratoir reservevolume (ERV):** De extra hoeveelheid lucht die na een normale uitademing nog kan worden uitgeademd. Ongeveer 1,5 liter. * **Vitale capaciteit (VC):** Het grootst mogelijke ademvolume; de maximale hoeveelheid lucht die bij één ademhalingscyclus verplaatst kan worden. $$VC = IRV + V_t + ERV$$ Ongeveer 4,5 liter. * **Restvolume (RV, residuvolume):** De hoeveelheid lucht die na maximale uitademing in de longen achterblijft om te voorkomen dat de longen inklappen. Ongeveer 1,5 liter. * **Inspiratoire capaciteit (IC):** Het maximale volume lucht dat na een normale uitademing kan worden ingeademd. $$IC = V_t + IRV$$ Ongeveer 3 liter. * **Functionele residuele capaciteit (FRC):** Het volume lucht dat op het einde van een normale uitademing nog in de longen aanwezig is. $$FRC = ERV + RV$$ Ongeveer 3 liter. De totale longcapaciteit kan ook worden uitgedrukt als: $$TLC = VC + RV = IC + FRC = IRV + V_t + ERV + RV$$ ### 1.5 Ademhalingsbewegingen De ademhaling wordt gereguleerd door veranderingen in het volume van de borstkas, wat leidt tot drukverschillen die luchtverplaatsing veroorzaken. #### 1.5.1 Rusttoestand van de thorax De borstholte wordt begrensd door de borstkas en het middenrif (diafragma). Elke long bevindt zich in een aparte pleuraholte, omgeven door de pleura (borstvlies en longvlies). Een dun laagje pleuravocht tussen deze membranen zorgt voor een soepele beweging. In rust is de druk binnen en buiten de longen gelijk. Een pneumothorax (klaplong) ontstaat wanneer lucht de pleuraholte binnendringt, waardoor de druk wordt verhoogd en de long kan samendrukken. #### 1.5.2 Inademing Inademing is een actief proces, gedreven door de samentrekking van spieren: * **Borstademhaling:** Wordt veroorzaakt door de contractie van de tussenribspieren, wat leidt tot een vergroting van het volume van de borstkas (vergelijkbaar met een pompbeweging). * **Buikademhaling:** Wordt veroorzaakt door de contractie van het middenrif, waardoor dit spierblad platter wordt en het volume van de borstholte toeneemt. Een vergroot borstvolume leidt tot een vergroting van het longvolume, wat de druk binnen de longen verlaagt ($P_{longen} < P_{atm}$), waardoor verse lucht de longen binnenstroomt. #### 1.5.3 Uitademing Uitademing is meestal een passief proces bij rustige ademhaling: * **Passieve uitademing:** De tussenribspieren en het middenrif ontspannen zich, waardoor het volume van de borstkas afneemt. Dit verhoogt de druk in de longen ($P_{longen} > P_{atm}$), waardoor lucht naar buiten stroomt. * **Actieve uitademing:** Bij geforceerde uitademing worden extra spieren geactiveerd om het proces te versnellen en meer lucht uit te stoten. > **Tip:** Begrijp het verschil tussen actieve en passieve ademhalingsfasen en de spieren die daarbij betrokken zijn. Dit is cruciaal voor het verklaren van ademhalingsinspanning. > **Voorbeeld:** Een sporter die diep inademt na een inspanning gebruikt zijn inspiratoire reservevolume (IRV) om extra lucht op te nemen, wat een actief proces is. Bij rustige uitademing na deze diepe inademing, ontspannen de ademhalingsspieren zich passief. --- # Ademhalingsmechanismen en longvolumes Dit gedeelte beschrijft de fysieke processen van ademhaling, waaronder longventilatie, de rol van dode ruimtes, en de meting van longvolumes en -capaciteiten met een spirometer, alsook de mechanismen van ademhalingsbewegingen. ### 2.1 Anatomie van de luchtwegen en functies van het ademhalingsstelsel De luchtwegen kunnen worden onderverdeeld in twee gedeelten: * **Geleidingsgedeelte:** Dit omvat de neusholte, keelholte (pharynx), strottenhoofd (larynx), luchtpijp (trachea) en de grotere luchttakken (bronchiën en grotere bronchiolen). Dit deel dient voor het transport van lucht en voor het opwarmen, bevochtigen en zuiveren van de ingeademde lucht. * **Gasuitwisselingsgedeelte:** Dit bestaat uit de longblaasjes (alveolen), waar de daadwerkelijke uitwisseling van zuurstof en koolstofdioxide plaatsvindt. De luchtwegen zijn bekleed met trilhaarepitheel en slijmvlies. Het slijmvlies vangt schadelijke deeltjes op, terwijl de trilhaartjes deze naar buiten transporteren. Roken beschadigt dit beschermende mechanisme. Een erfelijke ziekte zoals cystische fibrose (mucoviscidose) leidt tot te dik slijm dat niet efficiënt afgevoerd kan worden, wat ademhalingsproblemen veroorzaakt. De hoofdfuncties van het ademhalingsstelsel zijn: * Het creëren van een groot oppervlak voor gasuitwisseling tussen lucht en bloed. * Het verplaatsen van lucht van en naar het uitwisselingsoppervlak. * Het beschermen tegen uitdroging, temperatuursveranderingen en ziekteverwekkers door filtering, verwarming en bevochtiging van lucht. * Het vormen van geluiden voor communicatie (spraak, zang). * Het doorgeven van reukprikkels. ### 2.2 Het proces van ademhaling Het ademhalingsproces omvat drie hoofdactiviteiten: 1. **Longventilatie (ademen):** De fysieke verplaatsing van lucht in en uit de longen. Eén ademhalingscyclus bestaat uit één inademing gevolgd door één uitademing. 2. **Gasuitwisseling:** De diffusie van gassen (O₂ en CO₂) tussen de alveolen en de bloedcapillairen, en tussen de bloedcapillairen en de weefsels. Diffusie is een passief proces dat plaatsvindt volgens een concentratiegradiënt. 3. **Gastransport:** Het transport van zuurstof vanuit de longen naar de weefsels en koolstofdioxide vanuit de weefsels naar de longen via het bloed. De lucht die wordt uitgeademd, is warmer, vochtiger en bevat minder zuurstof en meer koolstofdioxide en waterdamp dan de ingeademde lucht. ### 2.3 Dode ruimtes in de luchtwegen Er zijn twee soorten dode ruimtes in het ademhalingsstelsel: * **Anatomische dode ruimte:** Dit is het gedeelte van de luchtwegen dat geen gasuitwisseling mogelijk maakt (het geleidingsgedeelte). Ongeveer 30% van de lucht die bij elke ademhaling wordt verplaatst, bevindt zich in deze ruimte. * **Fysiologische dode ruimte:** Dit is het gedeelte van de longen dat wel voor gasuitwisseling is bedoeld, maar niet effectief geventileerd wordt door een gebrek aan doorbloeding. Dit wordt ook wel "verspilde ventilatie" genoemd. ### 2.4 Longvolumes en -capaciteiten Longvolumes en -capaciteiten meten de hoeveelheid lucht die de longen kunnen bevatten en verplaatsen. Deze worden doorgaans gemeten met een spirometer. Belangrijke longvolumes en -capaciteiten zijn: * **Ademfrequentie ($f$):** Het aantal ademhalingscycli per minuut. In rust is dit bij volwassenen 12-15 keer per minuut en bij kinderen 18-20 keer per minuut. * **Ademvolume of ademdiepte ($V_t$ - tidal volume):** De hoeveelheid lucht die tijdens één normale ademhalingscyclus de longen in of uit stroomt. In rust is dit ongeveer 450-600 ml. * **Ademminuutvolume ($V'$):** Het totale luchtvolume dat per minuut wordt geventileerd. Het wordt berekend als $V' = f \times V_t$. Bij een ademfrequentie van 12/min en een ademvolume van 500 ml is dit dus 6 liter per minuut. * **Totale longcapaciteit (TLC):** Het maximale volume lucht dat de longen kunnen bevatten na een maximale inademing. Dit is ongeveer 6 liter. * **Inspiratoir reservevolume (IRV):** De extra hoeveelheid lucht die na een normale inademing nog kan worden ingeademd. Dit is ongeveer 2,5 liter. * **Expiratoir reservevolume (ERV):** De extra hoeveelheid lucht die na een normale uitademing nog kan worden uitgeademd. Dit is ongeveer 1,5 liter. * **Vitale capaciteit (VC):** Het grootst mogelijke ademvolume, oftewel de maximale hoeveelheid lucht die bij één enkele ademhalingscyclus de longen in en uit kan worden verplaatst. $VC = IRV + V_t + ERV$. Dit is ongeveer 4,5 liter. * **Restvolume of residuvolume (RV):** De hoeveelheid lucht die in de longen achterblijft, zelfs na maximale uitademing. Dit voorkomt dat de longen volledig inklappen. Dit is ongeveer 1,5 liter. * **Inspiratoire capaciteit (IC):** De maximale hoeveelheid lucht die na een normale uitademing kan worden ingeademd. $IC = V_t + IRV$. Dit is ongeveer 3 liter. * **Functionele residuele capaciteit (FRC):** Het volume lucht dat zich in de longen bevindt aan het einde van een normale uitademing. $FRC = ERV + RV$. Dit is ongeveer 3 liter. De totale longcapaciteit kan ook worden uitgedrukt als: $TLC = VC + RV$ of $TLC = IC + FRC$. ### 2.5 Ademhalingsbewegingen De ademhalingsbewegingen worden aangestuurd door veranderingen in het volume van de borstkas, wat leidt tot drukgradiënten die luchtverplaatsing veroorzaken. * **Rusttoestand van de thorax:** De borstholte wordt begrensd door de borstkas en het middenrif (diafragma). Elke long ligt in een aparte pleuraholte, gescheiden door het borstvlies (pleura parietale) en het longvlies (pleura viscerale). Een dun laagje pleuravocht tussen deze vliezen zorgt voor een soepele beweging. In rust is de druk in en buiten de longen gelijk. Bij een klaplong (pneumothorax), waarbij lucht in de pleuraholte komt, klapt de long samen. * **Inademing (inspiratie):** Dit is een actief proces. * **Borstademhaling:** Contractie van de externe tussenribspieren heft de ribben op en naar buiten, waardoor het volume van de borstkas toeneemt (vergelijkbaar met het heffen van het handvat van een emmer). * **Buikademhaling:** Contractie van het middenrif (diafragma) maakt dit orgaan platter, wat het volume van de borstholte vergroot. * Door de toename van het borstvolume wordt het longvolume vergroot. Dit verlaagt de druk binnen de longen ten opzichte van de omgevingsdruk, waardoor verse lucht naar binnen stroomt. * **Uitademing (expiratie):** * **Passieve uitademing:** In rust is uitademen grotendeels een passief proces. De externe tussenribspieren en het middenrif ontspannen zich, waardoor de borstkas en longen terugveren naar hun oorspronkelijke, kleinere volume. Dit verhoogt de druk binnen de longen boven de omgevingsdruk, waardoor lucht naar buiten stroomt. * **Actieve uitademing:** Bij geforceerde uitademing (bijvoorbeeld bij hoesten of sporten) worden ook de interne tussenribspieren en de buikspieren aangespannen om het volume van de borstkas verder te verkleinen en lucht sneller en efficiënter uit te stoten. ### 2.6 De rol van de pleura De pleuravliezen en het pleuravocht zijn essentieel voor de ademhalingsbewegingen. De pleura parietale is vergroeid met de binnenwand van de borstkas en het middenrif, terwijl de pleura viscerale de longen bedekt. Door de oppervlaktespanning van het pleuravocht en de negatieve druk in de pleuraholte, "plakken" de longen aan de borstkas. Hierdoor volgen de longen de bewegingen van de borstkas en het middenrif, wat resulteert in longventilatie. > **Tip:** Begrijpen hoe de drukgradiënten worden gecreëerd door veranderingen in het borstvolume is cruciaal voor het begrijpen van longventilatie. Denk aan de wetten van Boyle en de principes van vloeistofmechanica. > **Voorbeeld:** Bij een klaplong (pneumothorax) is de integriteit van de pleuraholte verstoord. Lucht komt in de pleuraholte, waardoor de negatieve druk wegvalt. De long kan niet meer meegezogen worden met de borstkasbewegingen en zal inklappen. ### 2.7 Spirometer Een spirometer is een apparaat dat wordt gebruikt om verschillende longvolumes en -capaciteiten te meten. Het meet de hoeveelheid lucht die een persoon in en uit kan ademen. Dit is een belangrijk instrument voor de diagnose en monitoring van longaandoeningen. --- # Fysiologie van bloed en bloedsomloop Dit onderwerp omvat de algemene functies en samenstelling van het bloed, de rol van bloedcellen en bloedplaatjes, de anatomie en fysiologie van de bloedsomloop, het hart, de hartcyclus en bloeddruk. ### 3.1 Algemene functies van het bloed Het bloed vervult drie hoofdfuncties: * **Transport:** Het bloed transporteert zuurstof (O₂), koolstofdioxide (CO₂), voedingsstoffen, hormonen en afvalstoffen door het lichaam. * **Warmteregulatie:** Het bloed helpt bij het reguleren van de lichaamstemperatuur door warmte van de spieren naar andere weefsels en de huid te transporteren. * **Bescherming:** Het bloed speelt een rol in de bloedstolling en de afweer tegen ziekteverwekkers. ### 3.2 Samenstelling van bloed Het totale bloedvolume bedraagt ongeveer 1 liter per 13 kilogram lichaamsgewicht. Bloed bestaat uit: * **Vaste bestanddelen (circa 45%):** * **Rode bloedcellen (erythrocyten):** Verantwoordelijk voor het transport van O₂ en CO₂. * **Witte bloedcellen (leukocyten):** Spelen een rol in de immuunafweer. * **Bloedplaatjes (trombocyten):** Essentieel voor de bloedstolling. * **Plasma (circa 55%):** * **Water (90%):** Het hoofdbestanddeel van plasma. * **Eiwitten:** Albumine (handhaaft osmotische druk), globulinen (transport en afweer) en fibrinogeen (belangrijk voor stolling). * **Andere stoffen:** Glucose, ionen (zoals natrium - $Na^+$, kalium - $K^+$, calcium - $Ca^{2+}$), ureum en creatinine. ### 3.3 Rode bloedcellen (erythrocyten) Rode bloedcellen zijn biconcaaf gevormde cellen zonder kern of mitochondriën. Hun levensduur bedraagt ongeveer 120 dagen. * **Functie:** Het primaire doel van rode bloedcellen is het transport van zuurstof via hemoglobine (Hb). De binding tussen hemoglobine en zuurstof kan worden weergegeven als $Hb + O₂ \rightleftharpoons Hb(O₂)_4$. Koolmonoxide (CO) bindt circa 150 keer sterker aan hemoglobine dan zuurstof, wat kan leiden tot CO-vergiftiging. * **Zuurstofdissociatiecurve:** Deze curve toont de verzadiging van hemoglobine met zuurstof bij verschillende partiële drukken van zuurstof. In de longen is de verzadiging bijna volledig, terwijl in actieve weefsels meer zuurstof wordt afgegeven aan de cellen. * **CO₂-transport:** Koolstofdioxide wordt op drie manieren getransporteerd: 7% is opgelost in plasma, 23% is gebonden aan hemoglobine, en 70% wordt getransporteerd als bicarbonaat ($HCO_3^-$) in het plasma. * **Erytropoëse:** De aanmaak van rode bloedcellen vindt plaats in het beenmerg en wordt gestimuleerd door erytropoëtine (EPO), een hormoon geproduceerd door de nieren. Bij verblijf op hoogte stimuleert een verhoogde EPO-productie de aanmaak van meer rode bloedcellen. * **Bloedgroepen:** De belangrijkste bloedgroepen zijn A, B, AB en O, gebaseerd op de aanwezigheid van specifieke antigenen op de rode bloedcellen. ### 3.4 Witte bloedcellen (leukocyten) Witte bloedcellen zijn betrokken bij de immuunafweer en worden onderverdeeld in verschillende typen: * **Granulocyten:** Deze cellen voeren een snelle, niet-specifieke afweer uit. * **Neutrofielen:** Leveren de eerste respons bij infecties. * **Eosinofielen:** Reageren op allergische reacties. * **Basofielen:** Spelen een rol bij ontstekingsreacties. * **Monocyten:** Kunnen uitgroeien tot macrofagen, die door fagocytose ziekteverwekkers opnemen en vernietigen. * **Lymfocyten:** Zijn verantwoordelijk voor de specifieke afweer. * **T-cellen:** Bezig met cellulaire afweer door direct cellen te vernietigen. * **B-cellen:** Bezig met humorale afweer door het produceren van antilichamen. ### 3.5 Bloedplaatjes (trombocyten) Bloedplaatjes zijn celfragmenten die afkomstig zijn van megakaryocyten. Ze hebben geen kern en een levensduur van ongeveer 10 dagen. Hun voornaamste functie is de bloedstolling. ### 3.6 De bloedsomloop De bloedsomloop is het systeem dat bloed door het lichaam transporteert. * **Hart:** De centrale pomp van de bloedsomloop. * **Kleine bloedsomloop (pulmonaire circulatie):** Transport van bloed tussen het hart en de longen. * **Grote bloedsomloop (systemische circulatie):** Transport van bloed tussen het hart en de rest van het lichaam. * **Bloedvaten:** * **Arteriën (slagaders):** Voeren bloed van het hart weg. * **Capillairen (haarvaten):** Kleine bloedvaten waar gasuitwisseling plaatsvindt tussen bloed en weefsels. * **Venen (aders):** Voeren bloed naar het hart toe. * **Vasoconstrictie en vasodilatatie:** De vernauwing en verwijding van bloedvaten, wat de bloeddoorstroming reguleert. ### 3.7 Bouw van het hart Het hart is een gespierd orgaan dat uit vier kamers bestaat: de rechter- en linkerboezem (atrium) en de rechter- en linkerkamer (ventrikel). * **Rechterhart:** Pompt zuurstofarm bloed naar de longen. * **Linkerhart:** Pompt zuurstofrijk bloed naar de rest van het lichaam. * **Kleppen:** Zorgen voor een eenrichtingsverkeer van het bloed. * **Atrioventriculaire (AV)-kleppen:** Liggen tussen de boezems en de kamers. * **Halvemaanvormige kleppen (semilunairkleppen):** Liggen aan het begin van de aorta en de longslagader. * **Hartwand:** Bestaat uit drie lagen: endocard (binnenste laag), myocard (spierlaag) en epicard (buitenste laag, deel van het pericard). * **Prikkelgeleiding:** De hartslag wordt autonoom gereguleerd via het geleidingssysteem van het hart, beginnend bij de sinusknoop (de natuurlijke pacemaker) en doorgegeven aan de AV-knoop en vervolgens naar de ventrikels. ### 3.8 Hartcyclus De hartcyclus bestaat uit twee hoofdfasen: * **Systole:** De contractiefase, waarbij het hart bloed uitstoot. * **Diastole:** De ontspanningsfase, waarbij het hart zich vult met bloed. * **Harttonen:** * De eerste harttoon wordt veroorzaakt door het sluiten van de AV-kleppen. * De tweede harttoon wordt veroorzaakt door het sluiten van de halvemaanvormige kleppen. ### 3.9 Elektrocardiogram (ECG) Een elektrocardiogram (ECG) registreert de elektrische activiteit van het hart en kan helpen bij het opsporen van ritmestoornissen. ### 3.10 Bloeddruk Bloeddruk is de druk die het bloed uitoefent op de wanden van de bloedvaten. * **Systolische druk (bovendruk):** De druk tijdens de contractie van de kamers. * **Diastolische druk (onderdruk):** De druk tijdens de ontspanning van de kamers. * **Beïnvloedende factoren:** Bloeddruk wordt beïnvloed door leeftijd, dag-nachtritme, zoutinname en de elasticiteit van de bloedvaten. > **Tip:** Begrijp de relatie tussen longventilatie, gasuitwisseling en gastransport. Dit zijn de drie essentiële stappen in de fysiologie van de ademhaling. > > **Tip:** Weet dat de anatomische dode ruimte lucht bevat die niet bij gasuitwisseling betrokken is, terwijl de fysiologische dode ruimte verwijst naar alveolen die wel geventileerd worden maar niet goed doorbloed zijn. > > **Tip:** Leer de verschillende longvolumes en -capaciteiten uit je hoofd, omdat deze vaak gevraagd worden in examens. De spirometer is het instrument dat gebruikt wordt om deze te meten. > > **Tip:** Begrijp de actieve en passieve componenten van in- en uitademing, en hoe dit verandert bij inspanning. > > **Tip:** Concentreer je op de specifieke functies van elk type bloedcel (rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes) en hun rol in het lichaam. > > **Tip:** Wees bekend met de verschillende delen van het hart en hun functies, evenals de route die bloed door het hart en de circulatiesystemen aflegt. > > **Tip:** Begrijp de mechanismen achter de hartcyclus en hoe de harttonen worden geproduceerd. > > **Tip:** Houd de belangrijkste factoren die de bloeddruk beïnvloeden paraat. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Ademhalingsfysiologie | De studie van de functies en processen van het ademhalingsstelsel, inclusief de mechanismen van ademhaling, gasuitwisseling en transport. | | Luchtwegen | De anatomische structuren die betrokken zijn bij het transport van lucht van en naar de longen, onderverdeeld in een geleidingsgedeelte en een gasuitwisselingsgedeelte. | | Longblaasjes (alveolen) | Kleine zakvormige structuren in de longen waar de daadwerkelijke gasuitwisseling (zuurstof en koolstofdioxide) tussen lucht en bloed plaatsvindt. | | Trilhaarepitheel | Een bekleding van cellen met trilhaartjes aan het oppervlak, aanwezig in de luchtwegen, die helpt bij het verwijderen van slijm en deeltjes. | | Slijmvlies | Een weefsellaag die holtes en lichaamskanalen bekleedt en slijm produceert ter bescherming en bevochtiging. | | Cystische fibrose (mucoviscidose) | Een erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een defect in chloorkanalen, wat leidt tot de productie van taai slijm dat de luchtwegen kan blokkeren. | | Gasuitwisseling | Het proces waarbij gassen, voornamelijk zuurstof (O₂) en koolstofdioxide (CO₂), diffunderen tussen de lucht in de longblaasjes en het bloed in de longcapillairen, en tussen het bloed in de perifere capillairen en de weefsels. | | Diffusie | Het passieve proces waarbij moleculen zich verplaatsen van een gebied met een hogere concentratie naar een gebied met een lagere concentratie. | | Gastransport | Het proces waarbij zuurstof (O₂) vanuit de longen naar de perifere weefsels wordt getransporteerd en koolstofdioxide (CO₂) vanuit de perifere weefsels naar de longen. | | Longventilatie | De fysieke verplaatsing van lucht in en uit de longen, wat bestaat uit in- en uitademing. | | Anatomische dode ruimte | Het gedeelte van de luchtwegen waar lucht wordt geleid maar waar geen gasuitwisseling plaatsvindt, zoals de neusholte, farynx, larynx, trachea en bronchiën. | | Fysiologische dode ruimte | Ventilatie van longalveolen die niet effectief van bloed worden voorzien, wat leidt tot "verspilde ventilatie". | | Ademhalingsfrequentie (f) | Het aantal ademhalingscycli (inademing plus uitademing) dat per minuut plaatsvindt. | | Ademvolume (Vt) | De hoeveelheid lucht die tijdens één ademhalingscyclus in of uit de longen wordt verplaatst (tidal volume). | | Ademminuutvolume (V) | Het totale volume lucht dat per minuut wordt verplaatst, berekend als ademhalingsfrequentie vermenigvuldigd met het ademvolume. | | Totale longcapaciteit (TLC) | Het maximale volume lucht dat de longen kunnen bevatten na een maximale inademing. | | Vitale capaciteit (VC) | Het grootste mogelijke ademvolume, de maximale hoeveelheid lucht die bij één ademhalingscyclus de longen in en uit kan worden verplaatst. | | Restvolume (RV) | De hoeveelheid lucht die in de longen achterblijft, zelfs na een maximale uitademing, om te voorkomen dat de longen volledig inklappen. | | Thorax | De borstkas, begrensd door de ribben, het borstbeen en het middenrif, die de longen omsluit. | | Pleuraholte | De dunne ruimte tussen het longvlies (pleura visceralis) dat de longen bedekt en het borstvlies (pleura parietalis) dat de borstwand bekleedt. | | Pneumothorax | Een aandoening waarbij lucht in de pleuraholte terechtkomt, wat leidt tot het inklappen van de long aan de betreffende zijde. | | Middenrif (diafragma) | Een koepelvormige spier die de borstholte van de buikholte scheidt en een cruciale rol speelt bij de ademhaling. | | Systole | De fase van de hartcyclus waarin het hart samenknijpt (contraheert) om bloed uit te stoten. | | Diastole | De fase van de hartcyclus waarin het hart zich ontspant om zich met bloed te vullen. | | Bloeddruk | De druk die het bloed uitoefent op de wanden van de bloedvaten, uitgedrukt als systolische (bovendruk) en diastolische (onderdruk) druk. | | Rode bloedcellen (erythrocyten) | Cellen in het bloed die verantwoordelijk zijn voor het transport van zuurstof via hemoglobine. | | Witte bloedcellen (leukocyten) | Cellen in het bloed die een rol spelen bij de immuunafweer tegen ziekteverwekkers. | | Bloedplaatjes (trombocyten) | Kleine celfragmenten die betrokken zijn bij de bloedstolling. | | Plasma | Het vloeibare bestanddeel van het bloed, dat water, eiwitten, zouten, voedingsstoffen en afvalstoffen bevat. | | Hemoglobine (Hb) | Een eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt voor transport door het lichaam. | | Zuurstofdissociatiecurve | Een grafiek die de relatie weergeeft tussen de partiële druk van zuurstof en de verzadiging van hemoglobine met zuurstof. | | Bloedsomloop | Het systeem van het hart, bloedvaten en bloed dat verantwoordelijk is voor het transport van zuurstof, voedingsstoffen en hormonen door het lichaam. | | Kleine bloedsomloop (pulmonale circulatie) | De route die het bloed volgt van het hart naar de longen en terug naar het hart. | | Grote bloedsomloop (systemische circulatie) | De route die het bloed volgt van het hart naar de rest van het lichaam en terug naar het hart. | | Arteriën | Bloedvaten die bloed van het hart weg voeren. | | Venen | Bloedvaten die bloed naar het hart toe voeren. | | Capillairen | De kleinste bloedvaten waar de uitwisseling van zuurstof, koolstofdioxide en voedingsstoffen plaatsvindt tussen het bloed en de weefsels. |

# Structuren en klinische beoordeling van arteriën Hier is een samenvatting van de structuur en klinische beoordeling van arteriën, gebaseerd op de verstrekte documentatie: ## 1. Structuren en klinische beoordeling van arteriën Dit onderwerp behandelt de anatomische kenmerken van arteriën, hun wandstructuur en methoden om de arteriële doorbloeding te beoordelen, zoals de Allen-test [1](#page=1) [3](#page=3). ### 1.1 Anatomische kenmerken van arteriën Arteriën, ook wel slagaders genoemd (Aa.), vervoeren bloed van het hart weg. Ze hebben een dikke, stevige wand die doorgaans dikker is dan die van venen. Deze stevigheid maakt het mogelijk de pols te voelen tijdens de systole. Arteriën hebben meestal een diameter van minder dan 4 mm, wat hen in dissecties herkenbaar maakt door hun relatief dikke wand ten opzichte van het lumen. Arteriewanden kunnen verdikken door atherosclerose, waarbij vet en kalk zich ophopen [1](#page=1) [2](#page=2). ### 1.2 Structuur van de arteriële wand Slagaders (arteriae/arteriën/Aa.) zetten uit bij elke systole, wat palpabel is [2](#page=2). ### 1.3 Klinische beoordeling van de arteriële bloedvoorziening De arteriële doorbloeding van ledematen kan klinisch worden beoordeeld met verschillende methoden, waaronder de Allen-test [3](#page=3). #### 1.3.1 De Allen-test De Allen-test is een typisch voorbeeld van een methode om de arteriële doorbloeding van de hand te beoordelen [3](#page=3). * **Uitvoering:** 1. De patiënt wordt gevraagd een stevige vuist te maken [3](#page=3). 2. De arteria radialis wordt ter hoogte van de pols dichtgedrukt. De patiënt kan eventueel in de hand pompen, maar dit is niet strikt noodzakelijk [3](#page=3). 3. Vervolgens wordt de arteria ulnaris losgelaten [3](#page=3). * **Normale uitslag:** De hand zou binnen vijf tot vijftien seconden opnieuw doorbloed moeten worden en weer een normale kleur moeten krijgen. Dit duidt op een adequate doorbloeding via de arteria ulnaris [3](#page=3) [4](#page=4). * **Afwijkende uitslag (pathologisch):** Als de hand wit blijft en de kleur niet snel terugkomt, wijst dit op een gestoorde perfusie. Wanneer de hand bleek blijft terwijl de arteria radialis nog steeds wordt dichtgedrukt, betekent dit dat de perfusie via de arteria ulnaris slecht is. Dit toont aan dat de hand onvoldoende doorbloed is wanneer de radialis wordt afgesloten. Persisterende bleekheid wijst op occlusie in het bevloeiingsgebied van de a. ulnaris [3](#page=3) [4](#page=4). * **Klinische relevantie:** Deze informatie is cruciaal, met name bij patiënten met vaatlijden. De arteria radialis wordt vaak gebruikt voor bypassoperaties in de hartchirurgie. Voordat de radialis wordt gebruikt, moet zeker zijn dat de hand voldoende alternatieve doorbloeding heeft. Daarom wordt vooraf de Allen-test of een echografie uitgevoerd. Als de doorbloeding via de ulnaris onvoldoende is, mag de radialis niet worden weggenomen om risico op een slecht doorbloed of ischemisch hand te vermijden. Het correct beoordelen van de kleur en de snelheid van herstel is essentieel [4](#page=4). > **Tip:** Een nauwkeurige beoordeling van de kleur en het herstel van de handkleur is cruciaal bij de Allen-test [4](#page=4). #### 1.3.2 Beoordeling van arteriële doorbloeding in de onderste ledematen De doorbloeding van de onderste ledematen kan ook klinisch worden geëvalueerd [5](#page=5). * **Kleurenlooptest (benen heffen):** 1. De patiënt wordt gevraagd beide benen gedurende één minuut op te heffen onder een hoek van 60° [5](#page=5). 2. Opvallende bleekheid van een been wijst op arteriële insufficiëntie [5](#page=5). 3. Wanneer de benen daarna weer naar beneden worden gebracht, moet de roze kleur normaal gesproken binnen vijf seconden terugkeren en de veneuze vulling binnen ongeveer twintig seconden beginnen. Vertraagde of uitblijvende terugkeer van kleur en veneuze vulling duidt op ernstig vaatlijden [5](#page=5). > **Example:** Als één voet aanzienlijk bleker wordt dan de andere tijdens het heffen van de benen, kan dit wijzen op arteriële insufficiëntie [5](#page=5). * **Palpatie van pulsaties:** De arts kan op specifieke plaatsen arteriële pulsaties voelen: * Arteria femoralis in de lies [5](#page=5). * Arteria poplitea in de knieholte [5](#page=5). * Arteria tibialis posterior aan de binnenzijde van de enkel [5](#page=5). * Arteria dorsalis pedis op de voetrug, lateraal van de pees van de grote teenstrekker [5](#page=5). Deze pulsen moeten betrouwbaar terug te vinden zijn en worden vaak gevraagd op examens [5](#page=5). * **Temperatuur:** Een slecht doorbloed been of voet voelt koud aan, wat veel informatie geeft over de doorbloeding [5](#page=5). #### 1.3.3 Trofische stoornissen Bij patiënten met risicofactoren zoals diabetes, roken, hoge bloeddruk, verhoogd cholesterol en hogere leeftijd kan vaatlijden zo ver gevorderd raken dat trofische stoornissen optreden. Door de slechte bloedvoorziening krijgt de huid onvoldoende voeding, wat leidt tot ulcera die moeilijk genezen. In ernstige gevallen kan dit leiden tot amputatie [6](#page=6). --- # Topografie van de aorta en grote vertakkingen Hieronder volgt een gedetailleerd studiemateriaal over de topografie van de aorta en grote vertakkingen, opgesteld voor examengerichte doeleinden. ## 2. Topografie van de aorta en grote vertakkingen Dit deel behandelt de anatomische ligging van de aorta, inclusief de arcus aortae en de aorta descendens, en de belangrijkste slagaders die hieruit ontspringen [7](#page=7). ### 2.1 De aorta ascendens en arcus aortae De aorta begint als de aorta ascendens, die rechts van de truncus pulmonalis ligt. Vervolgens buigt deze naar links en dorsaal om de arcus aortae te vormen. De arcus aortae loopt typisch over de linker hoofdbronchus. Vanuit de arcus vertrekken drie grote slagaders in een asymmetrische volgorde [11](#page=11) [7](#page=7). #### 2.1.1 Vertakkingen van de arcus aortae 1. **Truncus brachiocephalicus**: Dit is de eerste en meest proximale aftakking van de arcus aortae en komt uitsluitend rechts voor. Deze stam splitst zich verder op in de arteria carotis communis dextra en de arteria subclavia dextra [16](#page=16) [7](#page=7) [9](#page=9). 2. **Arteria carotis communis sinistra**: De tweede aftakking van de arcus aortae is de linker gemeenschappelijke halsslagader, die rechtstreeks uit de boog ontspringt [11](#page=11) [7](#page=7) [9](#page=9). 3. **Arteria subclavia sinistra**: De derde en meest distale aftakking van de arcus aortae is de linker ondersleutelbeenslagader, die onder het sleutelbeen door naar de oksel en vervolgens de arm loopt [11](#page=11) [7](#page=7) [9](#page=9). Het verschil in oorsprong verklaart waarom de arteria carotis communis en arteria subclavia rechts uit de truncus brachiocephalicus ontstaan, terwijl ze links direct uit de arcus aortae komen [11](#page=11) [7](#page=7). > **Tip:** Slagaders zijn klinisch herkenbaar aan hun witte kleur en stevigheid, en blijven openstaan door hun dikkere, elastische wand. Aders zijn daarentegen blauwachtiger en vallen makkelijker plat [9](#page=9). #### 2.1.2 Congenitale anomalie: aberrante arteria subclavia dextra Een interessante congenitale afwijking is de aberrante arteria subclavia dextra, die voorkomt bij ongeveer één procent van de bevolking. In plaats van te ontspringen uit de truncus brachiocephalicus, vertrekt deze slagader apart en loopt ze achter de slokdarm langs om de rechterarm te bereiken. Dit kan druk uitoefenen op de slokdarm en slikklachten veroorzaken (dysphagia lusoria) [10](#page=10) [12](#page=12). ### 2.2 De aorta descendens (pars thoracica en pars abdominalis) Vanaf de arcus aortae daalt de aorta verder als de aorta descendens [7](#page=7). #### 2.2.1 Pars thoracica aortae De aorta descendens loopt in het thoraxgedeelte (pars thoracica) links van de wervelzuil en blijft dicht tegen de wervels aan liggen. Topografisch is de relatie met de slokdarm belangrijk: aanvankelijk ligt de slokdarm meer links en ventraal ten opzichte van de aorta, die links en dorsaal blijft. Naarmate ze verder dalen, kruist de slokdarm lichtjes naar links en ventraal, terwijl de aorta op haar dorsale positie blijft [11](#page=11) [7](#page=7). De pars thoracica aortae gaat door het diafragma ter hoogte van T12 via de hiatus aorticus. De slokdarm gaat iets hoger door het diafragma, rond T10, via de hiatus oesophageus. Dit hoogteverschil is een frequent examenvraag, met name bij het interpreteren van axiale dwarsdoorsneden waarbij de slokdarm en aorta verward kunnen worden [11](#page=11) [7](#page=7). De trachea splitst zich ter hoogte van T4, dorsaal van het hart, en de vena cava superior loopt rechts van de aorta, dicht tegen de wervelkolom [8](#page=8). #### 2.2.2 Pars abdominalis aortae Na het passeren van het diafragma wordt de aorta de pars abdominalis aortae. ### 2.3 Belangrijke vertakkingen van de aorta descendens Hoewel de focus van dit deel op de arcus en de directe aftakkingen ligt, is het belangrijk te weten dat de aorta descendens (zowel pars thoracica als abdominalis) talloze vitale slagaders voorziet, zoals de arteria thoracica interna. Deze arterie is klinisch relevant omdat deze vaak gebruikt wordt voor bypassoperaties bij hartchirurgie vanwege haar vermogen om hogedrukbloed langdurig te weerstaan [12](#page=12). ### 2.4 Relatie met andere structuren #### 2.4.1 Grote venen De vena cava superior loopt rechts van de aorta en heeft een relatief kort intrathoracaal verloop. De vena cava superior wordt gevormd door de vena brachiocephalica dextra en sinistra. De linker vena brachiocephalica is aanzienlijk langer en kruist horizontaal over de aortaboog en de truncus brachiocephalicus, vaak tot het niveau van het manubrium sterni of de incisura jugularis. Dit horizontale verloop onderscheidt haar van de arteriële structuren eronder [11](#page=11) [13](#page=13) [8](#page=8). Op axiale CT-doorsneden van de bovenste borstholte zijn de grote vaten herkenbaar aan hun positie: de vena cava superior rechts, de aortaboog links en iets meer dorsaal, en daarachter de trachea [14](#page=14). #### 2.4.2 Zenuwen Rond de aorta en grote vaten lopen twee belangrijke zenuwen: de nervus phrenicus en de nervus vagus [12](#page=12). * **Nervus phrenicus**: Deze zenuw (C3–C5) loopt op de m. scalenus anterior, tussen de dorsaal gelegen arteria subclavia en de ventraal gelegen vena subclavia [12](#page=12). * **Nervus vagus**: Deze daalt langs de hals en loopt ventraal van de arteria subclavia. De nervus vagus voorziet het hart, de longen en de slokdarm van innervatie [12](#page=12) [15](#page=15). Beide zenuwen geven een terugkerende tak, de nervus laryngeus recurrens, maar asymmetrisch: * **Rechts**: De nervus recurrens keert terug onder de arteria subclavia dextra [12](#page=12). * **Links**: De nervus recurrens keert veel lager terug, namelijk onder de arcus aortae. Dit is een belangrijk oriëntatiepunt op scans [12](#page=12) [15](#page=15). > **Tip:** Klinisch zijn venen blauwachtig, groter dan slagaders en vallen ze makkelijk plat. Arteriën zijn witter, steviger en behouden hun vorm [13](#page=13) [9](#page=9). ### 2.5 Samenvattende topografie op axiale dwarsdoorsneden Axiale doorsneden van de bovenste borstholte bieden een uitstekend overzicht van de relatieve posities van de grote vaten en zenuwen [14](#page=14) [15](#page=15): * **Ventraal (vooraan) rechts**: Vena cava superior [14](#page=14). * **Centraal, links van vena cava superior**: Arcus aortae (in doorsnede, buigend naar dorsaal en links) [14](#page=14). * **Dorsaal van de aortaboog**: Trachea [14](#page=14). * **Nervus vagus**: Loopt ventraal van de arteria subclavia en dorsaal van de venen. De linker nervus vagus is ventraal van de arcus aortae te vinden voordat de nervus recurrens aftakt [15](#page=15). Het goed memoriseren van deze onderlinge verhoudingen is essentieel voor het correct interpreteren van radiologische beelden [14](#page=14). --- # De arteria carotis en haar vertakkingen Dit onderwerp beschrijft de ligging, vertakkingen en klinische relevantie van de arteria carotis communis, externa en interna. ### 3.1 De arteria carotis communis De arteria carotis communis bevindt zich in de hals, omgeven door de vagina carotica, een fasciale schede die ook de vena jugularis interna en de nervus vagus bevat. Dorsaal van deze schede ligt de musculus scalenus anterior [17](#page=17). **Palpatie:** De arteria carotis communis kan lateraal van de adamsappel (prominentie van het schildkraakbeen, cartilago thyroidea) gepalpeerd worden, met de hals iets naar achteren gekanteld [18](#page=18). **Splitsing:** Ter hoogte van de adamsappel, typisch boven de bovenrand van het schildkraakbeen, splitst de arteria carotis communis zich in de arteria carotis externa en de arteria carotis interna. De carotiden lopen mediaal van structuren zoals de musculus digastricus en de musculus stylohyoideus, en de nervus hypoglossus (XII) is ook nabij [18](#page=18) [19](#page=19). **Sinus caroticus:** Bij de carotissplitsing bevindt zich de sinus caroticus, een verdikking van de arteriële wand met drukreceptoren die gevoelig zijn voor bloeddrukveranderingen. Stimulatie hiervan kan via de nervus vagus het hartritme vertragen [20](#page=20). ### 3.2 De arteria carotis interna De arteria carotis interna stijgt op vanuit de splitsing van de arteria carotis communis, zonder zijtakken in de hals. Ze passeert het canalis caroticus in het os temporale om de schedel te bereiken en bij te dragen aan de circulus arteriosus cerebri (Circulus van Willis). Hier is zij een belangrijke bloedvoorziening voor de hersenen, samen met de arteriae vertebrales. Ze is ook een bron voor de arteria ophthalmica, die het oog voorziet van bloed [19](#page=19) [21](#page=21) [25](#page=25). ### 3.3 De arteria carotis externa De arteria carotis externa voorziet de oppervlakkige structuren van het hoofd en halsgebied van bloed. Zij heeft talloze zijtakken [19](#page=19) [22](#page=22). #### 3.3.1 Belangrijke zijtakken van de arteria carotis externa 1. **Arteria thyroidea superior:** Daalt af naar de bovenpool van de schildklier en voorziet deze van bloed. Geeft een tak af naar de larynx voor het stemapparaat [22](#page=22) [23](#page=23). 2. **Arteria pharyngea ascendens:** Klimt verticaal naar de farynx [22](#page=22). 3. **Arteria lingualis:** Stijgt op richting de tong en voorziet deze van arterieel bloed. Loopt in de fascia van de tong en passeert langs de glandula submandibularis [22](#page=22) [23](#page=23). 4. **Arteria facialis:** Klimt op langs de mandibula naar het gezicht en voorziet oppervlakkige aangezichtsstructuren van bloed. Kan gepalpeerd worden door de patiënt de tanden op elkaar te laten zetten; de pulsatie is ventraal bij de onderste rand van de mandibula voelbaar [22](#page=22) [23](#page=23) [36](#page=36). * Geeft een arteria palatina ascendens af naar het verhemelte en een tak voor de tonsillen (keelamandelen) [23](#page=23). 5. **Arteria occipitalis:** Loopt dorsaal, richting het achterhoofd, en voorziet de behaarde hoofdhuid en spieren van het achterhoofd van bloed. Ligt mediaal van de insertie van de musculus sternocleidomastoideus [22](#page=22) [23](#page=23) [36](#page=36). 6. **Arteria auricularis posterior:** Loopt ventraal van de musculus sternocleidomastoideus en verzorgt gebieden achter het oor [22](#page=22) [23](#page=23). #### 3.3.2 Eindtakken van de arteria carotis externa De arteria carotis externa splitst zich in twee belangrijke eindtakken voor de laterale zijde van het hoofd [24](#page=24): * **Arteria temporalis superficialis:** Loopt naar de slaapstreek en heeft veel zijtakken. Kan ventraal van het oor gepalpeerd worden en voorziet oppervlakkige structuren van de slaapregio [24](#page=24) [36](#page=36). * **Arteria maxillaris:** Loopt richting het kaakgebied en de tragus van het oor. Deze arterie is klinisch belangrijk en kan worden gebruikt voor biopten, bijvoorbeeld bij temporale arteritis [24](#page=24). #### 3.3.3 Het verloop en de vertakkingen van de arteria maxillaris De arteria maxillaris verloopt in drie functioneel te onderscheiden delen in de fossa infratemporalis [27](#page=27) [28](#page=28) [29](#page=29) [30](#page=30) [31](#page=31) [32](#page=32) [34](#page=34): 1. **Eerste deel:** Bevindt zich dorsaal van de mandibulaire collum, iets mediaal, en loopt door de glandula parotis. Hier ontspringen takken voor oppervlakkige structuren, de speekselklier, het trommelvlies, het kaakgewricht en de oorschelp. Ook de arteria meningea media ontspringt hier, die via het foramen spinosum naar de hersenvliezen loopt. Verder de arteria alveolaris inferior, die via het mandibulaire kanaal naar de ondertanden loopt [27](#page=27) [31](#page=31) [34](#page=34). 2. **Tweede deel:** Loopt ventraal tussen het collum mandibulae en ligamenten zoals het ligamentum sphenomandibulare. Dit deel geeft voornamelijk vertakkingen aan de kauwspieren (m. masseter, m. temporalis) en andere diepe kauwspieren. Ook takken naar de wang (arteria buccalis) en aanliggende structuren worden hier meegenomen [27](#page=27) [31](#page=31) [34](#page=34). 3. **Derde deel:** Vindt plaats in de fossa pterygopalatina. Belangrijke zijtakken zijn hier de arteria palatina descendens (naar het verhemelte) en de arteria sphenopalatina (naar de neusholte). De arteria sphenopalatina is klinisch relevant omdat zij een belangrijke oorzaak kan zijn van arteriële neusbloedingen (epistaxis). Takken voor de bovenste tanden (arteriae alveolares superiores) en het gebied onder de orbita (arteriae infraorbitales) behoren ook tot dit deel [27](#page=27) [31](#page=31) [32](#page=32) [33](#page=33) [34](#page=34). **Klinische relevantie van de arteria maxillaris:** Het verloop van de arteria maxillaris is nauw verbonden met de nervus mandibularis, wat chirurgische ingrepen in dit gebied risicovol maakt wat betreft zenuwschade. De arterie voorziet de kauwspieren, kaakbeenderen, ligamenten, speekselklieren, het verhemelte, de neusholte en de tanden van bloed [28](#page=28) [32](#page=32). ### 3.4 Klinische toepassingen en palpatie * **Arteria carotis communis:** Lateraal van de adamsappel. Hier splitst de arterie, en vernauwingen kunnen herseninfarcten veroorzaken [18](#page=18) [19](#page=19) [36](#page=36). * **Arteria facialis:** Gepalpeerd door de tanden op elkaar te zetten, voelbaar ventraal bij de onderste rand van de mandibula [36](#page=36). * **Arteria occipitalis:** Mediaal van de insertie van de musculus sternocleidomastoideus [36](#page=36). * **Arteria temporalis superficialis:** Ventraal van het oor [36](#page=36). Het kennen van deze topografie en palpatiepunten is essentieel voor klinische evaluaties, chirurgische planning en het diagnosticeren van vasculaire pathologieën [24](#page=24) [36](#page=36) [37](#page=37). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Arteriën | Slagaders, bloedvaten die bloed van het hart wegvoeren en een dikke, stevige wand hebben die uitpuilt bij systole. | | Arteriae | Medische term voor slagaders, de bloedvaten die bloed van het hart naar de rest van het lichaam transporteren. | | Systhole | De samentrekkingsfase van het hart, waarbij bloed krachtig de kamers uit wordt gepompt, wat voelbaar is als een polsslag in de arteriën. | | Atherosclerose | Een ziekte waarbij vet en kalk zich ophopen in de wanden van bloedvaten, wat kan leiden tot vernauwingen en verminderde bloedtoevoer. | | Allen-test | Een klinische test om de doorbloeding van de hand via de arteria radialis en arteria ulnaris te beoordelen, belangrijk voor ingrepen waarbij de arteria radialis gebruikt wordt. | | Perfusie | De doorbloeding van een weefsel of orgaan door bloed, essentieel voor het aanvoeren van zuurstof en voedingsstoffen. | | Arteria radialis | Een van de twee slagaders in de onderarm, die aan de duimzijde loopt en vaak gebruikt wordt voor bypassoperaties. | | Arteria ulnaris | Een van de twee slagaders in de onderarm, die aan de pinkzijde loopt en samen met de arteria radialis zorgt voor de bloedvoorziening van de hand. | | Bypassoperatie | Een chirurgische ingreep waarbij een omleiding wordt gecreëerd om de bloedstroom rondom een vernauwde of geblokkeerde slagader te herstellen. | | Occlusie | Een volledige afsluiting van een bloedvat, waardoor de bloedtoevoer wordt gestopt. | | Arteriële insufficiëntie | Een toestand waarbij de slagaders onvoldoende bloed kunnen aanvoeren naar een bepaald lichaamsdeel, vaak door vernauwingen of afsluitingen. | | Trofische stoornissen | Verstoringen in de voeding van weefsels, vaak veroorzaakt door chronische slechte bloedtoevoer, wat kan leiden tot huidzweren. | | Ulcera | Wonden die moeilijk genezen, vaak veroorzaakt door slechte doorbloeding en onvoldoende voeding van de huid. | | Aorta ascendens | Het eerste, stijgende deel van de aorta dat vanuit de linkerkamer van het hart omhoog loopt. | | Arcus aortae | De gebogen, posterieure sectie van de aorta die boven het hart loopt en de hoofdslagaders naar de bovenste ledematen en het hoofd afgeeft. | | Aorta descendens | Het dalende deel van de aorta, dat zich splitst in de aorta thoracica (in de borstkas) en de aorta abdominalis (in de buikholte). | | Truncus brachiocephalicus | De eerste grote aftakking van de arcus aortae, die zich opsplitst in de arteria carotis communis dextra en de arteria subclavia dextra. | | Arteria carotis communis | De halsslagader, die zich verder opsplitst in de arteria carotis interna (voor de hersenen) en arteria carotis externa (voor het hoofd en gelaat). | | Arteria subclavia | De slagader die onder het sleutelbeen door loopt en bloed levert aan de arm en delen van de nek en borstkas. | | Hiatus aorticus | De opening in het middenrif waar de aorta doorheen loopt om de borstholte te verlaten en de buikholte binnen te gaan. | | Vagina carotica | Een fasciale schede in de hals die de arteria carotis communis, vena jugularis interna en nervus vagus bevat. | | Sinus caroticus | Een verwijding aan het begin van de arteria carotis interna, die baroreceptoren bevat die de bloeddruk reguleren. | | Circulus arteriosus cerebri (Circulus van Willis) | Een circulatiepatroon van bloedvaten aan de basis van de hersenen dat ervoor zorgt dat de hersenen voortdurend van bloed worden voorzien. | | Epistaxis | Medische term voor neusbloedingen. | | Fossa infratemporalis | Een anatomische ruimte in de schedel, gelegen lateraal van de kaak, waar de arteria maxillaris doorheen loopt. | | Fossa pterygopalatina | Een diepere holte in de schedel, verbonden met de fossa infratemporalis, waar de arteria maxillaris verder vertakt. | | Palpatie | Het voelen van structuren onder de huid om hun aanwezigheid, grootte, vorm en consistentie te beoordelen, vaak gebruikt om pulsaties van slagaders te detecteren. |

# pols observaties, classificaties en handelingen bij complicaties Dit gedeelte behandelt de observaties, classificaties en interventies met betrekking tot polsmetingen en bloeddrukmetingen, inclusief de gerelateerde complicaties. ### 1.1 Handelen bij complicaties van de temperatuur Wanneer een patiënt koorts ontwikkelt, is het cruciaal om mogelijke infectiebronnen te controleren en preventieve maatregelen te nemen. De arts dient gewaarschuwd te worden, en koelingsmethoden zoals sponsbaden met lauw water, het gebruik van een ventilator, het aanbieden van koele dranken of het toepassen van een icepack kunnen, in overleg met de arts, worden ingezet. Op voorschrift kan een antipyreticum (koortswerend middel) worden toegediend. Alle vitale parameters moeten worden opgenomen [27](#page=27). Indien de temperatuur ondanks deze maatregelen te hoog blijft, wat kan duiden op een beschadigde hypothalamus, dient de arts opnieuw gewaarschuwd te worden. De temperatuur moet vervolgens elke 15 tot 30 minuten gemeten en genoteerd worden. Koortswerende middelen moeten volgens voorschrift worden voortgezet en er dient gecontroleerd te worden op mogelijke infectiebronnen, waarbij preventieve maatregelen genomen moeten worden [27](#page=27). Bij een te lage temperatuur dient de patiënt te worden opgewarmd. Bij het opwarmen van ledematen met een slechte doorbloeding is voorzichtigheid geboden om verbranding te voorkomen [27](#page=27). ### 1.2 Pols observaties en classificaties De pols is de arteriële klopping die voelbaar is door palpatie van een arterie, veroorzaakt door de hartcontractie. De bloedcirculatie wordt gereguleerd door het autonome zenuwstelsel, met name het vasomotorisch centrum in het verlengde merg, en door autoregulatie op orgaanniveau. Activatie van het sympathisch zenuwstelsel leidt tot vasoconstrictie, verhoging van de hartslagfrequentie en contractiliteit van de hartspier, wat resulteert in een stijging van de bloeddruk. Remming van het sympathisch zenuwstelsel leidt tot vasodilatatie en een daling van de hartslagfrequentie en bloeddruk. Baroreceptoren in de halsslagader en aortaboog detecteren drukwisselingen en beïnvloeden het vasomotorisch centrum [27](#page=27) [28](#page=28). #### 1.2.1 Observaties van de pols Verpleegkundigen observeren de volgende aspecten van de pols: * **Hartslagfrequentie:** Het aantal hartcontracties per minuut [28](#page=28). * **Hartritme:** De regelmaat van de hartslagen [28](#page=28). * **Slagvolume:** De hoeveelheid bloed die het hart per contractie wegpompt [28](#page=28). * **Gelijkmatigheid van het slagvolume:** De constantheid van het slagvolume [28](#page=28). * **Spanning:** De druk waarmee het bloed in de aorta wordt gepompt, relevant bij extreme bloeddrukwaarden [28](#page=28). De frequentie van deze observaties is afhankelijk van de toestand van de patiënt [28](#page=28). #### 1.2.2 Polsfrequentie classificatie * **Normaal:** * Volwassene: 60 - 100 slagen/minuut [28](#page=28). * Kind/zuigeling: 90 - 140 slagen/minuut [28](#page=28). * **Afwijkend:** * **Tachycardie:** > 100 slagen/minuut. Oorzaken zijn onder andere stress, inspanning, koorts, hartfalen, anemie, zuurstoftekort, dehydratatie, bloedingen en shock [28](#page=28). * **Bradycardie:** < 60 slagen/minuut. Oorzaken zijn hypothyreoïdie, geleidingsstoornissen van het hart, toename van de intracraniale druk; bij sporters is het normaal [28](#page=28). #### 1.2.3 Polsrritme classificatie Normaal is de pols regelmatig, met lichte onregelmatigheden die mogelijk zijn. Een sterk structureel onregelmatig ritme kan wijzen op een hartaandoening of hartritmestoornissen. Afwezige pulsaties duiden op een hartstilstand of volledige arterie occlusie [28](#page=28). #### 1.2.4 Slagvolume classificatie Het normale slagvolume is ongeveer 80 ml bloed per contractie [29](#page=29). * **Sterke pols (hypertensie pols):** Toename van het slagvolume, vaak bij hypertensie, stress of pijn [29](#page=29). * **Zwakke pols (hypokinetische pols):** Afname van het slagvolume, gezien bij hypovolemie, hypotensie of lokale sclerose. Het hartminutenvolume, de som van slagvolume en frequentie, is normaal ongeveer 5 liter bloed per minuut. Tachycardie kan een compensatiemechanisme zijn om het hartminutenvolume constant te houden [29](#page=29). #### 1.2.5 Gelijkmatigheid van het slagvolume classificatie Normaal is het slagvolume constant en gelijkmatig. Variatie kan duiden op een verminderde hartcontractiliteit [29](#page=29). #### 1.2.6 Spanning classificatie De spanning is een maat voor de druk waarmee het hart bloed in de aorta pompt en is met name relevant bij zeer hoge of lage bloeddrukken [29](#page=29). #### 1.2.7 Werkwijze polspalpatie De pols is voelbaar bij arteriën dicht bij het lichaamsoppervlak of boven bot of een stevig oppervlak. Meestal wordt de arteria radialis gebruikt vanwege de toegankelijkheid [29](#page=29). 1. Patiënt in comfortabele houding brengen [29](#page=29). 2. Arterie opzoeken (bv. arteria radialis) [29](#page=29). 3. Palperen met twee of drie vingers (niet de duim) [29](#page=29). 4. Tel de polsslag gedurende 30 seconden en vermenigvuldig met 2 (of 60 seconden bij onregelmatig ritme) [29](#page=29). 5. Noteer relevante gegevens: frequentie, ritme, vulling, gelijkmatigheid, spanning [29](#page=29). ### 1.3 Handelingen bij complicaties van de pols | Complicatie | Handelingsopties | | :------------------------------------------ | :---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | | Pols afwezig (a. radialis en/of a. carotis) | Bij alle afwijkingen: alle vitale parameters meten. Beoordeel klinische situatie en spreek patiënt aan. Geen reactie: alarm slaan en reanimeren tot hulp arriveert. | [30](#page=30). | Afwijkende hartslag | Verlicht nervositeit, angst of stress door informatie te geven. Bij pijn: pas houding aan of geef pijnstillers. Nieuwe afwijkende hartslag: arts raadplegen. | [30](#page=30). | Tachycardie | Nagaan van mogelijke oorzaken (alcohol, roken, stress). Bestrijden van koorts. Parameters opvolgen (om de 15 min tot 2u) tot normalisatie. Beoordelen op shock. Bij langdurige tachycardie: arts verwittigen. Nagaan of patiënt bekend is met tachycardie. | [30](#page=30). | Bradycardie | Vergelijken met normale hartfrequentie; nieuwe bradycardie: contacteer arts. ECG maken. Medicatie (digitalis, bètablokkers) stoppen in overleg met arts. Pols opnemen (elke 15 min tot 2u) tot normalisering. | [30](#page=30). | Ectopische hartslagen | Pijnstilling geven indien gevolg van pijn. Zuurstof toedienen. Arts waarschuwen en handelen op voorschrift. Serumelektrolyten (Mg, K) bepalen. ECG maken. Pols opnemen (elke 15 min tot 2u) tot normalisering. | [30](#page=30). | Perifere pols is afwezig | Onderzoek andere symptomen van belemmerende bloedsomloop. | [30](#page=30). ### 1.4 Bloeddruk observaties, classificaties en handelingen Bloeddruk is de druk die het hart genereert om organen van bloed te voorzien via de bloedvaten. De druk varieert met de hartcyclus: systole (hartcontractie) en diastole (hartrelaxatie). De polsdruk is het verschil tussen systolische en diastolische druk, normaal 30-50 mmHg [30](#page=30). #### 1.4.1 Factoren die de bloeddruk beïnvloeden Er zijn zeven belangrijke factoren die de bloeddruk beïnvloeden [31](#page=31): 1. **Hartminutenvolume:** De kracht van de hartcontracties, met name de systolische druk [31](#page=31). 2. **Perifere vaatweerstand:** Weerstand in de bloedvaten, voornamelijk gestuurd door het autonome zenuwstelsel; maat voor de diastolische bloeddruk. Vasoconstrictie verhoogt, vasodilatatie verlaagt de weerstand [31](#page=31). 3. **Elasticiteit van de arteriën:** De mate waarin bloedvaten terugkeren naar hun oorspronkelijke staat na expansie. Verminderde elasticiteit leidt tot een hogere systolische en licht verhoogde diastolische druk [31](#page=31). 4. **Bloedvolume:** Een toename van het bloedvolume verhoogt de bloeddruk, een afname verlaagt deze [31](#page=31). 5. **Stroperigheid (viscositeit) van het bloed:** Hogere viscositeit leidt tot meer weerstand en hogere bloeddruk; lagere viscositeit verlaagt de weerstand en bloeddruk [31](#page=31). 6. **Hormonen en enzymen:** Stoffen zoals epinefrine en norepinefrine veroorzaken vasoconstrictie, terwijl histamine en acetylcholine vasodilatatie veroorzaken. Aldosteron, renine en angiotensine zorgen voor een langzame bloeddrukstijging [31](#page=31). 7. **Chemoreceptoren:** Gevoelig voor veranderingen in PaO2, PaCO2 en pH, beïnvloeden het vasomotorisch centrum en de perifere vaatweerstand [31](#page=31). #### 1.4.2 Indicaties van bloeddrukmeting Bloeddrukmeting geeft informatie over de algemene gezondheidstoestand, de toestand van hart en arteriën (systolische druk), vaatweerstand (diastolische druk), en bloedvolume. Eén enkele meting is onvoldoende; de normale bloeddruk van de patiënt moet altijd nagegaan worden [31](#page=31). #### 1.4.3 Bloeddrukmeting methoden Er zijn indirecte (non-invasieve blood pressure, NIBP) en directe (invasive blood pressure, IBP) methoden [31](#page=31). * **Indirect (NIBP):** Met een sfygmomanometer en stethoscoop, of een elektronische bloeddrukmeter die ook MAP en pols meet. Korotkovtonen worden gebruikt om de systolische en diastolische druk te bepalen [31](#page=31). * **Direct (IBP):** Met een arteriële katheter, voornamelijk gebruikt op de IC bij hemodynamisch instabiele patiënten [31](#page=31). #### 1.4.4 Frequentie van meting De frequentie is afhankelijk van de arts [31](#page=31). * **NIBP:** Stabiele patiënt 1x/dag; instabiele patiënt om de 10-15 minuten tot 1-2 uur [32](#page=32). * **IBP:** Continue meting op IC/CCU. Hemodynamisch instabiele patiënten, patiënten met laag bloedvolume of patiënten die vaatvernauwende/verwijdende medicatie gebruiken, worden tijdelijk elke 5-15 minuten gecontroleerd [32](#page=32). #### 1.4.5 Aandachtspunten bij NIBP-meting * Niet meten aan arm met infuus, waaknaald, shunt, of na mamma-amputatie [32](#page=32). * Houding: zittend, bovenarm op hartniveau. Boven/onder hartniveau kan 20 mmHg verschil geven [32](#page=32). * Benen niet gekruist (kan bloeddruk verhogen) [32](#page=32). * Juiste maat bloeddrukmantchet gebruiken [32](#page=32). * Hygiëne van de stethoscoop [32](#page=32). * Controleer de juistheid van het meetapparaat (ijking) [32](#page=32). * Relateer bloeddruk aan overige parameters en klinische observaties [32](#page=32). * Procedure uitleggen aan patiënt [32](#page=32). * Rustpauze voor meting (niet gerookt/bewogen in laatste 15 min) [32](#page=32). * Patiënt mag niet bewegen of spreken tijdens meting [32](#page=32). * Ontbloot de bovenarm, handpalm naar boven, arm licht gebogen op hartniveau [32](#page=32). * Manchet stevig en volledig rond de bovenarm wikkelen, 2 cm boven elleboogplooi, midden boven armslagader [32](#page=32). * Blaas manchet op tot 30 mmHg boven het moment dat de pols niet meer voelbaar is [32](#page=32). * Plaats stethoscoopmembraan mediaal boven de elleboogholte op de armslagader [32](#page=32). * Laat manchet geleidelijk leeglopen tot eerste Korotkovtoon (systolische druk) [32](#page=32). * Laat manchet verder leeglopen tot laatste Korotkovtoon (diastolische druk bij volwassenen). Bij kinderen, zwangere vrouwen en sportharten kan de demping (fase IV) als maat dienen [32](#page=32). * Laat manchet volledig leeglopen en wacht 1-2 minuten voor herhaalde meting [32](#page=32). * Manchetten voor de pols zijn gevoelig voor beweging en vereisen een specifieke positionering [32](#page=32). #### 1.4.6 Bloeddrukclassificatie (mmHg) | Categorie | Systolisch | Diastolisch | | :--------------------- | :-------------- | :---------- | | Normaal | < 120 | < 80 | | Voorstadium hypertensie | 120 - 139 | 80 - 90 | | Fase I hypertensie | 140 - 159 | 90 - 99 | | Fase II hypertensie | 160 en hoger | 100 en hoger| --- # Beoordeling van bewustzijn en hogere cerebrale functies Dit deel van de studiehandleiding behandelt de beoordeling van het bewustzijn en gerelateerde hogere cerebrale functies, zoals cognitie en geheugen, inclusief de interpretatie van beoordelingsschalen [40](#page=40). ### 2.1 Bewustzijn Bewustzijn wordt gedefinieerd als het geestesvermogen dat het individu in staat stelt de buitenwereld waar te nemen en te verwerken, oftewel een beleving of besef te hebben van het eigen ik, ingebed in zijn omgeving. Neurologisch gezien is bewustzijn te omschrijven als de mate waarin een organisme kan reageren op prikkels uit de omgeving. Het bewustzijn wordt grotendeels onderhouden door een constante stroom van zintuigelijke informatie. Fysiologische slaap is een normale en wenselijke situatie van verminderd bewustzijn [40](#page=40). #### 2.1.1 Bewustzijnsstoornis Een bewustzijnsstoornis treedt op wanneer er te veel zintuiglijke prikkels (pijnprikkels) nodig zijn om enige reactie te krijgen, of wanneer de patiënt steeds weer inslaapt. Ernstiger is het totaal ontbreken van reacties of enkel nog primitieve reflexen. Bij bewustzijnsstoornissen is het traject van zintuiglijke input naar bewustzijn en motorische output ergens verstoord. De gevolgen hiervan zijn dat de patiënt geen adequate beslissingen kan nemen en zichzelf niet meer kan beschermen [40](#page=40). #### 2.1.2 Stadia van bewustzijn Bewustzijn kan worden onderverdeeld in verschillende stadia [41](#page=41): * **Bewust:** Normale reactie op aanspreken, kan opdrachten uitvoeren, ogen open [41](#page=41). * **Verminderd bewustzijn:** Verward, suf, kent vertrouwde personen niet meer, kan geen eenvoudige opdrachten uitvoeren, reageert vertraagd, geen adequate antwoorden [41](#page=41). * **Bewusteloos:** Geen reactie op aanspreken, rustig (lijkt op slapen) of onrustig (trekkende en strekkende beweging), meestal reactie op pijnprikkel of harde geluiden [41](#page=41). * **Diep bewusteloos (coma):** Geen reactie op aanspreken, geluiden of pijnprikkel [41](#page=41). #### 2.1.3 Oorzaken van bewustzijnsstoornissen Bewustzijnsstoornissen kunnen diverse oorzaken hebben, onderverdeeld in [41](#page=41): * **Cerebraal (problemen in de hersenen):** Tumoren, trauma, bloedingen, infecties, degeneratieve ziekten (bv. Alzheimer), status epilepticus [41](#page=41). * **Niet-cerebraal (buiten de hersenen, met effect op hersenfunctie):** * Metabool: Hypoxie, hypo- of hyperglycemie, leverfalen [41](#page=41). * Overig: Medicatie, drugs, infecties, hypotensie, syncope (door hypotensie), delier [41](#page=41). #### 2.1.4 Beoordeling van bewustzijn Klinisch is het beoordelen van bewustzijn complex, aangezien het hele traject van prikkelvorming tot motorische reactie wordt getest. Er zijn diverse hulpmiddelen en methoden [41](#page=41): * **AVPU-score (Alert, Verbale reactie, Pijnreactie, Unresponsiveness / WAPA - Wakker, Aanspreken, Pijn, Afwezig):** Een eenvoudige, eenmalige sneltest die onderdeel is van Early Warning Systems (EWS). Indien de score niet 'Alert' is, is dit een indicatie voor verdere beoordeling met de EMV-score [41](#page=41). * **EMV-score (Glasgow Coma Scale):** Een internationaal gehanteerde schaal die het bewustzijn weergeeft in een cijfer. De score wordt bepaald door de reacties op drie gebieden [41](#page=41): * **Ogen openen (E):** Beoordeelt de spontane reactie op prikkels [41](#page=41). * **Motorische reactie (M):** Beoordeelt de reactie op aanspreken en/of pijnprikkels [41](#page=41). * **Verbale reactie (V):** Beoordeelt de reactie op aanspreken (spraak) [41](#page=41). De EMV-score kent een maximale score van 15 punten (normaal bewustzijn) en een minimale score van 3 punten (diepe coma) [41](#page=41). * **Normaal bewustzijn:** Score 14-15 [42](#page=42). * **Verminderd bewustzijn:** Score 11-13. Kenmerken zijn spontane motoriek, intacte reflexen, maar vermindering van hogere cognitieve en sociale functies [42](#page=42). * **Bewusteloosheid:** Score 8-10. Kenmerken zijn weinig tot geen spontane motoriek, afname van reflexen, geen merkbare activiteit van hogere hersenfuncties, maar wel reactie op pijnprikkel [42](#page=42). * **Diepe bewusteloosheid (coma):** Score < 8. Kenmerken zijn afwezige motoriek, geen hogere hersenactiviteit, geen terugtrek-, slik- of wimperreflex, en geen of abnormale reactie op pijnprikkel [42](#page=42). > **Tip:** De EMV-score is moeilijk te evalueren bij patiënten met gehoorproblemen. Dien geen pijnprikkels toe bij gesedeerde/verslapte patiënten of patiënten met een lichaamstemperatuur < 33°C [42](#page=42). * **Pupilreactie observeren:** Een belangrijke parameter bij de beoordeling van bewustzijn [42](#page=42). * **Ramsay score:** Een andere schaal voor het beoordelen van sedatieniveau en bewustzijn [42](#page=42). * **DOS schaal (Delier Observatie Schaal):** Wordt gebruikt voor de observatie van delier [42](#page=42). * **Stressgedrag en -parameters observeren:** Agitatie, onrust, pols, bloeddruk, pupilgrootte, kleur, misselijkheid [42](#page=42). * **Oriëntatie in trias:** Het beoordelen van de oriëntatie van de patiënt in tijd, plaats en persoon [42](#page=42). ### 2.2 Hogere cerebrale functies Naast bewustzijn omvatten hogere cerebrale functies ook cognitie en opslag [42](#page=42). #### 2.2.1 Cognitie Cognitie is het vermogen om te leren en te begrijpen (verstandelijk vermogen). Het betreft mentale processen zoals zich iets herinneren, een object herkennen of actie plannen. Cognitie is nauw verbonden met bewustzijn; wanneer bewustzijn daalt, vallen cognitieve processen ook uit. Echter, een ogenschijnlijk goed bewustzijnsniveau betekent niet altijd intacte cognitie. Het beoordelen van cognitie gebeurt praktisch door te kijken naar geheugenfuncties [42](#page=42). #### 2.2.2 Opslag (Geheugen) Slechts een klein deel van de inkomende impulsen in de hersenstam of thalamus wordt verwerkt en bereikt het bewustzijn. Sommige van deze ervaringen worden opgeslagen om later oproepbaar te zijn. Dit leervermogen en geheugen zijn essentieel voor het menselijk functioneren en overleven, doordat het onderscheid mogelijk maakt tussen wat goed en schadelijk is, en adequaat reageren hierop [43](#page=43). #### 2.2.3 Oriëntatie in trias Desoriëntatie kan zich manifesteren op drie gebieden [43](#page=43): * **Desoriëntatie in tijd:** Het verlies van besef van de tijd van de dag, het jaar, of hoe lang geleden iets gebeurd is, en de volgorde van gebeurtenissen [43](#page=43). * **Desoriëntatie in plaats:** Het niet meer herkennen van de woonomgeving, de weg kwijtraken, of het verlies van het begrip van de relatie tussen verschillende locaties [43](#page=43). * **Desoriëntatie in persoon:** Het niet meer herkennen van mensen in de omgeving, of ze wel herkennen maar niet kunnen plaatsen (bijvoorbeeld een neef als zoon aanduiden) [43](#page=43). Desoriëntatie ontwikkelt zich langzaam en wordt geleidelijk erger, beginnend met minder belangrijke zaken en uiteindelijk het dagelijks leven beïnvloedend [43](#page=43). --- # Lichamelijk onderzoekstechnieken Lichamelijk onderzoekstechnieken omvatten systematische fysieke beoordelingen door een zorgverlener met behulp van inspectie, palpatie, percussie en auscultatie om objectieve gegevens te verzamelen die helpen bij het diagnosticeren en evalueren van de gezondheidstoestand. Dit staat naast de anamnese en de voorbereiding op technische onderzoeken als essentieel voor de gegevensverzameling [1](#page=1) [5](#page=5). ### 3.1 Algemene principes van lichamelijk onderzoek Het lichamelijk onderzoek helpt om meer zekerheid te krijgen na de anamnese. De standaardvolgorde van de technieken is IPPA (Inspectie, Palpatie, Percussie, Auscultatie), met uitzondering van het buikonderzoek, waar auscultatie voorafgaat aan palpatie en percussie. Naast deze vier basistechnieken omvat het lichamelijk onderzoek ook het meten van lengte, gewicht, lichaamstemperatuur en bloeddruk [6](#page=6). ### 3.2 De vier basistechnieken van lichamelijk onderzoek #### 3.2.1 Inspectie Inspectie is het visueel observeren van het lichaam van een patiënt om afwijkingen, houdingen, huidskleur, ademhalingspatronen en de algemene toestand te beoordelen. Dit omvat ook het kijken naar de mate van ziekte, psychische toestand, bewustzijnstoestand, lichaamshouding, aspect van huid en slijmvliezen, voedingstoestand, ademhaling en geur [1](#page=1) [6](#page=6). #### 3.2.2 Palpatie Palpatie is het onderzoeken van het lichaam door middel van aanraking en voelen, om informatie te verkrijgen over de textuur, grootte, temperatuur, weerstand en pijn van weefsels en organen. Het omvat zowel licht als diep voelen om de positie, omvang en stevigheid van organen te bepalen, en drukpijnlijkheid en afwijkingen in beweeglijkheid vast te stellen. Voorbeelden zijn het waarnemen van oedeem, het palperen van de lever, en rectaal/vaginaal toucher. Ook het voelen van de pols behoort hiertoe [1](#page=1) [6](#page=6). #### 3.2.3 Percussie Percussie is een techniek waarbij met de vingers op het lichaam wordt geklopt om geluid te produceren. Dit geluid kan informatie geven over de dichtheid en de toestand van onderliggende organen of weefsels. Het principe is het genereren van trillingen door vingers als hamers te gebruiken om het onderliggende weefsel te beoordelen op basis van het geluid/toonhoogte (bv. sonoor boven longen, mat boven lever/hart, tympanitisch boven holle organen) [1](#page=1) [6](#page=6). #### 3.2.4 Auscultatie Auscultatie is het luisteren naar interne lichaamsgeluiden, zoals hartslag, ademhaling en darmgeluiden, meestal met behulp van een stethoscoop, om afwijkingen te detecteren. Het betreft het luisteren naar geluiden van organen (longen, hart, darmen) met een stethoscoop om veranderingen ten opzichte van de normale geluiden te diagnosticeren. Dit wordt ook gebruikt bij het meten van de bloeddruk [1](#page=1) [6](#page=6). ### 3.3 Onderzoek van de psychische conditie Dit aspect wordt beoordeeld tijdens de anamnese en het lichamelijk onderzoek door observatie van uiterlijk, gedrag, attitude, expressieve aspecten, bewustzijn, gedachten, stemming, geheugen, beoordelingsvermogen, inzicht en intelligentie. Het doel is om de draagkracht van de patiënt voor behandeling in te schatten en eventuele ondersteuningsbehoeften te identificeren [6](#page=6). ### 3.4 Onderzoek van vitale functies Vitale functies zijn cruciaal voor levensbehoud. Bij levensreddend handelen (BLS, ALS) gaat het om bloedcirculatie, bewustzijn en ademhaling, aangezien uitval levensbedreigend is. In een klinische situatie, gereguleerd door het CZS, worden temperatuur, pols, bloeddruk, ademhaling en pijn beschouwd als vitale functies [6](#page=6). #### 3.4.1 Vitale parameters Vitale parameters zijn de meest cruciale indicatoren voor de lichamelijke toestand van een patiënt. Het accuraat verzamelen van deze gegevens is fundamenteel voor het diagnostisch proces. Ze omvatten doorgaans lichaamstemperatuur, pols, ademhaling en bloeddruk. Verschillende factoren kunnen de vitale parameters beïnvloeden [1](#page=1) [5](#page=5) [6](#page=6). ##### 3.4.1.1 Lichaamstemperatuur Lichaamstemperatuur is de mate van warmte die het lichaam in stand houdt, gereguleerd door de hypothalamus. Normale waarden liggen rond de 37 graden Celsius. Afwijkingen zoals koorts (hyperthermie) of hypothermie kunnen wijzen op ziekte of fysiologische veranderingen. Hyperthermie is een verhoogde lichaamstemperatuur boven de normale grenzen, vaak als gevolg van ziekte, infectie of overmatige warmteproductie, en kan potentieel levensbedreigend zijn. Hypothermie is een gevaarlijk verlaagde lichaamstemperatuur waarbij de kerntemperatuur onder de normale grenzen daalt, vaak door blootstelling aan kou of onvoldoende warmteproductie [2](#page=2). ##### 3.4.1.2 Pols De pols is de ritmische klopping van de arteriën, veroorzaakt door de samentrekking van het hart. De pols kan worden gevoeld door palpatie en geeft indicaties over hartslagfrequentie, ritme en slagvolume. Tachycardie is een abnormaal hoge hartslagfrequentie, gedefinieerd als meer dan 100 slagen per minuut bij volwassenen in rust, wat diverse oorzaken kan hebben zoals stress, koorts of hartaandoeningen. Bradycardie is een abnormaal lage hartslagfrequentie, gedefinieerd als minder dan 60 slagen per minuut bij volwassenen in rust, wat kan voorkomen bij atleten, maar ook wijzen op hartaandoeningen of medicatie-effecten [2](#page=2). ##### 3.4.1.3 Bloeddruk Bloeddruk is de druk die het bloed uitoefent op de wanden van de bloedvaten. Het wordt gemeten als systolische (contractie) en diastolische (relaxatie) druk en is essentieel voor de circulatie van bloed door het lichaam. Hypertensie is een verhoogde bloeddruk die bij herhaalde metingen wordt vastgesteld, wat een risicofactor is voor hart- en vaatziekten en andere gezondheidsproblemen. Hypotensie is een te lage bloeddruk, wat kan leiden tot symptomen als duizeligheid, flauwvallen en orgaanfalen als gevolg van onvoldoende bloedtoevoer naar de weefsels [2](#page=2). Systole is de fase van de hartcyclus waarin de hartspier samentrekt om bloed uit te pompen in de arteriën, wat resulteert in de hoogste bloeddrukwaarde (systolische druk). Diastole is de fase van de hartcyclus waarin de hartspier ontspant en zich vult met bloed, wat resulteert in de laagste bloeddrukwaarde (diastolische druk) in de arteriën [4](#page=4). ##### 3.4.1.4 Ademhaling Ademhaling is het proces van gasuitwisseling waarbij zuurstof wordt opgenomen en kooldioxide wordt afgevoerd uit het lichaam. Dit is essentieel voor de cellulaire functie en homeostase, en wordt gereguleerd door het ademhalingscentrum in de hersenstam. Tachypnoe is een abnormaal snelle ademhalingsfrequentie, gedefinieerd als meer dan 24 ademhalingen per minuut bij volwassenen in rust, vaak geassocieerd met koorts, angst of inspanning. Bradypnoe is een abnormaal langzame ademhalingsfrequentie, gedefinieerd als minder dan 10 ademhalingen per minuut bij volwassenen in rust, wat kan duiden op ademhalingsdepressie door medicatie of neurologische problemen [3](#page=3). > **Tip:** Zuurstoftherapie is de toediening van extra zuurstof aan een patiënt om een zuurstoftekort (hypoxie) te corrigeren, gebruikt bij diverse ademhalings- en circulatieproblemen [3](#page=3). Pulse-oximetrie is een niet-invasieve methode om de zuurstofsaturatie van hemoglobine in het bloed (SpO2) te meten door middel van een sensor op bijvoorbeeld een vinger of oorlel, wat de effectiviteit van zuurstoftoediening en de gasuitwisseling beoordeelt [3](#page=3). ##### 3.4.1.5 Bewustzijn Bewustzijn is het geestesvermogen dat een individu in staat stelt de omgeving waar te nemen en te verwerken, en een besef te hebben van het eigen ik, variërend van alertheid tot diep coma. Cognitie is het verstandelijk vermogen om te leren, te begrijpen, te onthouden, te redeneren en problemen op te lossen, nauw verbonden met het bewustzijn. De Glasgow Coma Scale (EMV-score) is een gestandaardiseerde schaal die gebruikt wordt om de mate van bewustzijn te beoordelen door te kijken naar oogopening, verbale reactie en motorische respons, met scores van 3 (diep coma) tot 15 (normaal bewustzijn). Oriëntatie in trias omvat het vermogen van een persoon om zich te oriënteren in tijd (dag, seizoen), plaats (locatie, omgeving) en persoon (zichzelf en anderen herkennen), wat essentieel is voor een normaal bewustzijn en cognitief functioneren [3](#page=3). ### 3.5 Gerelateerde concepten in lichamelijk onderzoek #### 3.5.1 Vasoconstrictie en vasodilatatie Vasoconstrictie is het vernauwen van de bloedvaten, wat de bloeddruk kan verhogen en de bloedtoevoer naar bepaalde gebieden kan verminderen, vaak een reactie op stress of kou. Vasodilatatie is het verwijden van de bloedvaten, wat de bloeddruk kan verlagen en de bloedtoevoer naar bepaalde gebieden kan verhogen, vaak een reactie op warmte of bepaalde medicijnen [4](#page=4). #### 3.5.2 Sepsis en delirium Sepsis is een levensbedreigende toestand die ontstaat als reactie op een infectie, waarbij het immuunsysteem overmatig reageert en orgaanfalen kan veroorzaken, vaak gepaard gaand met veranderingen in vitale parameters zoals temperatuur en hartslag. Delirium is een plotselinge, ernstige verwardheid of geestesstoornis die vaak gepaard gaat met desoriëntatie, hallucinaties en angst, vaak veroorzaakt door een onderliggende medische aandoening of medicatie [4](#page=4). --- # Lichaamstemperatuurregulatie Lichaamstemperatuurregulatie is het dynamische evenwicht tussen warmteproductie en warmteverlies, essentieel voor het behoud van homeostase en geïnitieerd door de hypothalamus [19](#page=19). ### 4.1 Algemene principes van temperatuurregulatie Het lichaam handhaaft een kerntemperatuur door de productie en het verlies van warmte te reguleren. Dit proces wordt gecoördineerd door de hypothalamus, die fungeert als de thermostaat van het lichaam [19](#page=19) [20](#page=20). ### 4.2 Warmteproductie Warmteproductie is een continu proces dat beïnvloed wordt door centrale regulatie, de activiteit van spieren en organen, en gedrag [20](#page=20). #### 4.2.1 Centrale regulatie * **Thermosensoren:** Zowel in de huid als centraal in de hypothalamus bevinden zich sensoren die de lichaamstemperatuur meten. De huidthermosensoren meten de temperatuur van de 'schil' van het lichaam, terwijl de hypothalamus de temperatuur van het bloed meet [20](#page=20). * **Hypothalamus:** Functioneert als de thermostaat en stuurt signalen naar de hypofyse, hersenstam en hersenschors om de warmteproductie aan te passen [20](#page=20). * **Hypofyse:** Reguleert de afgifte van TSH (thyroïdstimulerend hormoon), wat de schildklier stimuleert om thyroxine te produceren. Thyroxine verhoogt het metabolisme, wat leidt tot verhoogde warmteproductie. Bij een stijgende bloedtemperatuur remt de hypothalamus deze signalen [20](#page=20). * **Hersenstam:** Reguleert de spiertonus via efferente zenuwbanen. Koude leidt tot een verhoogde spiertonus, wat onwillekeurige bewegingen zoals rillen veroorzaakt [20](#page=20). * **Hersenschors:** Verwerkt warmte- en koudesignalen en maakt bewuste reacties op temperatuurveranderingen mogelijk [20](#page=20). #### 4.2.2 Spieren en organen De warmteproductie is afhankelijk van het celmetabolisme [20](#page=20). * **Inwendige organen:** Organen in de thorax en abdomen, samen met de hersenen, dragen in rust voor het grootste deel bij aan de warmteproductie (ongeveer 56% door thorax/abdomen en 16% door de hersenen) [21](#page=21). * **Spieren:** Produceren in rust ongeveer 18% van de warmte, maar dit kan oplopen tot 90% bij zware inspanning. Lichaamsbeweging en rillen zijn belangrijke mechanismen voor extra warmteproductie [21](#page=21). * **Warmtestroom:** Actieve organen verwarmen het bloed, en de circulatie zorgt voor warmteverdeling. Deze inwendige warmtestroom is effectief als de huidtemperatuur hoger is dan die van de organen. Bij een te hoge lichaamstemperatuur wordt de interne warmtestroom verhoogd door vasodilatatie van de huidvaten [21](#page=21). #### 4.2.3 Gedrag Gedragsaanpassingen helpen bij het reguleren van warmteproductie en -afgifte [21](#page=21). * **Bij te lage warmteproductie:** Verhoogde spieractiviteit (bv. stampen, armen zwaaien) en het beperken van warmteafgifte [21](#page=21). * **Bij te hoge warmteproductie:** Innemen van koortswerende middelen, schaduw opzoeken, en vermijden van spierarbeid [21](#page=21). ### 4.3 Situaties met verhoogde warmteproductie Deze situaties kenmerken zich door meer warmteproductie dan warmteverlies, leidend tot een stijging van de lichaamstemperatuur [21](#page=21). * **Verhoging/Subfebriele koorts:** Kerntemperatuur tot 37.9°C [22](#page=22). * **Koorts:** Temperaturen boven 38°C, veroorzaakt door een verhoogde instelling van de thermostaat in de hypothalamus, vaak als reactie op prostaglandines of bacteriële toxinen. Symptomen omvatten wisselend warm en koud hebben, rillen, kippenvel, transpireren, warme huid, rood gezicht, droge lippen en huid, verhoogde pols en ademhaling, en bij snelle stijging stuipen [22](#page=22). * **Hyperthermie:** Temperaturen van 41°C of hoger, levensbedreigend indien niet ingegrepen wordt [22](#page=22). * **Grote inspanning:** Kan leiden tot een tijdelijke temperatuurstijging tot 38-38.5°C, die na rust normaliseert [22](#page=22). * **Koude rilling:** Actieve temperatuurverhoging door spiersamentrekkingen, vaak bij infecties, met sterke vasoconstrictie in de huid en een koudesignaal naar de hypothalamus [22](#page=22). * **Sepsis (warme/hyperdynamische fase):** Hoge warmteproductie door weefselhypoxie, gecombineerd met warmteverlies door vasodilatatie [22](#page=22). * **Hyperthyreoïdie:** Overproductie van thyroxine leidt tot een continu verhoogd celmetabolisme en hogere warmteproductie [22](#page=22). * **Delirium tremens:** Gaat gepaard met verhoogde warmteproductie door tremoren, zweten en een rode gelaatskleur [22](#page=22). * **Maligne hyperthermie:** Een erfelijke aandoening van de spieren die leidt tot massale spiercontracties en een snelle, levensbedreigende temperatuurstijging [22](#page=22). * **Maligne neuroleptisch syndroom:** Een ernstig neurologisch beeld met hyperthermie, veroorzaakt door neuroleptica en antipsychotica [22](#page=22). * **Serotonerg syndroom:** Intoxicatie met serotonine, leidend tot spiertrekkingen en een sterke temperatuurstijging [22](#page=22). * **Status epilepticus:** Spiersamentrekkingen tijdens epileptische aanvallen verhogen de warmteproductie [22](#page=22). ### 4.4 Situaties met verlaagde warmteproductie In deze situaties wordt te weinig warmte geproduceerd, wat resulteert in een koude huid [22](#page=22). * **Hypothermie:** Kerntemperatuur lager dan 36°C. Symptomen omvatten rillen, koude ledematen, koudegevoel en pilo-erectie. Oorzaken zijn onder andere onbedoelde blootstelling aan kou en bevriezing [23](#page=23). * **Mechanismen bij dalende temperatuur:** Vasoconstrictie van bloedvaten in de huid, pilo-erectie, afname van transpiratie, stimulatie van warmteproductie door rillen en toegenomen stofwisseling [23](#page=23). * **Ernstige hypothermie:** Onder de 34.4°C raakt de regulatie door de hypothalamus belemmerd, en onder de 29.4°C werkt de hypothalamus niet meer [23](#page=23). * **Uitputting:** Vermoeide spieren kunnen onvoldoende warmte produceren [23](#page=23). * **Shock:** Circulatoire insufficiëntie leidt tot hypoxische spieren die minder warmte produceren [23](#page=23). * **Hypothyreoïdie:** Lage productie van schildklierhormoon resulteert in een vertraagd celmetabolisme en lagere warmteproductie [23](#page=23). * **Matige en ernstige onderkoeling:** Lage temperaturen vertragen biochemische processen en verbranding [23](#page=23). * **Kunstmatige hypothermie:** Wordt toegepast bij specifieke operaties en na reanimatie [23](#page=23). ### 4.5 Warmteafgifte Warmteafgifte vindt plaats via de huid en slijmvliezen en wordt gereguleerd door de hypothalamus [23](#page=23). #### 4.5.1 Centrale regulatie Bij een te hoge lichaamstemperatuur stuurt de hypothalamus impulsen naar de hypofyse, hersenstam en hersenschors [23](#page=23). #### 4.5.2 Huid De huid (oppervlakte van 1.5-2 m²) speelt een cruciale rol bij warmteafgifte [23](#page=23). * **Vasodilatatie en vasoconstrictie:** Bij een te hoge temperatuur verwijden bloedvaten in de huid (vasodilatatie) om warmte naar het oppervlak te leiden. Bij warmte vasthouden vernauwen de bloedvaten (vasoconstrictie), waardoor de huid als isolator werkt. In rust stroomt ongeveer 4% van de cardiac output door de huid, oplopend tot 50% bij extreme warmteafgifte [24](#page=24). * **Methoden van warmteverlies via de huid:** * **Uitstraling (radiatie):** Warmteoverdracht zonder direct contact, effectief als de omgeving koeler is dan de huid. In rust verliezen we 60% van de warmte via straling [24](#page=24). * **Verdamping (evaporatie):** Warmteverlies door verdamping van zweet en vocht van slijmvliezen. Meest effectief bij inspanning [24](#page=24). * **Geleiding (conductie):** Warmteoverdracht door direct contact met een kouder gebied, vooral effectief in water [24](#page=24). * **Stroming (convectie):** Warmteverlies doordat opgewarmde luchtlaagjes rond de huid door wind worden weggevoerd [24](#page=24). * **Regionale verschillen:** Het grootste deel van de warmteafgifte vindt plaats in het hoofd-halsgebied (65%). De romp is beter geïsoleerd, en de extremiteiten dragen alleen bij bij grote inspanning [24](#page=24). #### 4.5.3 Deltatemperatuur De deltatemperatuur is het verschil tussen de kerntemperatuur en de schiltemperatuur (normaal 3-6°C). Een toenemende deltatemperatuur duidt op verminderde huiddoorbloeding, terwijl een lage deltatemperatuur wijst op goede doorbloeding [24](#page=24). #### 4.5.4 Warmteafgifte via slijmvliezen Vooral via de longen kan het lichaam aanzienlijke hoeveelheden warmte kwijtraken, met name als de ingeademde lucht koeler is dan het bloed [24](#page=24). #### 4.5.5 Gedrag Bewust gedragsaanpassingen helpen bij het reguleren van warmteafgifte [24](#page=24). * **Gedrag in koude omgeving:** Oppervlakte verkleinen, kleding aantrekken, activiteit verhogen, verwarming aanzetten [24](#page=24). * **Gedrag in warme omgeving:** Oppervlakte vergroten, kleding uittrekken, inspanning verminderen, koud water drinken, zwemmen of een koel bad nemen [24](#page=24). --- # Bloeddruk meten en factoren die de bloeddruk beïnvloeden Dit hoofdstuk beschrijft de bloeddruk, de methoden om deze te meten, en de diverse factoren die de bloeddruk kunnen beïnvloeden. ### 4.1 Wat is bloeddruk? De bloeddruk is de druk die het bloed uitoefent op de wanden van de arteriën tijdens de hartcyclus. Deze druk kent twee componenten [11](#page=11): * **Systole:** De druk tijdens de hartcontractie, wat resulteert in de hoogste bloeddruk [11](#page=11). * **Diastole:** De druk tijdens de ontspanning van het hart na contractie, wat resulteert in de laagste bloeddruk [11](#page=11). ### 4.2 Factoren die de bloeddruk beïnvloeden Er zijn zeven belangrijke factoren die de bloeddruk beïnvloeden: 1. **Hartminutenvolume:** De kracht van de hartcontracties bepaalt hoeveel bloed er per minuut door het lichaam wordt gepompt [12](#page=12). 2. **Perifere vaatweerstand:** Dit is de weerstand die de bloedvaten bieden aan de bloedstroom, en wordt gereguleerd door het autonome zenuwstelsel. Het is een belangrijke maatstaf voor de diastolische bloeddruk [12](#page=12). 3. **Elasticiteit van de arteriën:** De mate waarin bloedvaten na rek terugkeren naar hun oorspronkelijke vorm. Met het ouder worden neemt de elasticiteit af, wat leidt tot een hogere systolische en licht gestegen diastolische druk [12](#page=12). 4. **Bloedvolume:** Een toename van het bloedvolume leidt tot een hogere bloeddruk, terwijl een afname resulteert in een lagere bloeddruk [12](#page=12). 5. **Stroperigheid (viscositeit) van het bloed:** Bloed met een hogere viscositeit ondervindt meer weerstand in de bloedvaten, wat de bloeddruk verhoogt [12](#page=12). 6. **Hormonen en enzymen:** Diverse hormonen en enzymen spelen een rol bij de bloeddrukregulatie. Voorbeelden zijn adrenaline (vasoconstrictie), aldosteron, renine en angiotensine (bloeddrukstijging), en histamine en acetylcholine (vasodilatatie) [12](#page=12). 7. **Chemoreceptoren:** Deze receptoren zijn gevoelig voor veranderingen in zuurstof (O₂), kooldioxide (CO₂) en pH in het bloed. Stimulatie van chemoreceptoren kan het vasomotorisch centrum beïnvloeden en de perifere vaatweerstand verhogen [12](#page=12). #### 4.2.1 Invloed van persoonlijke en omgevingsfactoren Naast de fysiologische factoren, worden bloeddruk en hypertensie ook beïnvloed door: * **Persoonlijke factoren:** Leeftijd, leefstijl (gewicht, voeding, zoutinname, beweging, alcoholgebruik) [13](#page=13). * **Omgevingsfactoren:** Drukke leefomgeving, werkruimte, temperatuurschommelingen [13](#page=13). * **Andere invloeden:** Angst kan leiden tot een stijging van adrenaline, wat de bloeddruk, pols en ademhalingsfrequentie verhoogt. Plotseling trauma kan vasodilatatie of vasoconstrictie veroorzaken. Micro-organismen kunnen de pols doen stijgen [13](#page=13). ### 4.3 Grenswaarden en indicaties van bloeddrukmeting Hoewel er geen specifieke grenswaarden direct in de tekst vermeld worden, wordt een classificatie getoond met de volgende waarden (in mmHg) [12](#page=12): * **Normaal:** <120/80 * **Voorstadium hypertensie:** 120-139/80-90 * **Fase I hypertensie:** 140-159/90-99 * **Fase II hypertensie:** 160+/100+ Een bloeddrukmeting geeft informatie over de algemene gezondheidstoestand, de toestand van het hart en de arteriën (systolisch), de vaatweerstand (diastolisch), het bloedvolume en de neurologische regulatie. Het is belangrijk te beseffen dat een enkele meting onvoldoende is; de normale bloeddruk van de patiënt moet altijd worden nagegaan [12](#page=12). ### 4.4 Bloeddrukmeten Er zijn twee hoofmethoden om de bloeddruk te meten: #### 4.4.1 Indirecte methode (NIBP - Non-Invasive Blood Pressure) Dit is de meest gebruikelijke methode en wordt uitgevoerd met een sphygmomanometer en stethoscoop, waarbij de **Korotkovtonen** worden beluisterd, of met een elektronische bloeddrukmeter [13](#page=13). * **Korotkovtonen (K-fasen):** * De **systolische waarde** wordt bepaald door de eerste hoorbare toon [13](#page=13). * De **diastolische waarde** wordt bepaald door de laatste hoorbare toon (fase V). Bij kinderen, zwangere vrouwen en personen met een sporthart wordt fase IV gebruikt [13](#page=13). #### 4.4.2 Directe methode (IBP - Invasive Blood Pressure) Deze methode maakt gebruik van een arteriële katheter en wordt voornamelijk toegepast op de intensive care (ICU) bij hemodynamisch instabiele patiënten [13](#page=13). #### 4.4.3 Frequentie van meting De frequentie van bloeddrukmetingen hangt af van de toestand van de patiënt. Bij een stabiele patiënt wordt dit één keer per dag gemeten, terwijl bij een instabiele patiënt metingen elke 10-15 minuten tot elke 1-2 uur nodig kunnen zijn. Op de ICU kan een continue meting plaatsvinden [13](#page=13). #### 4.4.4 Aandachtspunten bij NIBP meten Om een accurate bloeddrukmeting te verkrijgen, zijn de volgende aandachtspunten essentieel [13](#page=13): * Niet meten aan de arm met een infuus, shunt, of na een mamma-amputatie [13](#page=13). * De patiënt dient zittend te zijn met de bovenarm op hartniveau; afwijkingen in houding kunnen grote verschillen in meting veroorzaken [13](#page=13). * De benen mogen niet gekruist zijn, omdat dit de bloeddruk kan verhogen [13](#page=13). * Gebruik de juiste maat bloeddrukmanchet [13](#page=13). * Zorg voor hygiëne van de stethoscoop [13](#page=13). * Controleer de juistheid van het apparaat (ijking) [13](#page=13). * Relateer de gemeten bloeddruk altijd aan andere parameters en klinische observaties [13](#page=13). ### 4.5 Hypertensie Hypertensie is een verhoogde bloeddruk. De oorzaken en beïnvloedende factoren hiervan zijn complex en omvatten zowel persoonlijke als omgevingsfactoren, evenals psychologische en fysiologische reacties [13](#page=13). > **Tip:** Het is cruciaal om de bloeddruk van een patiënt altijd te vergelijken met eerdere metingen en de normale waarden voor die specifieke persoon om afwijkingen te kunnen herkennen. > **Voorbeeld:** Een patiënt met een bloeddruk van 130/85 mmHg kan in rust normaal zijn, terwijl deze waarde bij een andere patiënt die normaal 110/70 mmHg heeft, een aanzienlijke stijging kan betekenen. --- ## 5 Bloeddruk meten en factoren die de bloeddruk beïnvloeden Bloeddruk meten en de factoren die de bloeddruk beïnvloeden, vormen een cruciaal aspect van fysiologische monitoring en het beoordelen van de algehele gezondheidstoestand van een patiënt. ### 5.1 Bloeddruk: definitie en meting Bloeddruk is de druk die het hart genereert om organen van bloed te voorzien via de bloedvaten. Deze druk varieert met de hartcyclus: de hogere druk tijdens hartcontractie is de systolische druk, en de lagere druk tijdens hartrelaxatie is de diastolische druk. De polsdruk is het verschil tussen de systolische en diastolische druk, normaal gesproken tussen 30 en 50 mmHg [30](#page=30). #### 5.1.1 Indicaties van bloeddrukmeting Bloeddrukmeting biedt essentiële informatie over de algemene gezondheid, de toestand van het hart en de arteriën (systolische druk), de vaatweerstand (diastolische druk) en het bloedvolume. Een enkele meting is echter onvoldoende; het is cruciaal om de normale bloeddruk van de patiënt te kennen [31](#page=31). #### 5.1.2 Methoden van bloeddrukmeting Er bestaan zowel indirecte (non-invasieve blood pressure, NIBP) als directe (invasive blood pressure, IBP) methoden voor bloeddrukmeting [31](#page=31). * **Indirecte meting (NIBP):** Deze methode maakt gebruik van een sfygmomanometer en stethoscoop, of een elektronische bloeddrukmeter die ook de gemiddelde arteriële druk (MAP) en pols meet. De Korotkovtonen worden gebruikt om de systolische en diastolische druk te bepalen [31](#page=31). * **Directe meting (IBP):** Deze methode omvat het plaatsen van een arteriële katheter en wordt voornamelijk toegepast op de intensive care (IC) bij hemodynamisch instabiele patiënten [31](#page=31). #### 5.1.3 Frequentie van meting De frequentie van bloeddrukmetingen wordt bepaald door de arts. Voor NIBP geldt dat stabiele patiënten één keer per dag worden gemeten, terwijl instabiele patiënten elke 10-15 minuten tot 1-2 uur worden gecontroleerd. Bij IBP vinden continue metingen plaats op de IC/CCU. Hemodynamisch instabiele patiënten, patiënten met een laag bloedvolume of patiënten die vaatvernauwende/verwijdende medicatie gebruiken, worden tijdelijk elke 5-15 minuten gecontroleerd [31](#page=31) [32](#page=32). #### 5.1.4 Aandachtspunten bij NIBP-meting Bij de NIBP-meting zijn diverse aandachtspunten van belang voor een accurate meting [32](#page=32): * **Niet meten aan:** een arm met infuus, waaknaald, shunt, of na mamma-amputatie [32](#page=32). * **Houding:** De patiënt moet zitten, met de bovenarm op hartniveau. Afwijkingen van hartniveau kunnen een verschil van wel 20 mmHg veroorzaken [32](#page=32). * **Benen:** De benen mogen niet gekruist zijn, omdat dit de bloeddruk kan verhogen [32](#page=32). * **Manchet:** Gebruik de juiste maat bloeddrukmanchet, wikkel deze stevig en volledig rond de bovenarm, 2 cm boven de elleboogplooi, ter hoogte van de midden-boven-armslagader [32](#page=32). * **Apparaat:** Zorg voor de hygiëne van de stethoscoop en controleer de juistheid van het meetapparaat (ijking) [32](#page=32). * **Relatie met andere parameters:** Relateer de bloeddruk aan overige parameters en klinische observaties [32](#page=32). * **Communicatie:** Leg de procedure uit aan de patiënt [32](#page=32). * **Rustpauze:** Laat de patiënt een rustpauze nemen van 15 minuten vóór de meting (niet gerookt/bewogen) [32](#page=32). * **Patiëntgedrag:** De patiënt mag niet bewegen of spreken tijdens de meting [32](#page=32). * **Armpositie:** Ontbloot de bovenarm, handpalm naar boven, arm licht gebogen op hartniveau [32](#page=32). * **Opblazen manchet:** Blaas de manchet op tot 30 mmHg boven het punt waarop de pols niet meer voelbaar is [32](#page=32). * **Plaatsen stethoscoop:** Plaats het stethoscoopmembraan mediaal boven de elleboogholte op de armslagader [32](#page=32). * **Leeglopen manchet:** Laat de manchet geleidelijk leeglopen tot de eerste Korotkovtoon (systolische druk). Laat de manchet verder leeglopen tot de laatste Korotkovtoon (diastolische druk bij volwassenen); bij kinderen, zwangere vrouwen en sportharten kan de demping (fase IV) als maat dienen [32](#page=32). * **Herhaalde meting:** Laat de manchet volledig leeglopen en wacht 1-2 minuten voor een herhaalde meting [32](#page=32). * **Polsmanchetten:** Manchetten voor de pols zijn gevoelig voor beweging en vereisen specifieke positionering [32](#page=32). #### 5.1.5 Bloeddrukclassificatie De bloeddruk wordt geclassificeerd in verschillende categorieën op basis van systolische en diastolische waarden [32](#page=32): | Categorie | Systolisch | Diastolisch | | :--------------------- | :------------ | :------------ | | Normaal | < 120 mmHg | < 80 mmHg | | Voorstadium hypertensie | 120 - 139 mmHg | 80 - 90 mmHg | | Fase I hypertensie | 140 - 159 mmHg | 90 - 99 mmHg | | Fase II hypertensie | 160 mmHg en hoger | 100 mmHg en hoger | ### 5.2 Factoren die de bloeddruk beïnvloeden Er zijn zeven belangrijke factoren die de bloeddruk beïnvloeden [31](#page=31). 1. **Hartminutenvolume:** Dit is de hoeveelheid bloed die het hart per minuut uitpompt en wordt beïnvloed door de kracht van de hartcontracties, met name de systolische druk [31](#page=31). 2. **Perifere vaatweerstand:** Dit is de weerstand die het bloed ondervindt in de bloedvaten, voornamelijk gestuurd door het autonome zenuwstelsel. Het is een maat voor de diastolische bloeddruk. Vasoconstrictie (vernauwing van bloedvaten) verhoogt de weerstand, terwijl vasodilatatie (verwijding van bloedvaten) deze verlaagt [31](#page=31). 3. **Elasticiteit van de arteriën:** Dit verwijst naar de mate waarin bloedvaten terugkeren naar hun oorspronkelijke staat na expansie. Verminderde elasticiteit, zoals bij veroudering, leidt tot een hogere systolische en licht verhoogde diastolische druk [31](#page=31). 4. **Bloedvolume:** Een toename van het bloedvolume verhoogt de bloeddruk, terwijl een afname deze verlaagt [31](#page=31). 5. **Stroperigheid (viscositeit) van het bloed:** Een hogere viscositeit leidt tot meer weerstand en dus een hogere bloeddruk; een lagere viscositeit verlaagt de weerstand en bloeddruk [31](#page=31). 6. **Hormonen en enzymen:** Stoffen zoals epinefrine en norepinefrine veroorzaken vasoconstrictie, terwijl histamine en acetylcholine vasodilatatie veroorzaken. Aldosteron, renine en angiotensine dragen bij aan een langzame bloeddrukstijging [31](#page=31). 7. **Chemoreceptoren:** Deze receptoren zijn gevoelig voor veranderingen in de partiële zuurstofdruk (PaO2), partiële koolstofdioxidedruk (PaCO2) en pH. Ze beïnvloeden het vasomotorisch centrum en de perifere vaatweerstand [31](#page=31). #### 5.2.1 Voorbeeld casus: Dhr. Janssens Bij Dhr. Janssens (54 jaar, angstig, onregelmatig leven, ongezonde voeding) met een bloeddruk van 160/100 mmHg en een pols van 120/min, zijn de volgende factoren relevant [33](#page=33): * **Hartminutenvolume:** Mogelijk verhoogd door de hoge hartfrequentie [33](#page=33). * **Perifere vaatweerstand:** Waarschijnlijk verhoogd door stress en angst (adrenaline leidt tot vasoconstrictie). Leefgewoontes (voeding) kunnen atherosclerose bevorderen [33](#page=33). * **Elasticiteit arteriën:** Risico op atherosclerose door leefgewoontes [33](#page=33). * **Bloedvolume:** Niet gekend, waarschijnlijk normaal [33](#page=33). * **Stroperigheid bloed:** Niet gekend, waarschijnlijk normaal [33](#page=33). * **Hormonen en enzymen:** Angst en stress leiden tot adrenaline vrijstelling [33](#page=33). * **Chemoreceptoren:** Geen afwijkingen gekend [33](#page=33). De patiënt is ook tachycard, waarschijnlijk door stress en angst [33](#page=33). --- # ademhaling: observaties en factoren die ademhaling beïnvloeden Dit onderdeel van de studiehandleiding behandelt de observaties en de diverse factoren die de ademhaling beïnvloeden, cruciaal voor de verpleegkundige beoordeling van patiënten. ### 5.1 Wat is ademhaling? Ademhaling is het vitale proces van gasuitwisseling, waarbij zuurstof (O2) wordt opgenomen en koolstofdioxide (CO2) wordt afgevoerd uit het lichaam. Dit proces is essentieel voor het handhaven van de homeostase van het bloed, met name het op peil houden van de pH [13](#page=13). #### 5.1.1 Fasen van ademhaling De ademhaling kent twee hoofdfasen: * **Inademing:** Dit is een actief proces waarbij het middenrif naar beneden beweegt en de externe intercostale spieren samentrekken, wat resulteert in het uitzetten van de borstkas [13](#page=13). * **Uitademing:** Dit is doorgaans een passief proces [13](#page=13). #### 5.1.2 Regulatie van ademhaling De ademhaling wordt autonoom gereguleerd door het ademhalingscentrum, gelegen in de verlengde merg (medulla oblongata). De concentratie van koolstofdioxide (CO2) in het bloed, gemeten door chemoreceptoren in de aortaboog en de glomus caroticum, is een belangrijke trigger voor deze regulatie [13](#page=13). ### 5.2 Factoren die ademhaling beïnvloeden Verschillende factoren kunnen de ademhaling beïnvloeden, zowel de frequentie, diepte, als het algehele patroon [14](#page=14). #### 5.2.1 Leeftijd De normale ademhalingsfrequentie varieert aanzienlijk met de leeftijd: * Pasgeborenen: 35-40 ademhalingen per minuut [14](#page=14). * Kleuters: 25-30 ademhalingen per minuut [14](#page=14). * Volwassenen: 14-18 ademhalingen per minuut [14](#page=14). * Ouderen: Vaak meer dan 20 ademhalingen per minuut [14](#page=14). #### 5.2.2 Werk- en leefklimaat Omgevingsfactoren en levensstijl spelen een rol: * **Activiteitenniveau:** Zittend werk versus zwaar werk of sport [14](#page=14). * **Omgevingskwaliteit:** Slechte huisvesting kan de ademhaling beïnvloeden [14](#page=14). * **Leefgewoonten:** Roken heeft een directe impact op de luchtwegen [14](#page=14). * **Medicatiegebruik:** Bepaalde medicijnen kunnen de ademhaling onderdrukken of stimuleren [14](#page=14). * **Gemoedstoestand:** Emoties zoals angst en stress kunnen de ademhaling versnellen [14](#page=14). ### 5.3 Ademhaling: observaties De ademhaling wordt vaak onderschat in zijn belang als vitale indicator, maar nauwkeurige observatie is cruciaal [14](#page=14). #### 5.3.1 Frequentie en ritme * **Normale frequentie:** Bij volwassenen is dit 14-18 ademhalingen per minuut [14](#page=14). * **Tachypneu:** Een abnormaal snelle ademhalingsfrequentie, gedefinieerd als meer dan 24 ademhalingen per minuut bij volwassenen in rust [14](#page=14) [3](#page=3). * **Bradypneu:** Een abnormaal langzame ademhalingsfrequentie, gedefinieerd als minder dan 10 ademhalingen per minuut bij volwassenen in rust [14](#page=14) [3](#page=3). * **Verhouding pols:ademhaling:** Normaal gesproken is deze verhouding ongeveer 5:1 [14](#page=14). * **Ritme:** Een normaal ritme is regelmatig. Sterk structureel onregelmatige ademhalingen kunnen wijzen op pathologie [14](#page=14). #### 5.3.2 Diepte De diepte van de ademhaling verwijst naar de hoeveelheid lucht die per ademhaling wordt ingeademd. Normaal gesproken is dit ongeveer 500 ml, met een verse lucht wissel van ongeveer 350 ml [14](#page=14). #### 5.3.3 Gelijkmatigheid Alle ademhalingen dienen even diep te zijn. Ongelijke diepte kan wijzen op problemen [14](#page=14). #### 5.3.4 Symmetrie De borstkas moet symmetrisch bewegen tijdens het ademen. Asymmetrie kan duiden op thoracale afwijkingen of longproblemen [14](#page=14). #### 5.3.5 Gebruik van hulpademhalingsspieren Bij ademnood kan men observatie doen van het gebruik van hulpademhalingsspieren in de nek, neusvleugels of schoudergordel [14](#page=14). #### 5.3.6 Ademgeluiden Normaal gesproken zijn de ademgeluiden nauwelijks hoorbaar. Afwijkende geluiden zoals rochelen, piepen of borrelen duiden op problemen in de luchtwegen [14](#page=14). #### 5.3.7 Geur De uitademingslucht is normaal gesproken geurloos. Afwijkende geuren kunnen wijzen op specifieke aandoeningen (bv. acetongeur bij ketoacidose) [14](#page=14). ### 5.4 Afwijkende observaties van de ademhaling Diverse termen beschrijven afwijkende ademhalingspatronen en hun mogelijke indicaties: | Term | Beschrijving | Indicaties | | :-------------------- | :-------------------------------------------------------------- | :------------------------------------------------------------------------------------- | | Apneu | Ademhalingsstilstand | Bewusteloos, cyanotisch, levensbedreigend (hartstilstand, verdrinking) | [15](#page=15). | Dyspneu | Bemoeilijkte ademhaling / kortademigheid | Verhoogde frequentie, oppervlakkiger, kost inspanning | [15](#page=15). | Dyspneu d’effort | Kortademigheid bij inspanning | In rust weinig klachten | [15](#page=15). | Orthopneu | Kortademigheid in rust die verbetert bij rechtop zitten | Longziektes, hartpatiënten, hulpademhalingsspieren | [15](#page=15). | Bradypneu | Langzame ademhaling (<10/min) | Ademhalingsdepressie, overdosis medicatie | [15](#page=15) [3](#page=3). | Tachypneu | Versnelde ademhaling (>24/min) | Koorts, angst, inspanning | [15](#page=15) [3](#page=3). | Hypoventilatie | Onvoldoende ademhaling met O2-tekort in bloed | Langzame of oppervlakkige snelle AH, niet durven ademen | [15](#page=15). | Hyperventilatie | Te snelle en te diepe ademhaling | Lage koolzuurgraad, plastiek zak oefening | [15](#page=15). | Hoorbare Ademhaling | Piepend, rochelend, reutelend | Obstructie, vernauwing, longoedeem | [15](#page=15). | Snurkend geluid | | Tong valt terug in keelholte, diepe slaap | [15](#page=15). | Expiratoire stridor | Piepende uitademing | Krampen bronchiën, zwelling slijmvlies, obstructie onderste luchtwegen | [15](#page=15). | Inspiratoire stridor | Piepende inademing | Aspiratie voorwerp, obstructie bovenste luchtwegen | [15](#page=15). | Gasping | Happen naar lucht | Vissen op het droge, lucht komt niet in longen | [15](#page=15). | Cheyne-Stokes | Afwisselend diepte/snelheid, perioden van apneu | Stervensfase | [15](#page=15). | Kussmaul | Zeer diep, gelijkmatig, verhoogde frequentie | Acidose, diabetes type 1 | [15](#page=15). | Biotademhaling | Onregelmatig, schoksgewijs met perioden van apneu | | [15](#page=15). ### 5.5 Ademhaling: Handelen bij complicaties Bij afwijkende ademhalingspatronen is adequaat handelen essentieel: * **Apneu:** Meet alle vitale parameters, spreek de patiënt aan, sla alarm en start reanimatie tot hulp arriveert [15](#page=15). * **Tachypneu:** Verminder angst en stress, bestrijd koorts, dien zuurstof toe of aspiratie in overleg met de arts [15](#page=15). * **Bradypneu:** Controleer de patiënttoestand, ondersteun de ademhaling of beademen, dien zuurstof toe (maximaal 2 liter per minuut bij COPD) in overleg met de arts, en stimuleer de patiënt om te ademen [15](#page=15). * **Hyperpneu:** Zorg voor rust na inspanning, verlicht angst en stress, en controleer metabole acidose (Kussmaulademhaling) [15](#page=15). * **Cheyne-Stokes:** Behandel de onderliggende aandoening, observeer de frequentie, wees voorbereid op reanimatie, en bied palliatieve zorg [15](#page=15). * **Biotademhaling:** Waarschuw de arts en handel volgens diens voorschriften [15](#page=15). * **Kussmaulademhaling:** Volg de voorschriften voor de behandeling van nierfalen, septische shock of diabetische ketoacidose [15](#page=15). #### 5.5.1 Sputum observatie Het uiterlijk, de samenstelling en de geur van sputum kunnen waardevolle informatie verschaffen over de toestand van de luchtwegen [15](#page=15). ### 5.6 Zuurstoftherapie Zuurstof is een essentieel gas voor verbranding en leven. Normale lucht bevat ongeveer 21% zuurstof [16](#page=16). #### 5.6.1 Oorzaken van zuurstoftekort (hypoxie/hypoxemie) * Zuurstoftekort in de omgevingslucht [17](#page=17). * Insufficiënte ademhaling [17](#page=17). * Slechte hartwerking [17](#page=17). * Slechte bloedsamenstelling [17](#page=17). #### 5.6.2 Symptomen van zuurstoftekort * Cyanose (paarsblauwe verkleuring) [17](#page=17). * Dyspneu [17](#page=17). * Sufheid [17](#page=17). * Verwardheid [17](#page=17). * Angst [17](#page=17). #### 5.6.3 Doel van zuurstoftherapie * Verbeteren van zuurstoftekort [17](#page=17). * Vergemakkelijken van ademhalingswerk [17](#page=17). * Ontlasten van de hartfunctie [17](#page=17). #### 5.6.4 Leveringsmethoden van zuurstof * **Zuurstofcilinder:** Bevat zuurstof onder hoge druk en vereist een reduceerventiel, manometer en debietmeter. Veiligheidsprotocollen zijn hierbij essentieel [17](#page=17). * **Zuurstofcentrale:** Via leidingen in zorginstellingen, biedt continue zuurstof [17](#page=17). * **Zuurstofconcentrator:** Haalt zuurstof uit de lucht, geschikt voor thuisgebruik [17](#page=17). #### 5.6.5 Toedieningsmethoden De keuze van de toedieningsmethode hangt af van de benodigde concentratie, het patiënttype en de aandoening [17](#page=17). * **Naso-pharyngeale Katheter:** Voor lage concentraties (<6 L/min), vereist correcte positionering [17](#page=17). * **Neusbril (Canule):** Voor lage concentraties (<6 L/min), heeft een anatomisch reservoir [17](#page=17). * **Zuurstofmasker:** Voor hogere concentraties (>6 L/min), vergroot het anatomisch reservoir [17](#page=17). * **Masker met reservoirzak:** Voor hogere concentraties, kan partial of non-rebreathing zijn [17](#page=17). * **Venturimasker:** Biedt een vaste zuurstofafgifte (vaste FiO2), ideaal voor COPD [17](#page=17). * **Zuurstofhelm/Gezichtstent:** Voornamelijk gebruikt bij kinderen [17](#page=17). #### 5.6.6 Luchtbevochtiging Luchtbevochtiging is meestal niet nodig bij een neusbril, maar wel geïndiceerd bij langdurig gebruik, hoge zuurstofstroom, of niet-invasieve beademing [17](#page=17). #### 5.6.7 Observatie en zorgen bij zuurstoftherapie * Verbetering van kleur en kortademigheid [17](#page=17). * Angst verminderen [17](#page=17). * Comfortabele houding [17](#page=17). * Mondhygiëne en lippen verzorgen [17](#page=17). * Zorgen voor frisse neus en schoon linnen [17](#page=17). #### 5.6.8 Gevaren van zuurstoftherapie * **Vuur/brand/explosie:** Niet roken [17](#page=17). * **Onderdrukking respiratoire drive:** Met name bij COPD-patiënten [17](#page=17). * **Infectie:** Goede hygiëne is essentieel [17](#page=17). * **Toxiciteit:** Kan leiden tot cerebrale vasoconstrictie en longbeschadiging [17](#page=17). ### 5.7 Meten zuurstofsaturatie (Pulse-oximetrie) #### 5.7.1 Wat is Pulse-oximetrie? Pulse-oximetrie is een niet-invasieve methode om de perifere arteriële zuurstofsaturatie (SpO2) transcutaan te meten. Het geeft aan hoeveel hemoglobine met zuurstof verzadigd is [18](#page=18) [3](#page=3). #### 5.7.2 Normaalwaarden * Gezonde volwassene: 96-100% [18](#page=18). * COPD, hartfalen: 92-100% [18](#page=18). #### 5.7.3 Indicaties * Bewaking van bedreigde vitale functies [18](#page=18). * Controle van beademing [18](#page=18). * Evaluatie van het effect van zuurstoftherapie [18](#page=18). #### 5.7.4 Werkwijze Een sensor wordt op een vinger, teen of oorlel geplaatst. Het lichaamsdeel moet stilgehouden worden. Alarmgrenzen worden ingesteld, meestal minimaal 90% en maximaal 99% [18](#page=18). #### 5.7.5 Beperkingen Factoren die de betrouwbaarheid kunnen beïnvloeden zijn: * Nagellak [18](#page=18). * Laag hemoglobinegehalte (anemie) [18](#page=18). * Onderkoeling [18](#page=18). * Hypotensie [18](#page=18). * Beweging en rillen [18](#page=18). * De meting is onbetrouwbaar bij saturaties onder de 80% [18](#page=18). > **Tip:** Bij patiënten met anemie kan de zuurstofsaturatie normaal lijken, ondanks weefselhypoxie. Dit benadrukt het belang van het relateren van de saturatiewaarde aan andere klinische observaties [18](#page=18). --- ## 6 Ademhaling: observaties en factoren die ademhaling beïnvloeden Dit hoofdstuk richt zich op de vitale functies pols, bloeddruk en ademhaling, met specifieke aandacht voor observaties, beïnvloedende factoren en interventies bij complicaties. ### 6.1 Ademhaling Ademhaling is het proces van gasuitwisseling, waarbij zuurstof wordt opgenomen en koolstofdioxide wordt uitgestoten, wat essentieel is voor homeostase en het handhaven van de pH-balans. Het proces omvat inademing (actief, door samentrekking van het middenrif en intercostale spieren) en uitademing (passief). De ademhaling wordt gereguleerd door het ademhalingscentrum in het verlengde merg en is gevoelig voor de koolstofdioxideniveaus in het bloed [33](#page=33). #### 6.1.1 Factoren die de ademhaling beïnvloeden Diverse factoren kunnen de ademhalingsfrequentie en -patroon beïnvloeden: * **Leeftijd:** Pasgeborenen ademen sneller (35-40/min) dan kleuters (25-30/min), volwassenen (14-18/min) en ouderen (>20/min) [33](#page=33). * **Werk- en leefklimaat:** Leefomstandigheden zoals zittend werk, slechte huisvesting, sportactiviteit, roken (actief en passief), medicatie (hoestonderdrukkers) en emotionele toestand kunnen de ademhaling beïnvloeden [33](#page=33). #### 6.1.2 Observaties van de ademhaling Ademhaling is een vaak ondergeobserveerde, maar cruciale parameter. Belangrijke observatiepunten zijn: * **Frequentie en ritme:** Het aantal ademhalingen per minuut en de regelmaat ervan [33](#page=33). * **Diepte en gelijkmatigheid:** De hoeveelheid lucht die per ademhaling wordt ingenomen en de consistentie hiervan [33](#page=33). * **Symmetrie:** De gelijkmatige uitzetting van de borstkas tijdens de ademhaling [33](#page=33). * **Gebruik van hulpademhalingsspieren:** Indicatie van ademnood [33](#page=33). * **Ademgeluiden:** Normaal gesproken nauwelijks hoorbaar; afwijkingen zoals rochelen of piepen kunnen duiden op obstructie of vernauwing [33](#page=33). * **Geur:** Normaal gesproken geurloos [33](#page=33). * **Kleur van de slijmvliezen (ZV):** Cyanose, met name bij benauwdheid, is een teken van zuurstoftekort [33](#page=33). #### 6.1.3 Normale ademhaling (Eupneu) De kenmerken van een normale ademhaling zijn als volgt: | Aspect | Kenmerk | | :---------------------- | :------------------------------------------------- | | Frequentie | 14 tot 18 keer/minuut | | Ritme | Regelmatig zonder tussenpozen | | Diepte | Voldoende diep (ca. 500 ml per ademhaling) | | Gelijkmatigheid | Alle ademhalingen zijn even diep | | Symmetrie | Vrijwel onzichtbaar, symmetrisch (borst-buikademhaling) | | Inspanning en gevoel | Geen moeite en zonder pijn | | Geluid | Niet of nauwelijks hoorbaar | | Geur | Geurloos | | Gebruik hulpademhalingsspieren | Niet gebruikt bij normale ademhaling | --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Vasodilatatie | Het verwijden van bloedvaten, wat leidt tot een lagere bloeddruk en verhoogde warmteafgifte. | | Vasoconstrictie | Het vernauwen van bloedvaten, wat leidt tot een hogere bloeddruk en verminderde warmteafgifte. | | Thermosensibiliteit | De gevoeligheid van het lichaam voor temperatuurveranderingen, die door alcohol gedempt kan worden. | | Kerntemperatuur | De temperatuur van de inwendige organen van het lichaam, die goed wordt gereflecteerd door rectale metingen. | | Hypothalamus | Een deel van de hersenen dat de lichaamstemperatuur reguleert; beschadiging kan leiden tot aanhoudend te hoge temperaturen. | | Vasomotorisch centrum | Een regelcentrum in het verlengde merg dat de bloedvaten aanstuurt en zo de bloeddruk beïnvloedt. | | Autoregulatie | Het vermogen van organen om hun eigen bloedtoevoer te reguleren, onafhankelijk van externe factoren. | | Hartslagfrequentie | Het aantal keren dat het hart per minuut samentrekt, een belangrijke indicator van de cardiovasculaire status. | | Hartritme | De regelmaat waarmee de hartslagen elkaar opvolgen; afwijkingen kunnen wijzen op hartproblemen. | | Slagvolume | De hoeveelheid bloed die het hart bij elke samentrekking uitpompt, cruciaal voor de bloedcirculatie. | | Gelijkmatigheid van het slagvolume | De consistentie waarmee het hart bloed per contractie wegpompt; variatie kan duiden op verminderde hartfunctie. | | Spanning (pols) | De druk waarmee het hart bloed in de aorta pompt, relevant bij extreme bloeddrukwaarden. | | Term | Definitie | | Bewustzijn | Het geestesvermogen dat een individu in staat stelt de buitenwereld waar te nemen en te verwerken, wat resulteert in een beleving of besef van het eigen ik binnen de omgeving. Neurologisch gezien is het de mate waarin een organisme kan reageren op prikkels uit de omgeving. | | Bewustzijnsstoornis | Een toestand waarbij er te veel zintuiglijke prikkels, zoals pijnprikkels, nodig zijn om een reactie te verkrijgen, of waarbij de patiënt steeds weer inslaapt. Dit kan leiden tot het onvermogen om adequate beslissingen te nemen en zichzelf te beschermen. | | Coma | Een staat van diepe bewusteloosheid, gekenmerkt door afwezige motoriek, geen hogere hersenactiviteit, geen terugtrek-, slik- of wimperreflex, en geen of abnormale reactie op pijnprikkels. Dit komt overeen met een EMV-score van minder dan 8. | | Cognitie | Het vermogen om te leren en te begrijpen, omvattende mentale processen zoals het zich herinneren van informatie, het herkennen van objecten of het plannen van acties. Cognitie is nauw verbonden met bewustzijn en kan uitvallen wanneer het bewustzijn daalt. | | EMV-score (Glasgow Coma Scale) | Een internationaal gehanteerde schaal die het bewustzijnsniveau kwantificeert aan de hand van reacties op drie gebieden: ogen openen, motorische reactie en verbale reactie. De score varieert van 3 (diepe coma) tot 15 (normaal bewustzijn). | | Hogere cerebrale functies | De mentale vermogens die verder gaan dan basaal bewustzijn, waaronder cognitie (leer- en begripsvermogen) en opslag (geheugen). Deze functies stellen een individu in staat tot complex denken, leren en het opslaan van informatie. | | Oriëntatie in trias | Het beoordelen van het besef van de patiënt met betrekking tot tijd (dag, jaar, volgorde van gebeurtenissen), plaats (woonomgeving, relatie tussen locaties) en persoon (herkennen en plaatsen van mensen). | | Sputum | Slijm vermengd met speeksel dat afkomstig is uit de diepe luchtwegen, vaak als gevolg van infecties. De beoordeling ervan omvat uiterlijk, samenstelling en geur, en kan leiden tot specifieke verpleegkundige interventies. | | Tachypnoe | Een verhoogde ademhalingsfrequentie, die kan worden aangepakt door het wegnemen van nervositeit of angst, het bestrijden van koorts, en in overleg met een arts, het corrigeren van insufficiënte ademhaling met zuurstof en/of aspiratie. | | Vitale parameters | Meetbare fysiologische gegevens die essentieel zijn voor het beoordelen van de levensvatbaarheid en de toestand van een patiënt, waaronder lichaamstemperatuur, pols, ademhaling en bloeddruk. | | Anamnese | Een systematisch gesprek tussen een zorgverlener en een patiënt, gericht op het verzamelen van subjectieve informatie over klachten, medische geschiedenis en levensstijl om een diagnose te stellen. | | Lichamelijk onderzoek | Een systematische fysieke beoordeling van een patiënt door een zorgverlener, gebruikmakend van inspectie, palpatie, percussie en auscultatie om objectieve gegevens te verzamelen die helpen bij diagnose en evaluatie van de gezondheidstoestand. | | Inspectie | Het visueel observeren van het lichaam van een patiënt om afwijkingen, houdingen, huidskleur, ademhalingspatronen en algemene toestand te beoordelen. | | Palpatie | Het onderzoeken van het lichaam door middel van aanraking en voelen, om informatie te verkrijgen over de textuur, grootte, temperatuur, weerstand en pijn van weefsels en organen. | | Percussie | Een techniek waarbij met de vingers op het lichaam wordt geklopt om geluid te produceren, wat informatie kan geven over de dichtheid en de toestand van onderliggende organen of weefsels. | | Auscultatie | Het luisteren naar interne lichaamsgeluiden, zoals hartslag, ademhaling en darmgeluiden, meestal met behulp van een stethoscoop, om afwijkingen te detecteren. | | Lichaamstemperatuur | De mate van warmte die het lichaam in stand houdt, gereguleerd door de hypothalamus, met normale waarden rond de 37°C, waarbij afwijkingen kunnen wijzen op ziekte of fysiologische veranderingen. | | Pols | De ritmische klopping van de arteriën, veroorzaakt door de samentrekking van het hart, die kan worden gevoeld door palpatie en indicaties geeft over hartslagfrequentie, ritme en slagvolume. | | Bloeddruk | De druk die het bloed uitoefent op de wanden van de bloedvaten, gemeten als systolische (contractie) en diastolische (relaxatie) druk, essentieel voor de circulatie van bloed door het lichaam. | | Ademhaling | Het proces van gasuitwisseling waarbij zuurstof wordt opgenomen en kooldioxide wordt afgevoerd uit het lichaam, essentieel voor de cellulaire functie en homeostase. | | Lichaamstemperatuurregulatie | Het proces waarbij de lichaamstemperatuur wordt gehandhaafd binnen een bepaald bereik, door middel van een dynamisch evenwicht tussen warmteproductie en warmteverlies, gereguleerd door de hypothalamus. | | Thermosensoren | Sensoren die de lichaamstemperatuur meten, zowel in de huid (voor de temperatuur van de 'schil') als centraal in de hypothalamus (voor de temperatuur van het bloed). | | Warmteproductie | Het continue proces waarbij warmte in het lichaam wordt gegenereerd, beïnvloed door centrale regulatie, de activiteit van spieren en organen, en gedrag. | | Warmteverlies | Het proces waarbij warmte het lichaam verlaat, voornamelijk via de huid en slijmvliezen, en gereguleerd wordt door de hypothalamus. | | Radiatie (Uitstraling) | Een methode van warmteverlies waarbij warmte wordt overgedragen tussen lichamen zonder direct contact, effectief als de omgeving koeler is dan de huid. | | Evaporatie (Verdamping) | Een methode van warmteverlies waarbij warmte wordt afgevoerd door het verdampen van zweet van de huid en vocht van de slijmvliezen. | | Conductie (Geleiding) | Een methode van warmteverlies door direct contact met een kouder gebied, wat vooral effectief is in water. | | Convectie (Stroming) | Een methode van warmteverlies doordat opgewarmde luchtlaagjes rond de huid door wind worden weggevoerd. | | Deltatemperatuur | Het verschil tussen de kerntemperatuur en de schiltemperatuur van het lichaam, wat indicaties kan geven over de huiddoorbloeding. | | Ademhalingscentrum | Een gebied in de hersenstam dat de ademhalingsfrequentie en -diepte reguleert, gevoelig voor CO2-concentraties in het bloed. | | Aldosteron | Een hormoon dat door de bijnieren wordt geproduceerd en een rol speelt bij de regulatie van de bloeddruk door natrium- en waterretentie te bevorderen. | | Angiotensine | Een peptidehormoon dat betrokken is bij de regulatie van de bloeddruk en vochtbalans; het veroorzaakt vasoconstrictie en stimuleert de afgifte van aldosteron. | | Arteriële klopping | De pulsatie die voelbaar is in een arterie, veroorzaakt door de samentrekking van het hart en de daaruit voortvloeiende bloedstroom. | | Autonoom zenuwstelsel | Het deel van het zenuwstelsel dat onwillekeurige lichaamsfuncties reguleert, zoals hartslag, ademhaling en bloeddruk. | | Bradycardie | Een hartslagfrequentie die lager is dan normaal, doorgaans minder dan 60 slagen per minuut bij volwassenen. | | Chemoreceptoren | Zintuigen die reageren op chemische veranderingen in het bloed, zoals de concentraties van zuurstof, koolstofdioxide en pH, en die de ademhaling en bloeddruk beïnvloeden. | | Diastole | De fase van de hartcyclus waarin het hart ontspant na een samentrekking, wat resulteert in de laagste bloeddrukwaarde. | | Diastolische bloeddruk | De druk in de arteriën tijdens de diastole, die een indicatie geeft van de perifere vaatweerstand. | | Ectopische hartslagen | Hartslagen die buiten de normale sinusknopen ontstaan, wat kan leiden tot onregelmatige hartritmes. | | Epinefrine (Adrenaline) | Een hormoon en neurotransmitter die vrijkomt bij stress, wat leidt tot vasoconstrictie, een verhoogde hartslag en bloeddruk. | | Gasuitwisseling | Het proces waarbij zuurstof vanuit de ingeademde lucht naar het bloed wordt getransporteerd en koolstofdioxide vanuit het bloed naar de uitgeademde lucht. | | Bradypnoe | Een abnormaal langzame ademhalingsfrequentie, gedefinieerd als minder dan 10 ademhalingen per minuut bij volwassenen in rust, wat kan duiden op ademhalingsdepressie door medicatie of neurologische problemen. | | Zuurstoftherapie | De toediening van extra zuurstof aan een patiënt om een zuurstoftekort (hypoxie) te corrigeren, gebruikt bij diverse ademhalings- en circulatieproblemen. | | Pulse-oximetrie | Een niet-invasieve methode om de zuurstofsaturatie van hemoglobine in het bloed (SpO2) te meten door middel van een sensor op bijvoorbeeld een vinger of oorlel, wat de effectiviteit van zuurstoftoediening en de gasuitwisseling beoordeelt. | | Dyspneu | Bemoeilijkte ademhaling of kortademigheid, gekenmerkt door een verhoogde frequentie, oppervlakkigere ademhaling en inspanning bij het ademen. | | Apneu | Ademhalingsstilstand, een levensbedreigende situatie die kan optreden bij bewusteloosheid of verdrinking en vaak gepaard gaat met cyanose. | | Hyperventilatie | Een te snelle en te diepe ademhaling, wat leidt tot een lage koolzuurgraad in het bloed en kan worden aangepakt met oefeningen zoals het gebruik van een plastic zak. | | Hypoventilatie | Onvoldoende ademhaling met een zuurstoftekort in het bloed, gekenmerkt door een langzame of oppervlakkige snelle ademhaling, waarbij de patiënt mogelijk niet durft te ademen. | | Cheyne-Stokes ademhaling | Een ademhalingspatroon dat wordt gekenmerkt door afwisselende diepte en snelheid van de ademhaling, met perioden van apneu, typisch voorkomend in de stervensfase. | | Kussmaul ademhaling | Zeer diepe, gelijkmatige en verhoogde ademhaling, geassocieerd met aandoeningen zoals acidose en diabetes type 1, waarbij de ademhaling een compensatiemechanisme is. | | Biotademhaling | Een onregelmatig, schoksgewijs ademhalingspatroon met perioden van apneu, wat kan duiden op ernstige neurologische problemen of een coma. |

# Infectieziekten bij kinderen Hieronder volgt een gedetailleerde studiehandleiding over infectieziekten bij kinderen, gebaseerd op de verstrekte documentatie. ## 1. Infectieziekten bij kinderen Infectieziekten vormen een belangrijke oorzaak van acuut ziek zijn bij kinderen wereldwijd, met variërende prevalentie en impact afhankelijk van de ontwikkelingsfase van een land en specifieke risicofactoren. ### 1.1 Het belang van infectieziekten Wereldwijd zijn infectieziekten de belangrijkste oorzaak van acuut ziek zijn bij kinderen. In ontwikkelingslanden zijn ze een zeer frequente oorzaak van mortaliteit en morbiditeit, met name luchtweginfecties, maagdarminfecties, malaria, mazelen en HIV. In ontwikkelde landen is de morbiditeit en mortaliteit sterk gedaald dankzij vaccinaties, hygiëne, antibiotica, nutritie en waterkwaliteit [1](#page=1) [2](#page=2). #### 1.1.1 Uitdagingen in de wereld van infectieziekten Er zijn verschillende uitdagingen op het gebied van infectieziekten bij kinderen: * **Immuungedeprimeerde kinderen:** Patiënten na transplantatie of met immuundeficiënties lopen een verhoogd risico op opportunistische infecties [2](#page=2). * **Antibioticaresistentie:** Dit is een groeiend wereldwijd probleem [2](#page=2). * **Globalisering:** Dit leidt tot de verspreiding van infectieziekten zoals TBC, en door ontoereikende vaccinatietoestanden ook tot verhoogde risico's op meningokokkenmeningitis, difterie, en mazelen. Tropische ziekten zoals malaria en nieuwe pandemieën zoals COVID-19 vormen ook een bedreiging [2](#page=2). #### 1.1.2 Risicoleeftijden De vatbaarheid voor infectieziekten varieert met de leeftijd: * **Neonati:** Hebben een groot risico door een immatuur immuunsysteem [2](#page=2). * **Kleine kinderen:** Hebben een groot risico vanwege de orale fase (ontdekken met de mond) en minder ontwikkelde hygiëne [2](#page=2). * **Grotere kinderen:** Hebben minder risico door verbeterde hygiëne en immunisatie [2](#page=2). ### 1.2 Het kind met koorts Koorts, gedefinieerd als een temperatuur van meer dan 38°C, is vaak een teken van een zelflimiterende virale infectie, maar kan soms wijzen op een ernstige infectie die herkenning vereist [2](#page=2). #### 1.2.1 Identificatie van een ernstige infectie Bij het beoordelen van een kind met koorts, zijn de volgende factoren cruciaal: * **Leeftijd:** * Kinderen < 3 maanden met koorts > 38°C moeten worden doorverwezen [3](#page=3). * Kinderen tussen 3 en 6 maanden met koorts > 39°C moeten worden doorverwezen [3](#page=3). * De evolutie van immunoglobulines pre- en postpartum is ook relevant [3](#page=3). * **ABCD-beoordeling:** * **A**spect: Bleek, gebloemd, blauw, rash [3](#page=3). * **B**reathing (ademhaling): Stridor, gebruik van secundaire ademhalingsspieren, kreunen [3](#page=3). * **C**irculation (circulatie): Ernstige dehydratatie, shock, sepsis, capillaire refill tijd [3](#page=3). * **D**isability (bewustzijn/neurologisch): Bewustzijn, nekstijfheid, volle fontanel, convulsies, status epilepticus, focale neurologische verschijnselen [4](#page=4). * **Focus van de infectie:** Centraal zenuwstelsel, luchtwegen (BLWI, pneumonie), gastro-intestinaal, urinewegen (UWI), huid (cellulitis), botten (osteomyelitis), of systeemziekte/sepsis [4](#page=4). #### 1.2.2 Sepsis screening Bij verdenking op sepsis wordt een sepsis screen uitgevoerd, inclusief: * Bloedafname voor witte bloedcellen (WBC) met differentiatie en CRP [4](#page=4). * Hemocultuur [4](#page=4). * Urinekweek [4](#page=4). * Overweeg: Lumbale punctie (LP), thoraxfoto (RX thorax), coprocultuur, PCR (bloed/urine/liquor) [4](#page=4). Bij verdenking op sepsis is opname en empirische antibiotica noodzakelijk [4](#page=4). ### 1.3 Virale infecties Dit deel focust op de historische zes kinderziektes met exantheem, te weten mazelen, roodvonk, rode hond, de vierde ziekte (Filatov-Dukes), de vijfde ziekte (erythema infectiosum), en de zesde ziekte (exanthema subitum) [4](#page=4). #### 1.3.1 Mazelen (Morbilli) * **Incidentie:** Sterk afgenomen sinds vaccinatie, met een lichte recente toename in Europa [5](#page=5). * **Transmissie:** Via druppels of aerosolen, soms ook indirect contact. Incubatietijd is 10-12 dagen [5](#page=5). * **Prodromale fase (3-5 dagen):** Koorts (tot 40°C), algemene malaise, hoesten, rhinitis, conjunctivitis [5](#page=5). * **Enantheem:** Koplikvlekken (witte stippen met rode hof) aan de binnenzijde van de wangen, pathognomonisch [5](#page=5). * **Exantheem:** Maculopapuleus, begint in het gelaat en achter de oren, gevolgd door verbleking en schilfering na 2 weken [5](#page=5). * **Besmettelijkheid:** Zeer hoog, vanaf de laatste incubatiedagen tot 4 dagen na het begin van het exantheem. 90% van vatbare huisgenoten ontwikkelt de ziekte. Er geldt een meldingsplicht [5](#page=5). * **Verwikkelingen:** * **Respiratoir:** Otitis media, laryngotracheobronchitis, bronchiolitis (5-10%), bronchopneumonie (1-5%) [6](#page=6). * **Neurologisch:** Encefalitis (1/5000, 8 dagen na aanvang, 15% mortaliteit, 40% restletsels) en subacute scleroserende panencefalitis (SSPE) (zeldzaam, 1/100.000, neurologische aftakeling en overlijden) [6](#page=6). * **Risicofactoren voor ernstig verloop:** Kinderen < 1 jaar, immuungecompromitteerden, vitamine A-deficiëntie, ondervoeding, volwassenen, zwangeren [6](#page=6). * **Diagnose:** Klinisch, speekseltest (PCR), serologie (IgM, IgG) [6](#page=6). * **Behandeling:** Symptomatisch (koorts, dehydratatie). Hospitalisatie en isolatie bij ernstige besmetting [6](#page=6). * **Maatregelen:** Wering van school/kinderdagverblijf voor minstens 4 dagen na uitslag. Bron- en contactopsporing. Actieve immunisatie bij onbeschermde contacten. (Chemo)profylaxe met vaccin (MBR) of Ribavirine voor immuungedeprimeerden. Vitamine A in ontwikkelingslanden [7](#page=7). * **Vaccinatie:** MMR VAX PRO is zeer effectief, met 95% protectie en levenslange immuniteit, maar is een levend verzwakt vaccin (contra-indicaties: zwangeren, immuungedeprimeerden) [7](#page=7). #### 1.3.2 Bof (Parotitis epidemica) * **Transmissie:** Druppelinfectie, incubatietijd 2-3 weken [8](#page=8). * **Symptomen:** 30% subklinisch. Koorts (3-4 dagen), malaise, pijnlijke zwelling van de parotisklier (uni- of bilateraal) [8](#page=8). * **Besmettelijkheid:** Enkele dagen voor parotitis tot volledige genezing [8](#page=8). * **Behandeling:** Zelflimiterend [8](#page=8). * **Verwikkelingen:** Aseptische meningitis (1-10%), encefalitis (0.01%), orchitis (zelden infertiliteit) [8](#page=8). #### 1.3.3 Rodehond (Rubella) * **Transmissie:** Druppelinfectie, typisch in winter en lente. Incubatietijd 2-3 weken [8](#page=8). * **Symptomen:** 50% subklinisch. Prodromi (1-2 dagen) met lichte koorts, malaise en prominente lymfadenopathie (suboccipitaal en postauriculair). Maculopapulair, niet-jeukend exantheem dat 3-5 dagen aanwezig is [8](#page=8) [9](#page=9). * **Verwikkelingen:** Zelden artritis, encefalitis, trombopenie, myocarditis [9](#page=9). * **Rubella tijdens zwangerschap:** Hoge kans op foetale beschadiging (85%) en spontane abortus (20%) in het eerste trimester [9](#page=9). * **Diagnose:** Klinisch, serologie bij contact met niet-immune zwangere [9](#page=9). * **Behandeling:** Geen effectieve antivirale behandeling, symptomatisch. Ziekenhuisopname (isolatie) [10](#page=10). * **Maatregelen:** Wering van school/kinderdagverblijf tot 6 dagen na begin van de uitslag. Vermijden van contact met zwangeren [10](#page=10). * **Vaccinatie:** MMR VAX PRO ter preventie van intra-uteriene infectie [10](#page=10). #### 1.3.4 Herpes simplex (HSV) * **Transmissie:** Via huid en slijmvliezen. Primo-infectie incubatietijd 2-20 dagen [10](#page=10). * HHV1: Vaker kinderleeftijd/adolescentie, mond, keel, gelaat, ogen, CNS [10](#page=10). * HHV2: Volwassenen, anogenitale regio [10](#page=10). * **Symptomen:** Vaak asymptomatisch. Gingivostomatitis (10 maand - 3 jaar) met vesikels, pijnlijke erosies, hoge koorts, ziek kind. Huidletsels op mucocutane overgangen, beschadigde huid, lip (herpes labialis). Eczema herpeticum met eczemateuze huid en risico op bacteriële surinfectie [10](#page=10) [11](#page=11). * **Oogaantasting:** Blepharitis, conjunctivitis, corneale erosie (risico op blindheid). Vereist oftalmologische investigatie [11](#page=11). * **Centraal zenuwstelsel:** Meningitis, encefalitis (70% mortaliteit). Bij ongekende encefalitis wordt altijd gestart met aciclovir tot HSV is uitgesloten [11](#page=11). * **Speciale symptomatologie:** Bij immuungedeprimeerden: pneumonie, veralgemeende infectie. Herpes neonatorum, meestal door verticale transmissie, met focaal letsel, encefalitis of veralgemeende infectie en hoge morbiditeit/mortaliteit [11](#page=11). * **Behandeling:** Symptomatisch. Indicaties voor aciclovir: ernstige primo-infectie, herpes neonatorum, eczema herpeticum, immuungedeprimeerde patiënt [11](#page=11). #### 1.3.5 Varicella Zoster (HHV3 - Windpokken) * **Transmissie:** Druppelinfectie, vocht in vesikels (48 uur voor eruptie tot korstvorming). Incubatietijd 2-3 weken [11](#page=11). * **Symptomen:** Algemene symptomen (2-3 dagen) zoals hangerigheid, slechte eetlust, lichte koorts. Typische vesiculaire rash [12](#page=12). * **Sequellen:** Recidief van varicella-achtige rash (4-13%) bij jonge leeftijd (<12 maand) en mildere eerste infectie. Reactivatie als herpes zoster (15-20%) [12](#page=12). * **Verwikkelingen:** * Bacteriële surinfectie (Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenes) met risico op impetigo, toxisch shock syndroom, necrotiserende fasciitis [12](#page=12). * Encefalitis (1/50.000), betere prognose dan HSV-encefalitis [12](#page=12). * Cerebellitis (1/1000), ataxie, goede prognose [12](#page=12). * **Speciale symptomatologie:** Bij immuungedeprimeerden: hemorragische varicella, pneumonie, progressieve veralgemeende infectie, DIC, 20% mortaliteit. Vaccinatie vóór transplantatie is essentieel. Bij de foetus: congenitaal varicella syndroom (<20 weken zwangerschap) met afwijkingen aan huid, ogen, zenuwstelsel, ledematen [12](#page=12). * **Behandeling:** Symptomatisch (huidverzorging, jeukwerende middelen). GEEN NSAID's door risico op surinfectie. Aciclovir niet aanbevolen bij gezond kind [13](#page=13). * **Maatregelen:** Algemene hygiëne. Wering van schoolgaande kinderen niet strikt noodzakelijk, wel van kinderdagverblijf tot letsels opgedroogd zijn. Contact met pasgeborenen vermijden [13](#page=13). * **Behandeling immuungedeprimeerden:** Zo snel mogelijk starten met IV Aciclovir, gevolgd door PO Valaciclovir. Vaccinatie vóór transplantatie [13](#page=13). * **Postexpositieprofylaxe:** Varicella zoster immuunglobulines (VZIG) voor immuungedeprimeerden, niet-immune zwangere vrouwen, en pasgeborenen van moeders met varicella [13](#page=13). #### 1.3.6 Epstein-Barr virus (EBV - HHV4) * **Ziektebeelden:** Mononucleosis infectiosa, Burkitt lymfoom, lymfoproliferatieve ziektes bij immuungedeprimeerden, nasofaryngeaal carcinoom [14](#page=14). * **Transmissie:** Orofaryngeale secreties. 90-95% van volwassenen is seropositief [14](#page=14). * **Symptomen:** * Kinderen: Meestal subklinisch [14](#page=14). * Oudere kinderen/adolescenten: Koorts (2 weken), malaise, tonsillofaryngitis, lymfadenopathie (vooral cervicaal). Minder frequente symptomen: peri-orbitaal oedeem, petechiën op verhemelte, icterus, hepatomegalie (10%), splenomegalie (50%), maculopapuleus rash (door Ampicilline) [14](#page=14). * Volwassenen: Meestal zieker [14](#page=14). * **Prognose:** Zelflimiterend na 1-3 maanden [14](#page=14). * **Diagnose:** Klinisch, lymfocytose met >10% atypische lymfocyten, seroconversie (VCA EBV IgM, VCA EBV IgG, EBNA IgG) [14](#page=14). * **Behandeling:** Symptomatisch. GEEN Ampicilline [15](#page=15). * **Verwikkelingen:** Macrofagen activatie syndroom, miltruptuur (vaker bij volwassenen), reactivatie onder immuunsuppressie [15](#page=15). #### 1.3.7 Cytomegalie (CMV - HHV5) * **Ziektebeelden:** Veroorzaakt ook een mononucleosis infectiosa-beeld [15](#page=15). * **Transmissie:** Saliva, seksueel contact, borstvoeding, (zelden transplacentair of na orgaantransplantatie). 50% van volwassenen is seropositief [15](#page=15). * **Symptomen:** Meestal subklinisch. Faryngitis, lymfadenopathie (minder uitgesproken dan bij EBV) [16](#page=16). * **Speciale symptomatologie:** * **Maternele CMV-infectie:** Foetale congenitale afwijkingen, mentale retardatie [16](#page=16). * **Immuungedeprimeerde patiënt:** CMV-ziekte met retinitis, pneumonie, beenmergsuppressie, encefalitis, hepatitis, colitis, oesofagitis. Behandeling met IV Ganciclovir. Belangrijk pathogeen na orgaantransplantatie [16](#page=16). #### 1.3.8 Parvovirus B19 (Vijfde kinderziekte - Erythema infectiosum) * **Transmissie:** Meest frequent in de lente. Respiratoire druppelinfectie, verticale transmissie, transfusie van gecontamineerd bloed. Incubatietijd 6-14 dagen [16](#page=16). * **Symptomen:** Asymptomatisch (5-10%). Erythema infectiosum met koorts, malaise, hoofdpijn, spierpijn. Exantheem (1 week later) in een "narcosekapje" patroon, symmetrische uitbreiding, maculeus, confluerend met centrale verbleking, verdwijnt na 7-10 dagen [16](#page=16) [17](#page=17). * **Verwikkelingen:** * **Aplastische crisis:** Bij patiënten met chronische hemolytische anemie (thalassemie, sikkelcelanemie) of immuundeficiëntie [17](#page=17). * **Foetale infectie:** Hydrops foetalis, intra-uterien overlijden [17](#page=17). * **Behandeling:** Geen specifieke behandeling, zelflimiterend. Bij aplastische crisis: (herhaalde) PRC transfusie [17](#page=17). * **Maatregelen:** Hygiëne. Kind kan gewoon naar school. Contact met zwangeren vermijden [17](#page=17). #### 1.3.9 De zesde ziekte (Exanthema subitum - HHV6) * **Leeftijd bij besmetting:** 3 maanden – 3 jaar [17](#page=17). * **Typisch verloop:** Hoge koorts (tot 39-40°C) gedurende ± 3 dagen, zonder duidelijke focus. Na daling van de temperatuur verschijnt huiduitslag: kleine rode, niet-jeukende vlekjes op gezicht en romp, die na 1-2 dagen verdwijnen [17](#page=17). * **Behandeling:** Symptomatisch [17](#page=17). #### 1.3.10 Enterovirus * **Transmissie:** Feco-oraal, meer in zomer en herfst [18](#page=18). * **Symptomen:** Vaak asymptomatisch (>90%). Febriliteit, soms rash, petechiën, dunne ontlasting, braken [18](#page=18). * **Herpangina (Coxsackie A):** Pijnlijke vesikels op verhemelte en tonsillen, keelpijn, dysfagie, anorexie, koorts. Behandeling symptomatisch, vocht [18](#page=18). * **Hand-, voet- en mondziekte (Coxsackie A16 en enterovirus 71):** Geen prodromi. Pijnlijke vesikels op handen, voeten, tong, buccale mucosa, ± milde systemische tekenen. Behandeling symptomatisch [18](#page=18) [19](#page=19). * **Andere ziektebeelden:** Pleurodynie (Coxsackie B), myocarditis, pericarditis (Coxsackie B3), aseptische meningitis/encefalitis met rash (Coxsackie/echo) [19](#page=19). * **Poliomyelitis:** Praktisch verdwenen door vaccinatie. 90% asymptomatisch, 5% mineure vorm, 2% virale meningitis, <2% verlammingen [19](#page=19). ### 1.4 Bacteriële infecties #### 1.4.1 Stafylokokken en Streptokokken infecties * **Impetigo:** * **Etiologie:** Meestal Staphylococcus aureus [19](#page=19). * **Risicofactoren:** Peuters en kleuters (crèches, scholen), beschadigde huid, atopisch eczeem [19](#page=19). * **Symptomen:** Vesikels, korstvorming met honingkleurige vochtafscheiding [19](#page=19). * **Behandeling:** Hygiëne, lokale antimicrobiële middelen (fusidine), systemische antibiotica bij ernstige infecties [20](#page=20). * **Maatregelen:** Niet naar school/crèche tot laesies zijn opgedroogd. Dragerschap is een belangrijke bron van infectie en recidieven; decontaminatie met mupirocine [20](#page=20). * **Furunkel:** Geïnfecteerd haarfollikel of zweetklier, meestal door Staphylococcus aureus [20](#page=20). * **Verloop:** Zelflimiterend, met abcesvorming en openbarsten [20](#page=20). * **Behandeling:** Systemische AB, incisie (karbunkel) [20](#page=20). * **Recurrentie:** Kan wijzen op dragerschap, reservoir, of zeldzame immuundeficiëntie [20](#page=20). * **Preseptale cellulitis:** * **Symptomen:** Acuut, meestal unilateraal. Lokaal: erytheem, warmte, oedeem ooglid, pijnlijk ooglid. Systemisch: koorts, malaise, prikkelbaarheid [20](#page=20). * **Leeftijd:** 80% jonger dan 10 jaar (gemiddeld 2 jaar) [21](#page=21). * **Oorzaken:** Trauma, uitbreiding van lokale ontstekingshaard [21](#page=21). * **Behandeling:** Systemische AB ter preventie van uitbreiding naar orbita of hersenen [21](#page=21). * **Verwikkeling (Orbital cellulitis):** Ernstige infectie achter het orbitale septum met koorts, malaise, acute zwelling/roodheid, proptosis, pijnlijke/beperkte oculaire beweging, verminderde gezichtsscherpte. Diagnose via kliniek en CT scan. Behandeling met opname en IV antibiotica. Andere verwikkelingen: abces, meningitis, trombose sinus cavernosus, oogheelkundige complicaties [21](#page=21). * **Scaled skin syndroom (SSS):** * **Etiologie:** Exfoliatief toxine van Staphylococcus aureus [21](#page=21). * **Verloop:** Zuigelingen en peuters (<6 jaar) met koorts, malaise, etterig korstvormig letsel rond ogen, neus, mond, navel, erytheem met loslaten van de huid. Twee types: gelokaliseerd (beperkte epidermis aantasting) en gegeneraliseerd (grote regio's, op afstand van initiële infectie) [21](#page=21) [22](#page=22). * **Behandeling:** IV antibiotica, pijnstilling, monitoring vochtbalans [22](#page=22). * **Prognose:** Herstel zonder littekens [22](#page=22). * **Toxic shock syndroom (TSS):** Ernstige, levensbedreigende aandoening door toxines van Staphylococcus aureus en Streptococcus pyogenes [22](#page=22). * **Symptomen:** Acuut optreden van gegeneraliseerd ziektebeeld met zeer hoge koorts, spierpijn, braken, hypotensie, bewustzijnsdaling, diffuus erythemateus exantheem met desquamatie, multi-orgaanfalen, overlijden [22](#page=22). * **Behandeling:** IV antibiotica, hemodynamische stabilisatie [22](#page=22). * **Differentiaaldiagnose:** Ziekte van Kawasaki [22](#page=22). #### 1.4.2 Pneumokokken infectie (Streptococcus pneumoniae) * **Ziektebeelden:** Meningitis, sepsis, pneumonie, otitis media (70-90%) [22](#page=22). * **Vaccinatie:** Een extra vaccinatie voor risicopatiënten op 12 weken [23](#page=23). #### 1.4.3 Haemophilus influenzae type B (Hib) * **Ziektebeelden:** Otitis media, pneumonie, epiglottitis, meningitis [23](#page=23). * **Vaccinatie:** De RP (roodvonk-polio) vaccinatie is relevant, en er is een vaccin voor Hib [23](#page=23). #### 1.4.4 Neisseria meningitidis (Meningokok) * **Ziektebeelden:** Meningitis, sepsis, fulminant beloop (Waterhouse-Friderichsen syndroom: acute bijnierbloedingen) [24](#page=24). * **Vaccinatie:** Men ACWY vaccin op 12 maanden en 15-16 jaar [24](#page=24). #### 1.4.5 Pertussis (Kinkhoest) * **Verwekker:** Bordetella Pertussis [24](#page=24). * **Besmetting:** Zeer besmettelijk, incubatietijd 1-3 weken [24](#page=24). * **Ziekteverloop:** Langdurige hoest ("100 day cough"). * **Catarrale stadium (1-2 weken):** Rhinitis, koorts, droge hoest [24](#page=24). * **Paroxismale stadium (3-6 weken):** Spastische hoestbuien met gierende inademing, braken, cyanose tijdens aanval, typisch nachtelijke hoestbuien. Bij jonge kinderen: levensbedreigende apnoe [24](#page=24). * **Convalescentie stadium:** Geleidelijke afname hoestbuien en ernst. Kan levensbedreigend zijn bij jonge kinderen [24](#page=24) [25](#page=25). * **Ernstige complicaties (vooral bij niet/incompleet gevaccineerden):** Apnoe (1%), pneumonie (10%), convulsies (1.4%), encefalopathie (0.3%), overlijden (0.2%). Spoedconsult bij verdenking op ernstige complicaties [25](#page=25). * **Gevolgen:** Verhoogde gevoeligheid luchtwegen (9 jaar). Na doormaken: relatief goede, maar geen volledige immuniteit die afneemt vanaf 7 tot 20 jaar [25](#page=25). * **Behandeling:** Macroliden (claritromycine/azitromycine) voor eradicatie organisme en ontstekingsremmend effect (indien gestart tijdens catarrale stadium) [25](#page=25). * **Epidemiologie:** Toename de laatste 10-15 jaar door dalende vaccinatiegraad, geen levenslange immuniteit (na vaccinatie 4-12 jaar, na infectie 7-20 jaar), betere diagnostiek (PCR, serologie), en grotere alertheid [25](#page=25). * **Vaccinatie:** DTPa op 2, 3, 4 & 15 maand, rappel op 5-6 jaar en 14-16 jaar. Aanvullende aanbevelingen: elke zwangere vrouw (24-32 weken), volwassenen met herhalingsinenting, COCOON vaccinatie (partner, personen in nauw contact met zuigeling) [25](#page=25). ### 1.5 Ziekte van Kawasaki * **Pathologie:** Zelflimiterende vasculitis, 12-14 dagen durende systemisch inflammatoire aandoening van kleine en middelgrote bloedvaten, inclusief coronairen [26](#page=26). * **Etiologie:** Onbekend, mogelijk postinfectieus met erfelijke aanleg [26](#page=26). * **Epidemiologie:** Piekincidentie 2-5 jaar, 80% jonger dan 5 jaar. 2x meer jongens dan meisjes [26](#page=26). * **Complicaties:** Cardiovasculaire aantasting (coronairen bij 1/3), aneurysmata, trombosen, stenose, plotse dood [26](#page=26). * **Klinische symptomen:** Koorts > 5 dagen, conjunctivitis (90%), orale mucocutane aantasting (90%), cervicale lymfadenopathie (>1.5 cm, unilateraal), exantheem (70-90%), oedeem/erytheem van handpalmen en voetzolen met desquamatie (subacute fase) [26](#page=26). * **Atypische/incomplete presentatie:** Meestal bij kinderen < 1 jaar, moeilijke diagnose; altijd aan Kawasaki denken bij persisterende koorts [26](#page=26). * **Recurrente Kawasaki:** Hoger risico op coronaire aantasting in 2e episode [27](#page=27). * **Diagnose:** Kliniek (CRASH criteria), bloedanalyse (sterk verhoogde sedimentatie, CRP, WBC; trombocytose; exclusie andere aandoeningen), echocardio (coronaire arteriitis, herhalen na 2-6 weken) [27](#page=27). * **Behandeling:** * 1-malig IV immunoglobulines 2 g/kg (effectiever <10 dagen) [27](#page=27). * Aspirine (80-100 mg/kg/d) tot kind 48 uur afebriel is (preventie trombose, reductie vasculaire inflammatie), daarna 3-5 mg/kg/d tot 6-8 weken na begin [27](#page=27). * **Differentiaaldiagnose:** Adenovirus, EBV, medicatiereactie, leukemie, sepsis, systemische JIA [28](#page=28). ### 1.6 Multisystem Inflammatory Syndrome (MIS-C) * **Kenmerken:** Zeer zeldzame, abnormale immuunrespons na COVID-19, ± 4 (2-6) weken na SARS-CoV-2 infectie. Symptomen: koorts > 3-4 dagen, rash, bilaterale niet-purulente conjunctivitis, acute gastro-intestinale problemen. Lijkend op Kawasaki, toxic shock, sepsis [28](#page=28). * **Gevolgen:** Aantasting van hart, bloedvaten, andere organen, evolutie naar hypotensie/shock [28](#page=28). ### 1.7 Bacteriële meningitis * **Definitie:** Inflammatie van de meningen door immuunreactie op een infectie, leidend tot hersenoedeem, verhoogde intracraniële druk en verminderde doorbloeding [28](#page=28). * **Epidemiologie:** Pediatrische aandoening met 5-10% mortaliteit en 10% neurologische letsels. Frequentie sterk gedaald door vaccinatie [28](#page=28). * **Verwekkers:** * Neonataal-3 maand: Groep B streptococcus, E. coli, Listeria monocytogenes [29](#page=29). * 1 maand-6 jaar: Meningokok, Pneumokok, Haemophilus Influenzae [29](#page=29). * > 6 jaar: Pneumokok, Meningokok [29](#page=29). * **Presentatie:** * Pasgeborene: Atypische presentatie (hypothermie, grauw aspect) [29](#page=29). * Kind < 1 jaar: Aspecifieke, griepale tekenen, koorts, prikkelbaarheid, slecht drinken, braken, gedaald bewustzijn, convulsies, coma. Opgezette fontanel, ± nekstijfheid, luierpijn [29](#page=29). * Oudere kinderen: Koorts, hoofdpijn, nekstijfheid, braken, fotofobie, verminderd bewustzijn, convulsies [30](#page=30). * **Meningokokken infectie:** + purpura [30](#page=30). * **Sepsis:** Shock, tachycardie, oligurie, hypotensie [30](#page=30). * **Diagnose:** Anamnese, klinisch onderzoek, lumbale punctie (troebel aspect, biochemie, sediment, kweek), hemocultuur, keelkweek, urinekweek, PCR [30](#page=30). * Contra-indicaties lumbale punctie: gestegen intracraniële druk, stollingsstoornissen, cardiorespiratoire instabiliteit, lokale infectie [30](#page=30). * **Interpretatie van lumbaal vocht:** Vergelijking van normaal vocht met bacteriële en virale meningitis (uitsicht, WBC, eiwit, glucose) [31](#page=31). * **Behandeling:** Antibiotica (empirisch: amoxicilline + 3° gen. cefalosporine voor neonaten; 3° gen. cefalosporine voor >4 weken; nauwer spectrum afhankelijk van verwekker). Supportief: pijnstilling, IV vocht, anti-epileptica. Dexamethasone kan positief effect hebben op restletsels [31](#page=31). * **Verwikkelingen:** Hoofdpijnklachten, leerstoornissen, gehoorverlies (1/10), convulsie/epilepsie, hydrocefalie, hersenabces. Restletsels frequenter bij pneumokokken meningitis [31](#page=31). * **Specifieke vormen:** * Meningokok: Afname door vaccinatie, fulminant beloop mogelijk, purpura met necrose, 5-10% mortaliteit. Vaccinatie ACWY en B. Familiale profylaxe met Rifampicine [32](#page=32). * Haemophilus Influenza: Vaccinatie. Subdurale effusie, macrocefalie [32](#page=32). * Pneumokok: Fulminant beloop mogelijk, hoge mortaliteit en morbiditeit [32](#page=32). * Virale meningitis: Entero-, EBV-, Adeno-, Bof-virussen [32](#page=32). * **Tuberculeuze meningitis:** Sluipend begin (2-8 weken) met lusteloosheid, anorexie, koorts, sufheid, hoofdpijn, braken. Meningeale tekenen vaak beperkt. Neurologische uitvalsverschijnselen, tekenen van encefalitis. Onbehandeld fataal. Toename door AIDS [33](#page=33). * **Ongewone vormen:** Mycoplasma, Lyme, schimmels [33](#page=33). ### 1.8 Encefalitis * **Verschillende vormen:** * **Acute encefalitis:** Directe invasie cerebrum door neurotoxisch virus [33](#page=33). * **Postinfectieuze encefalopathie:** Late verwikkeling op neuro-immunologische basis van virale infectie (bv. mazelen) [33](#page=33). * **"Slow virus" infectie:** Bv. HIV of SSPE [33](#page=33). * Bij encefalopathieën (Reye, metabole ziekten) is er geen ontstekingsproces [33](#page=33). * **Verwekkers:** Herpes simplex 1 en 2, Enterovirus (coxsackie, echo), Varicella, Bof, CMV (neonataal) [33](#page=33). * **Kliniek:** Aspecifieke symptomen: koorts, hoofdpijn, braken, lethargie, anorexie. Specifieke symptomen: verwardheid, geheugenverlies, convulsies, hallucinaties, coma [34](#page=34). * **Cave HSV:** Vraagt vroege diagnose wegens destructief karakter. Gelateraliseerde convulsies, neurologische uitvalsverschijnselen. Gestoord EEG, CT, MRI [34](#page=34). * **Behandeling:** Therapeutische consequenties voor alle kinderen met encefalitis. Aciclovir IV tot diagnose bevestigd of uitgesloten is [34](#page=34). * **Onderzoeken:** Neurologische beeldvorming (MRI), EEG, lumbale punctie (WBC iets ↑, eiwit matig ↑, glucose normaal), PCR van cerebrospinaal vocht (CSV), bacteriële en virale diagnostiek van bloed en CSV [34](#page=34). ### 1.9 Tuberculose (TBC) * **Voorkomen:** Endemisch in ontwikkelingslanden. Blijft een probleem in geïndustrialiseerde landen door HIV, resistente stammen, armoede, globalisering [34](#page=34). * **Kans op ziekte na infectie is afhankelijk van de leeftijd** [35](#page=35). * **Primo-infectie:** Meestal aërogeen. * **Asymptomatisch:** 50% bij peuters, 90% bij ouderen. Lokale ontstekingsreactie, latent aanwezig. Mantoux test positief (>10 mm induratie zonder BCG, >15 mm met BCG) [35](#page=35). * **Symptomatisch:** Onvoldoende afweerreactie, verspreiding via lymfestelsel naar regionale lymfenodi (longletsel + lymfeklier = primair complex). Systemische symptomen (koorts, anorexie, hoesten), RX afwijkingen. Het primaire letsel geneest en verkalkt meestal [36](#page=36). * **Latentie en disseminatie:** Kan latent aanwezig blijven, reactivatie en uitzaaiing via bloedbaan en/of lymfegen [36](#page=36). * **Post-primaire TBC:** Lokaal (lymfogeen) of miliaire TBC (bloedbaan) met uitzaaiing naar andere organen (bot, gewrichten, nieren, pericard, CZS). Bij zuigelingen en kinderen vooral gevaar voor TBC meningitis [36](#page=36). * **Kliniek van TBC bij kind:** Long TBC (gangliopulmonale, endobronchiale, pleuritis), TBC meningitis, miliaire TBC [36](#page=36). * **Diagnose (zeer moeilijk bij kinderen):** Aspecifieke kliniek (>2 weken hoesten, anorexie, malaise, koorts, failure to thrive). In niet-endemische landen: nauw contact met besmettelijke volwassene, positieve tuberculine test, suggestieve klinische/radiologische tekenen [36](#page=36). * **Mantoux test:** Indicatie voor infectie, niet voor ziekte. Onbetrouwbaar bij immuungedeprimeerden, ondervoeding [37](#page=37). * **IGRA-test:** Minder gevalideerd bij kinderen <5 jaar, onbetrouwbaar bij immuungedeprimeerden [37](#page=37). * **Sputum:** Moeilijk te verkrijgen. Direct microscopisch onderzoek, cultuur met identificatie en antibiogram [37](#page=37). * **RX thorax:** Afhankelijk van type TBC [37](#page=37). * **Miliaire TBC (diagnose):** Talloze kleine haarden in longen, acuut en snel progressief. Sneeuwstormbeeld op RX thorax, miliaire haardjes op oogfundus [37](#page=37). * **TBC meningitis (diagnose):** Cerebrospinaal vocht (CSV): helder, gestegen cellen, hoog eiwit, laag glucose. Zekerheidsdiagnose via bacteriologisch onderzoek liquor [37](#page=37). * **Behandeling:** * Long TBC: Tripel therapie gedurende 6 maanden (Rifampicine, Isoniazide, Pyrazinamide) [38](#page=38). * Klier-, bot-, miliaire TBC en TBC meningitis: Vorige 3 + Amikacine of Ethambutol [38](#page=38). * Mantoux positieve, asymptomatische kinderen: Isoniazide gedurende 6 maanden [38](#page=38). * Resistentie is een toenemend probleem [38](#page=38). * **Preventie:** BCG vaccin (niet systematisch in België, wel aan risicokinderen). Familie-onderzoek bij diagnose bij kind. Bij contact met open TBC: Mantoux + INH gedurende 6 maanden. Bestrijden armoede en ondervoeding [38](#page=38). * **Atypische TBC:** * Immuuncompetente gastheer: Lymfadenitis colli (minder bekend: M. Avium, M. Scrofulaceum). Chirurgie: complete excisie klier (met AB) [38](#page=38). * AIDS & immuundeficiëntie: Veralgemeende infectie, reageert niet op klassieke TB medicatie, nood aan cocktail alternatieve medicatie [38](#page=38). ### 1.10 Ziekte van Lyme * **Verwekker:** Spirocheet Borrelia burgdorferi, overgedragen door tekenbeet (hertenteken) [39](#page=39). * **Symptomen:** * **Huidletsel (erythema chronicum migrans):** 4-20 dagen na beet. Algemene symptomen (koorts, malaise, spier-/gewrichtspijn, lymfadenopathie). Zelflimiterend [39](#page=39). * **Na weken/maanden:** Neurologisch (meningo-encefalitis, craniale zenuwaantasting, perifere neuropathie), cardiaal (myocarditis, AV blok), gewrichtsaantasting (50%: artralgie, asymmetrische mono-oligoartritis) [39](#page=39). * **Diagnose:** Kliniek (EM), epidemiologie, serologie (kan initieel negatief zijn, herhaal na 2-4 weken) [39](#page=39). * **Behandeling:** * Vroegtijdig, ongecompliceerd (>12 jaar): Doxycycline [39](#page=39). * Jongere kinderen: Amoxicilline [39](#page=39). * Gecompliceerd: IV Ceftriaxone [39](#page=39). ### 1.11 HIV besmetting bij kinderen * **Transmissie:** Verticale transmissie (intra-uterien, tijdens partus, borstvoeding) is het meest frequent. Via bloed of naalden is uitzonderlijk [39](#page=39). * **Diagnose:** Passieve antilichamen niet betrouwbaar. Antigeendetectie (PCR) is meest sensitief <18 maand en wordt bij elk kind van HIV+ moeder uitgevoerd, symptomatisch of niet [40](#page=40). * **Therapie:** Zidovudine (AZT) als deel van HAART (highly active anti-retroviral therapy). Perinatale toediening aan moeder ter preventie van transmissie [40](#page=40). * **Opmerking:** Vaccinaties bij kinderen met HIV zijn normaal, met uitzondering van levend verzwakte vaccins (geen BCG, geen MMR) [40](#page=40). * **Gevolgen op lange termijn (maanden/jaren):** * **Beperkte immuundepressie:** Lymfadenopathie, parotitis [40](#page=40). * **Matige immuundepressie:** Recidiverende bacteriële infecties, candidiasis, chronische diarree, interstitiële pneumonie [40](#page=40). * **Ernstige immuundepressie:** Opportunistische infecties (bv. Pneumocystis carinii), failure to thrive, encefalopathie, maligne aandoeningen [40](#page=40). ### 1.12 Doel van vaccinatie * Persoonlijke bescherming van het kind tegen gevaarlijke kinderziekten [40](#page=40). * Tegengaan van toenemende resistentie van bacteriën voor antibiotica [40](#page=40). * Bevorderen van groepsimmuniteit voor de gehele bevolking [40](#page=40). * Uitroeiing van besmettelijke ziekten (afhankelijk van vaccinatiegraad), zoals de pokken [40](#page=40). --- # Identificatie van ernstige infecties en koorts Dit onderdeel behandelt de herkenning van ernstige infecties bij kinderen, met specifieke focus op koorts en de ABCD-methode. ### 2.1 Koorts bij kinderen Koorts wordt gedefinieerd als een lichaamstemperatuur van meer dan 38 graden Celsius. Hoewel koorts meestal wijst op een zelflimiterende virale infectie, is het cruciaal om de tekenen van een ernstige infectie tijdig te herkennen [2](#page=2). ### 2.2 Identificatie van een ernstige infectie De identificatie van een ernstige infectie bij kinderen is een multidisciplinaire aanpak die rekening houdt met leeftijd, klinische presentatie (ABCD-methode), de focus van de infectie en gerichte screening. #### 2.2.1 Leeftijd en risico op ernstige infectie De leeftijd van het kind is een belangrijke factor bij het inschatten van het risico op een ernstige infectie en bepaalt mede de noodzaak tot doorverwijzing [3](#page=3). * **Kinderen jonger dan 3 maanden:** Een kind jonger dan 3 maanden met een temperatuur van meer dan 38 graden Celsius dient te worden doorverwezen [3](#page=3). * **Kinderen van 3-6 maanden:** Een kind tussen de 3 en 6 maanden met een temperatuur van meer dan 39 graden Celsius dient te worden doorverwezen [3](#page=3). > **Tip:** De ontwikkeling van immunoglobulines pre- en postpartum is van belang bij het beoordelen van de immuunstatus van jonge kinderen [3](#page=3). #### 2.2.2 De ABCD-methode De ABCD-methode is een gestructureerde aanpak om de ernst van een infectie bij kinderen te beoordelen, waarbij elke letter staat voor een specifiek observatiegebied: * **A (Aspect):** Beoordeling van de algemene indruk van het kind. Tekenen van ernstige ziekte zijn onder andere een bleek, bloemig of blauw uiterlijk, of de aanwezigheid van huiduitslag (rash) [3](#page=3). * **B (Breathing):** Evaluatie van de ademhaling. Indicatoren van ademhalingsproblemen zijn onder andere stridor, gebruik van secundaire ademhalingsspieren, en kreunen [3](#page=3). * **C (Circulation):** Beoordeling van de circulatie. Tekenen van circulatorische problemen omvatten ernstige dehydratie, shock, en sepsis. De 'capillary refill time' is een belangrijke indicator [3](#page=3). * **D (Disability):** Onderzoek naar neurologische afwijkingen. Dit omvat de beoordeling van het bewustzijn, nekstijfheid, een volle fontanel, convulsies (status epilepticus), en focale neurologische verschijnselen [4](#page=4). #### 2.2.3 Focus van de infectie Het identificeren van de primaire locatie van de infectie is essentieel voor een gerichte behandeling en evaluatie. Mogelijke focale infecties zijn onder andere [4](#page=4): * Centraal zenuwstelsel (bv. meningitis) * Bovenste luchtweginfecties (BLWI) * Pneumonie * Gastro-intestinaal (bv. gastroenteritis) * Urineweginfectie (UWI) * Cellulitis * Osteomyelitis * Systemische ziekte, zoals sepsis [4](#page=4). #### 2.2.4 Sepsis screening Bij verdenking op sepsis is een gerichte sepsis screening noodzakelijk. Dit omvat doorgaans: * **Bloedafname:** Voor analyse van witte bloedcellen (WBC) met differentiatie en C-reactieve proteïne (CRP) [4](#page=4). * **Hemocultuur:** Om bacteriële infecties in het bloed op te sporen [4](#page=4). * **Urinekweek:** Om een urineweginfectie te diagnosticeren [4](#page=4). Overweeg tevens: * **Lumbaalpunctie (LP):** Voor analyse van hersenvocht bij verdenking op meningitis [4](#page=4). * **Röntgenfoto thorax:** Bij verdenking op pneumonie [4](#page=4). * **Coprocultuur:** Bij gastro-intestinale klachten om specifieke verwekkers te identificeren [4](#page=4). * **PCR (bloed/urine/liquor):** Voor de detectie van bacteriële of virale pathogenen [4](#page=4). Bij een bevestigde of sterk vermoede ernstige infectie dient het kind te worden opgenomen en gestart met empirische antibiotica [4](#page=4). ### 2.3 Virale infecties met exantheem Historisch worden zes kinderziektes met exantheem (uitslag) onderscheiden. Deze omvatten [4](#page=4): * Mazelen (Morbilli) * Roodvonk (Scarlatina) * Rode hond (Rubella) * Vierde ziekte (Filatov-Dukes) * Vijfde ziekte (erythema infectiosum) * Zesde ziekte (exanthema subitum) --- # Specifieke virale kinderziekten Dit hoofdstuk biedt een gedetailleerd overzicht van specifieke virale kinderziekten, waaronder mazelen, bof, rodehond, herpes simplex, varicella zoster, Epstein-Barr virus, cytomegalovirus en parvovirus B19, met aandacht voor hun kenmerken en behandelingsmogelijkheden [4](#page=4). ### 3.1 Mazelen (Morbilli) Mazelen is een zeer besmettelijke ziekte die sterk is afgenomen sinds de invoering van vaccinatie, hoewel er recentelijk een lichte toename is in Europa. De transmissie vindt plaats via druppels of aerosolen, met een incubatietijd van 10 tot 12 dagen [5](#page=5). #### 3.1.1 Kenmerken * **Prodromale fase (3-5 dagen):** Gekenmerkt door hoge koorts (40°C), algemene malaise, hoesten, rhinitis en conjunctivitis [5](#page=5). * **Enantheem:** "Koplik vlekken" – witte stippen met een rode hof aan de binnenzijde van de wangen, wat pathognomonisch is [5](#page=5). * **Exantheem:** Maculopapuleus, beginnend in het gelaat en achter de oren, gevolgd door verbleking en schilfering na ongeveer twee weken [5](#page=5). #### 3.1.2 Besmettelijkheid Mazelen is zeer besmettelijk, met de hoogste disseminatie tijdens de catarrale fase, van 1-2 dagen voor aanvang van symptomen tot 4 dagen na het begin van het exantheem. 90% van de vatbare huisgenoten ontwikkelt de ziekte. Mazelen is meldingsplichtig [5](#page=5). #### 3.1.3 Verwikkelingen * **Respiratoir:** Otitis media, laryngotracheobronchitis, bronchiolitis (5-10%) en bronchopneumonie (1-5%) [6](#page=6). * **Neurologisch:** Encefalitis (1 op 5000), met een mortaliteit van 15% en 40% restletsels. Subacute scleroserende panencefalitis is zeldzaam (1 op 100.000) en leidt tot ernstige neurologische aftakeling en overlijden [6](#page=6). #### 3.1.4 Risicofactoren voor ernstig verloop Kinderen < 1 jaar, immuungecompromitteerden, patiënten met vitamine A-deficiëntie/ondervoeding, volwassenen en zwangeren lopen een hoger risico [6](#page=6). #### 3.1.5 Diagnose en behandeling De diagnose is voornamelijk klinisch. Speekseltesten (PCR) en serologie (IgM en IgG) kunnen worden gebruikt. De behandeling is symptomatisch, gericht op koorts en dehydratatie. Ernstige besmettingen vereisen hospitalisatie en isolatie [6](#page=6). #### 3.1.6 Maatregelen en vaccinatie Wering van school en kinderdagverblijf is vereist gedurende minstens 4 dagen na de huiduitslag. Bron- en contactopsporing zijn cruciaal, waarbij actieve immunisatie wordt uitgevoerd bij onbeschermde contacten. (Chemo)profylaxe met het MBR-vaccin binnen 3 dagen na contact is mogelijk. Vitamine A wordt aanbevolen in ontwikkelingslanden. Het MMR VAX PRO vaccin is levenslang beschermend bij 95% van de gevaccineerden. Het is een levend verzwakt vaccin en gecontra-indiceerd bij zwangeren en immuungedeprimeerden [7](#page=7). ### 3.2 Bof #### 3.2.1 Transmissie en incubatietijd Bof wordt overgedragen via druppelinfectie met een incubatietijd van 2 tot 3 weken. Ongeveer 30% van de infecties verloopt subklinisch [8](#page=8). #### 3.2.2 Symptomen Karakteristiek zijn koorts (3-4 dagen), malaise en pijnlijke zwelling van de parotisklier (uni- of bilateraal) [8](#page=8). #### 3.2.3 Besmettelijkheid Besmettelijkheid duurt van enkele dagen voor de parotitis tot volledige genezing [8](#page=8). #### 3.2.4 Behandeling en verwikkelingen De ziekte is zelflimiterend. Mogelijke verwikkelingen zijn aseptische meningitis (1-10%) en zeldzame encefalitis (0,01%). Orchitis kan optreden bij prepuberale jongens, met een uitzonderlijke kans op infertiliteit [8](#page=8). ### 3.3 Rodehond (Rubella) #### 3.3.1 Transmissie en incubatietijd Rodehond komt typisch voor in de winter en lente en wordt overgedragen via druppelinfectie, met een incubatietijd van 2 tot 3 weken. 50% van de infecties verloopt subklinisch [8](#page=8). #### 3.3.2 Symptomen De prodromale fase duurt 1-2 dagen met lichte koorts en algemene malaise, en prominente lymfadenopathie (suboccipitaal en postauriculair). Het maculopapulaire rash is niet jeukend en blijft 3 tot 5 dagen aanwezig [8](#page=8) [9](#page=9). #### 3.3.3 Verwikkelingen Verwikkelingen zijn zeldzaam, waaronder artritis (meest frequent), encefalitis, trombopenie en myocarditis. Rodehond tijdens de zwangerschap, met name in het eerste trimester, kan leiden tot 85% foetale beschadiging en 20% spontane abortus [9](#page=9). #### 3.3.4 Diagnose en behandeling De diagnose is klinisch, maar serologie is aangewezen bij contact met niet-immune zwangeren. Er is geen effectieve antivirale behandeling; de behandeling is symptomatisch. Ziekenhuisopname met isolatie is nodig [10](#page=10) [9](#page=9). #### 3.3.5 Maatregelen en vaccinatie Wering van school of kinderdagverblijf is aanbevolen tot 6 dagen na het begin van de uitslag. Contact met zwangeren dient vermeden te worden. Vaccinatie met MMR VAX PRO dient ter preventie van intra-uteriene infectie [10](#page=10). ### 3.4 Herpes Simplex #### 3.4.1 Transmissie en incubatietijd Herpes simplex virus (HSV) infectie verloopt via de huid en slijmvliezen. De primo-infectie heeft een incubatietijd van 2 tot 20 dagen. HHV1 komt vaker voor bij kinderen en adolescenten, terwijl HHV2 vaker voorkomt bij volwassenen in de anogenitale regio [10](#page=10). #### 3.4.2 Symptomen Vaak verloopt de infectie asymptomatisch [10](#page=10). * **Gingivostomatitis (meestal bij 10 maanden – 3 jaar):** Gekenmerkt door vesikels, pijnlijke erosies, hoge koorts en ziek zijn [10](#page=10). * **Huidletsels:** Op mucocutane overgangen, beschadigde huid, en lippen (herpes labialis) [10](#page=10). * **Eczema herpeticum:** Eczemateuze huid met potentieel levensbedreigende bacteriële surinfectie [10](#page=10). * **Oogaantasting:** Blepharitis, conjunctivitis, en corneale erosie met risico op blindheid [11](#page=11). * **Centraal zenuwstelsel:** Meningitis en encefalitis (mortaliteit 70%) [11](#page=11). #### 3.4.3 Speciale symptomatologie Bij immuungedeprimeerde patiënten kan een pneumonie of veralgemeende infectie optreden. Herpes neonatorum, meestal door verticale transmissie, kan focale infecties, encefalitis of veralgemeende infectie veroorzaken met een hoge morbiditeit en mortaliteit [11](#page=11). #### 3.4.4 Behandeling De behandeling is symptomatisch. Aciclovir is geïndiceerd bij ernstige primo-infectie, herpes neonatorum, eczema herpeticum, en bij immuungedeprimeerde patiënten. Bij een encefalitis van ongekende oorsprong wordt aciclovir gestart tot herpes is uitgesloten [11](#page=11). ### 3.5 Varicella Zoster (HHV3) – Windpokken #### 3.5.1 Transmissie en incubatietijd Varicella zoster virus (VZV) wordt verspreid via druppelinfectie en het vocht in vesikels, met een incubatietijd van 2 tot 3 weken. Besmettelijkheid begint 48 uur voor de eruptie en duurt tot kortsvorming [11](#page=11). #### 3.5.2 Symptomen Algemene symptomen (2-3 dagen) omvatten hangerigheid, slechte eetlust en lichte koorts. Het typische symptoom is een vesiculaire rash [12](#page=12). #### 3.5.3 Sequellen en verwikkelingen Recidieven van varicella-achtige rash komen voor (4-13%), vooral bij jonge leeftijd bij de eerste infectie. Reactivatie leidt tot herpes zoster (15-20%) [12](#page=12). * **Bacteriële surinfectie:** Veroorzaakt door *Staphylococcus aureus* (impetigo, toxic shock syndroom) of *Streptococcus pyogenes* (necrotiserende fasciitis). Een tweede piek van koorts of persisterende hoge koorts kan hierop wijzen [12](#page=12). * **Encefalitis:** Komt voor bij 1 op 50.000, met een betere prognose dan HSV-encefalitis [12](#page=12). * **Cerebellitis:** Komt voor bij 1 op 1000 en leidt tot ataxie, met een goede prognose en herstel binnen een maand [12](#page=12). #### 3.5.4 Speciale symptomatologie Bij immuungedeprimeerde patiënten kan hemorragische varicella, pneumonie of progressieve, veralgemeende infectie optreden, met risico op DIC (levensbedreigend) en 20% mortaliteit. Vaccinatie vóór transplantatie is cruciaal. Bij foetussen kan het congenitaal varicella syndroom optreden (< 20 weken zwangerschap), met afwijkingen aan huid, ogen, zenuwstelsel, armen en benen [12](#page=12) [13](#page=13). #### 3.5.5 Behandeling en maatregelen De behandeling is symptomatisch met verzorging van de huid en jeukwerende middelen. **GEEN NSAID's gebruiken** vanwege risico op surinfectie. Algemene hygiëne is belangrijk. Wering voor schoolgaande kinderen is niet nodig, wel voor kinderdagverblijven tot de letsels opgedroogd zijn. Contact met pasgeborenen dient vermeden te worden [13](#page=13). Bij immuungedeprimeerde patiënten wordt zo snel mogelijk gestart met intraveneus aciclovir, gevolgd door oraal valaciclovir. Postexpositieprofylaxe met Varicella Zoster Immuunglobulines (VZIG) is aangewezen bij immuungedeprimeerde patiënten, VZV-IgG negatieve zwangeren en pasgeborenen van moeders die varicella ontwikkelen [13](#page=13). ### 3.6 Epstein-Barr virus (EBV, HHV4) #### 3.6.1 Ziektebeelden en transmissie EBV kan leiden tot mononucleosis infectiosa, Burkitt lymfoom, lymfoproliferatieve ziekten bij immuungedeprimeerden en nasofaryngeaal carcinoom. Transmissie vindt plaats via orofaryngeale secreties; 90-95% van de volwassenen is seropositief [14](#page=14). #### 3.6.2 Symptomen Bij kinderen verloopt de infectie meestal subklinisch. Oudere kinderen en adolescenten ervaren koorts (2 weken), malaise, tonsillofaryngitis, en lymfadenopathie (voornamelijk cervicaal). Minder frequente symptomen zijn peri-orbitaal oedeem, petechiën op het verhemelte, icterus, hepatomegalie (10%), splenomegalie (50%), en een maculopapulair rash (na gebruik van ampicilline). Volwassenen zijn meestal zieker [14](#page=14). #### 3.6.3 Prognose en diagnose De prognose is zelflimiterend na 1-3 maanden. De diagnose is klinisch, ondersteund door lymfocytose met atypische lymfocyten. Seroconversie (VCA EBV IgM, VCA EBV IgG, EBNA IgG) bevestigt de diagnose en immuniteit. Bij reactivatie kan PCR worden gebruikt [14](#page=14). #### 3.6.4 Behandeling en verwikkelingen De behandeling is symptomatisch. **Ampicilline dient vermeden te worden**. Verwikkelingen zijn zeldzaam, waaronder macrofagen activatie syndroom, miltruptuur (vaker bij volwassenen) en reactivatie onder immuunsuppressie [14](#page=14) [15](#page=15). ### 3.7 Cytomegalie (CMV, HHV5) #### 3.7.1 Ziektebeelden en transmissie CMV kan ook een mononucleosis infectiosa-achtig beeld veroorzaken. Besmetting vindt plaats via saliva, seksueel contact, borstvoeding, en zeldzaam transplacentair of via orgaantransplantatie. 50% van de volwassenen is seropositief [15](#page=15). #### 3.7.2 Symptomen en speciale symptomatologie Meestal verloopt de infectie subklinisch met faryngitis en lymfadenopathie die minder uitgesproken is dan bij EBV. Maternele CMV-infectie kan leiden tot congenitale afwijkingen en mentale retardatie bij de foetus. Bij immuungedeprimeerde patiënten kan CMV-ziekte zich manifesteren als retinitis, pneumonie, beenmergsuppressie, encefalitis, hepatitis, colitis, of oesofagitis. Reactivatie is een belangrijk pathogeen na orgaantransplantatie [16](#page=16). #### 3.7.3 Behandeling Bij immuungedeprimeerde patiënten met CMV-ziekte wordt IV ganciclovir toegepast [16](#page=16). ### 3.8 Parvovirus B19 (5de kinderziekte, erythema infectiosum) #### 3.8.1 Transmissie en incubatietijd Parvovirus B19 is het meest frequent in de lente en wordt verspreid via respiratoire druppels, verticale transmissie en transfusie van gecontamineerd bloed. De incubatietijd is 6 tot 14 dagen [16](#page=16). #### 3.8.2 Symptomen 5-10% van de infecties is asymptomatisch. Erythema infectiosum begint met koorts, malaise, hoofdpijn en spierpijn. Het exantheem verschijnt een week later als een "narcosekapje" patroon, symmetrisch verspreid met centrale verbleking, en verdwijnt na 7-10 dagen [17](#page=17). #### 3.8.3 Verwikkelingen * **Aplastische crisis:** Vooral bij patiënten met chronische hemolytische anemie (thalassemie, sikkelcelanemie) en immuundeficiëntie [17](#page=17). * **Foetale infectie:** Kan leiden tot hydrops foetalis en intra-uteriene overlijden [17](#page=17). #### 3.8.4 Behandeling en maatregelen De ziekte is zelflimiterend en vereist geen specifieke behandeling. Bij een aplastische crisis kan een (herhaalde) PRC-transfusie nodig zijn. Hygiëne is belangrijk, maar het kind kan naar school. Contact met zwangeren dient vermeden te worden [17](#page=17). ### 3.9 De 6de ziekte (Exanthema subitum, HHV6) #### 3.9.1 Leeftijd en typisch verloop De 6de ziekte treft kinderen tussen 3 maanden en 3 jaar. Het typische verloop omvat hoge koorts (tot 39-40°C) gedurende ongeveer 3 dagen, gevolgd door het dalen van de temperatuur en het verschijnen van kleine, rode, niet-jeukende vlekjes op het gezicht en de romp, die na 1-2 dagen verdwijnen [17](#page=17). #### 3.9.2 Behandeling De behandeling is symptomatisch [17](#page=17). --- # Bacteriële infecties bij kinderen Dit onderdeel behandelt een overzicht van veelvoorkomende bacteriële infecties bij kinderen, waaronder huidinfecties zoals impetigo en furunkels, ernstigere infecties zoals meningokokken- en pneumokokkeninfecties, en kinkhoest. ### 4.1 Huidinfecties door stafylokokken en streptokokken #### 4.1.1 Impetigo Impetigo is een veelvoorkomende bacteriële huidinfectie, voornamelijk bij peuters en kleuters, die vaak ontstaat door huidbeschadiging of bij kinderen met atopisch eczeem [19](#page=19). * **Etiologie:** Meestal veroorzaakt door *Staphylococcus aureus* [19](#page=19). * **Symptomen:** Kenmerkend zijn vesikels die opengaan en leiden tot vochtafscheiding, waarna karakteristieke honingkleurige korsten ontstaan [19](#page=19). * **Behandeling:** De behandeling omvat goede hygiëne, lokale antimicrobiële middelen zoals fusidine, en systemische antibiotica bij ernstigere infecties [19](#page=19). * **Maatregelen:** Kinderen met impetigo mogen de opvang of school niet bezoeken totdat de huidlaesies zijn opgedroogd [20](#page=20). * **Dragerschap:** Dragerschap van de bacterie, met name *Staphylococcus aureus*, is een belangrijke factor voor infectieherhaling. Decontaminatie met mupirocine gedurende ongeveer een week kan dit aanpakken [20](#page=20). #### 4.1.2 Furunkel Een furunkel is een infectie van een haarfollikel of zweetklier, meestal veroorzaakt door *Staphylococcus aureus* [20](#page=20). * **Verloop:** Een furunkel is doorgaans zelflimiterend, met uitrijping tot een abces dat vervolgens openbarst [20](#page=20). * **Behandeling:** Behandeling bestaat uit systemische antibiotica. Bij een karbunkel, een diepere en uitgebreidere furunkel, kan incisie nodig zijn [20](#page=20). * **Recurrentie:** Recidiverende furunkels kunnen wijzen op dragerschap, een reservoir van de bacterie, of zelden op een onderliggende immuundeficiëntie [20](#page=20). #### 4.1.3 Preseptale cellulitis Dit is een acute, meestal unilaterale ontsteking van het ooglidweefsel, die vaker voorkomt bij kinderen jonger dan 10 jaar [20](#page=20). * **Symptomen:** Lokale symptomen omvatten roodheid, warmte, zwelling en pijn van het ooglid. Systemische verschijnselen zoals koorts, algehele malaise en prikkelbaarheid kunnen optreden [20](#page=20). * **Oorzaken:** Trauma of de uitbreiding van een lokale ontstekingshaard zijn veelvoorkomende oorzaken [21](#page=21). * **Behandeling:** Behandeling met systemische antibiotica is cruciaal om uitbreiding naar de orbita of hersenen te voorkomen [21](#page=21). * **Verwikkelingen:** Ernstige complicaties, zoals orbitale cellulitis (infectie achter het orbitale septum), abcessen, meningitis of sinus cavernosus trombose, kunnen optreden. Symptomen van orbitale cellulitis zijn onder meer koorts, malaise, acute zwelling en roodheid, proptosis, pijnlijke of beperkte oculaire beweging en verminderde gezichtsscherpte. Diagnose vereist klinische beoordeling en mogelijk een CT-scan. Behandeling vereist opname en intraveneuze antibiotica [21](#page=21). #### 4.1.4 Scalded skin syndroom (SSSS) Dit syndroom wordt veroorzaakt door exfoliatieve toxines geproduceerd door *Staphylococcus aureus* en treft voornamelijk zuigelingen en peuters onder de zes jaar [21](#page=21). * **Verloop:** Het begint met koorts en malaise, gevolgd door etterige, korstvormige laesies rond de ogen, neus, mond en navel. Dit gaat gepaard met een erytheem en het loslaten van de huid [21](#page=21). * **Typen:** Het syndroom kan gelokaliseerd zijn (beperkte aantasting van de epidermis) of gegeneraliseerd (aantasting van grote huidgebieden, op afstand van de initiële infectie) [21](#page=21). * **Behandeling:** Behandeling omvat intraveneuze antibiotica, pijnstilling en monitoring van de vochtbalans [22](#page=22). * **Prognose:** Met adequate behandeling herstellen patiënten doorgaans zonder littekens [22](#page=22). #### 4.1.5 Toxic shock syndroom (TSS) Toxic shock syndroom is een ernstige, levensbedreigende aandoening veroorzaakt door toxines van *Staphylococcus aureus* of *Streptococcus pyogenes* [22](#page=22). * **Symptomen:** Het wordt gekenmerkt door een acuut verloop met hoge koorts, spierpijn, rillingen, braken, hypotensie, bewustzijnsdaling, een diffuus erythemateus exantheem met schilfering (desquamatie), multi-orgaanfalen en kan fataal zijn [22](#page=22). * **Behandeling:** Behandeling vereist intraveneuze antibiotica en hemodynamische stabilisatie [22](#page=22). * **Differentiaaldiagnose:** Ziekte van Kawasaki dient te worden overwogen in de differentiaaldiagnose [22](#page=22). ### 4.2 Meningokokken- en pneumokokkeninfecties #### 4.2.1 Pneumokokkeninfectie (*Streptococcus pneumoniae*) * **Ziektebeelden:** *Streptococcus pneumoniae* is een belangrijke veroorzaker van otitis media, pneumonie, meningitis en sepsis bij kinderen [22](#page=22). * **Vaccinatie:** Een extra vaccinatie wordt aanbevolen voor risicopatiënten op 12 weken leeftijd [23](#page=23). #### 4.2.2 Meningokokkeninfectie (*Neisseria meningitidis*) * **Ziektebeelden:** Veroorzaakt meningitis, sepsis en kan leiden tot een fulminant beloop, bekend als het Waterhouse-Friderichsen syndroom, gekenmerkt door acute bloedingen van de bijnier [24](#page=24). * **Vaccinatie:** Het ACWY-vaccin wordt toegediend op 12 maanden en vervolgens op 15-16 jaar [24](#page=24). ### 4.3 Haemophilus influenzae type b (Hib) * **Ziektebeelden:** Hib kan leiden tot otitis media, pneumonie, epiglottitis en meningitis [23](#page=23). ### 4.4 Pertussis (Kinkhoest) Kinkhoest, veroorzaakt door *Bordetella pertussis*, is een zeer besmettelijke ziekte met een incubatietijd van 1 tot 3 weken [24](#page=24). * **Ziekteverloop:** * **Catarrhaal stadium (1-2 weken):** Gekenmerkt door rhinitis, koorts en een droge hoest [24](#page=24). * **Paroxysmaal stadium (3-6 weken):** Dit stadium wordt gedomineerd door spastische hoestbuien, afgewisseld met een gierende inademing (inspiratoire stridor). Braken, cyanose (tijdens de aanval) en typische nachtelijke hoestbuien zijn veelvoorkomend. Bij jonge kinderen kan apneu optreden, wat levensbedreigend is [24](#page=24). * **Convalescentie stadium (weken tot maanden):** De frequentie en ernst van de hoestbuien nemen geleidelijk af [24](#page=24). * **Risico's voor jonge kinderen:** Kinkhoest kan levensbedreigend zijn, vooral bij zeer jonge kinderen [24](#page=24). * **Ernstige complicaties:** Vooral bij niet of incompleet gevaccineerde kinderen kunnen ernstige complicaties optreden, waaronder apneu (1%), pneumonie (10%), convulsies (1,4%), encefalopathie (0,3%) en overlijden (0,2%). Bij verdenking op ernstige complicaties is een spoedconsult noodzakelijk [25](#page=25). * **Gevolgen na doormaken:** Patiënten kunnen een verhoogde gevoeligheid van de luchtwegen ervaren tot wel 9 jaar na de infectie. De immuniteit na doormaken van kinkhoest is goed maar niet volledig, en neemt geleidelijk af van 7 tot 20 jaar [25](#page=25). * **Behandeling:** Behandeling met macroliden (claritromycine/azitromycine) is gericht op eradicatie van het organisme ter preventie van verdere besmetting. De invloed op de symptomen, zoals een ontstekingsremmend effect, is alleen significant als de behandeling tijdens het catarrale stadium wordt gestart [25](#page=25). * **Epidemiologie:** De laatste 10-15 jaar is er een toename van kinkhoest waargenomen, mede door een dalende vaccinatiegraad, het ontbreken van levenslange immuniteit na vaccinatie of infectie, en verbeterde diagnostiek (PCR van nasopharyngeaal aspiraat, serologie) [25](#page=25). * **Vaccinatie:** Het DTPa-vaccin wordt gegeven op 2, 3, 4 en 15 maanden, met een rappel op 5-6 jaar en een trivalente dTPa rappel op 14-16 jaar. Aanvullende aanbevelingen omvatten vaccinatie van zwangere vrouwen (24-32 weken) en volwassenen die een herhalingsinenting nodig hebben, evenals cocoonvaccinatie (partner, nauw contacten van zuigeling) [25](#page=25). --- # Vaccinatiebeleid en -indicaties Vaccinatie is een cruciale strategie voor persoonlijke bescherming, het tegengaan van antibioticaresistentie en het bevorderen van groepsimmuniteit en ziekte-uitroeiing [40](#page=40). ### 5.1 Het doel van vaccinatie Het primaire doel van vaccinatie is het beschermen van individuen, met name kinderen, tegen potentieel levensbedreigende infectieziekten. Daarnaast draagt vaccinatie bij aan het tegengaan van toenemende resistentie van bacteriën tegen antibiotica. Een ander belangrijk doel is het bevorderen van groepsimmuniteit, waarbij een groot deel van de bevolking immuun is, wat de verspreiding van ziekten beperkt. Op lange termijn kan vaccinatie leiden tot de uitroeiing van besmettelijke ziekten, afhankelijk van de vaccinatiegraad. Een bekend voorbeeld hiervan is de uitroeiing van pokken [40](#page=40). ### 5.2 Specifieke vaccinatieschema's en aanbevelingen #### 5.2.1 Mazelen, Bof en Rodehond (MBR) Het MBR-vaccin (MMR VAX PRO) biedt bescherming tegen mazelen, bof en rodehond. Dit levend verzwakte vaccin is effectief en zorgt voor levenslange immuniteit bij circa 95% van de gevaccineerden [7](#page=7). **Contra-indicaties:** * Zwangerschap [7](#page=7). * Immuungecompromitteerde personen [7](#page=7). #### 5.2.2 Haemophilus Influenzae Type B (Hib) Voor risicopatiënten wordt op 12 weken leeftijd een extra vaccinatie tegen Haemophilus Influenzae Type B (Hib) aanbevolen. Hib kan ernstige ziektebeelden veroorzaken zoals otitis media, pneumonie, epiglottitis en meningitis [23](#page=23). #### 5.2.3 Neisseria meningitidis (Meningokok) Vaccinatie tegen Neisseria meningitidis (meningokok) wordt geadviseerd op 12 maanden leeftijd en vervolgens opnieuw op 15-16 jaar met het men ACWY vaccin. Meningokokken kunnen ernstige ziekten veroorzaken, waaronder meningitis, sepsis en een fulminant beloop (Waterhouse-Friderichsen syndroom) [24](#page=24). #### 5.2.4 Pertussis (Kinkhoest) Pertussis, veroorzaakt door Bordetella pertussis, is zeer besmettelijk en kenmerkt zich door een langdurig hoestpatroon. De ziekte doorloopt drie stadia: het catarrale stadium (1-2 weken) met verkoudheidsklachten, het paroxysmale stadium (3-6 weken) met spastische hoestbuien en het convalescentie stadium met geleidelijke afname van de klachten. Vooral bij jonge kinderen kan kinkhoest levensbedreigend zijn door apneu. Ernstige complicaties zoals apneu, pneumonie, convulsies, encefalopathie en overlijden komen vooral voor bij niet of incompleet gevaccineerde kinderen [24](#page=24) [25](#page=25). **Vaccinatieschema Pertussis:** * DTPa-vaccinatie op 2, 3, 4 en 15 maanden leeftijd [25](#page=25). * Rappel op 5-6 jaar leeftijd [25](#page=25). * Rappel met trivalente dTPa op 14-16 jaar leeftijd [25](#page=25). **Aanvullende aanbevelingen Pertussis:** * Elke zwangere vrouw tussen 24 en 32 weken zwangerschap [25](#page=25). * Alle volwassenen die een herhalingsinenting tegen tetanus/difterie nodig hebben [25](#page=25). * Cocoonvaccinatie: partner en andere nauwe contacten van de zuigeling, enkele weken voor de bevalling [25](#page=25). > **Tip:** De dalende vaccinatiegraad en het ontbreken van levenslange immuniteit na vaccinatie of infectie dragen bij aan de toename van pertussis in de laatste 10-15 jaar [25](#page=25). ### 5.3 Rol van vaccinatie bij preventie en uitroeiing van ziekten Vaccinatie speelt een centrale rol in de preventie van tal van infectieziekten. Door het creëren van groepsimmuniteit kan de circulatie van ziekteverwekkers worden gestopt. Dit kan leiden tot de volledige uitroeiing van ziekten, zoals succesvol is gebeurd met de pokken [40](#page=40). #### 5.3.1 Vaccinatie bij immuungecompromitteerde kinderen (HIV) Kinderen met HIV kunnen normaal gevaccineerd worden, met uitzondering van levend verzwakte vaccins. De volgende vaccins moeten worden vermeden bij kinderen met HIV [40](#page=40): * BCG [40](#page=40). * MBR (Mazelen, Bof, Rodehond) [40](#page=40). De ernst van de immuundepressie bij HIV-infectie kan variëren, wat leidt tot verschillende complicaties, waaronder recidiverende bacteriële infecties, candidiasis, chronische diarree, interstitiële pneumonie, opportunistische infecties, failure to thrive, encefalopathie en maligne aandoeningen. Ter preventie van transmissie van HIV van moeder op kind wordt Zidovudine (AZT) perinatale toegediend aan de moeder, afhankelijk van de virale load, en is het een deel van de HAART-therapie. Antigeendetectie middels PCR is het meest sensitief bij kinderen met symptomen of kinderen van een HIV+ moeder [40](#page=40). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Recidieven | Het opnieuw optreden van een ziekte of symptomen nadat deze eerder verdwenen waren of verminderd waren. Dit kan duiden op onvoldoende behandeling of een onderliggende oorzaak. | | Sedentaire leefwijze | Een levensstijl gekenmerkt door weinig tot geen fysieke activiteit, veel zitten en weinig beweging. Dit draagt bij aan diverse gezondheidsproblemen. | | Metabool syndroom | Een combinatie van stofwisselingsstoornissen, waaronder hoge bloeddruk, een hoog bloedsuikergehalte, abnormale cholesterolwaarden en een grote middelomtrek. Dit verhoogt het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2. | | Immuungedeprimeerd | Een staat waarin het immuunsysteem verzwakt is, waardoor het lichaam vatbaarder wordt voor infecties en ziekten. Dit kan komen door ziekte, medicatie of genetische oorzaken. | | Opportunistische infecties | Infecties veroorzaakt door micro-organismen die normaal gesproken geen ziekte veroorzaken bij gezonde personen, maar wel bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. | | Antibioticaresistentie | Het vermogen van bacteriën om te overleven en zich te vermenigvuldigen ondanks blootstelling aan antibiotica. Dit maakt infecties moeilijker te behandelen. | | Globalisering | Het proces waarbij economieën en samenlevingen wereldwijd steeds meer met elkaar verbonden raken, wat ook de verspreiding van ziekten kan beïnvloeden. | | Neonati | Pasgeboren baby's, meestal gedefinieerd als baby's in de eerste 28 dagen na de geboorte. Zij hebben een verhoogd risico op infecties door hun onvolgroeide immuunsysteem. | | Orale fase | Een ontwikkelingsfase bij jonge kinderen waarin zij de wereld verkennen door objecten in hun mond te stoppen, wat een verhoogd risico op besmetting met ziekteverwekkers met zich meebrengt. | | Zelflimiterend | Een ziekte die vanzelf overgaat zonder specifieke behandeling, hoewel symptomatische verlichting soms nodig kan zijn. | | Erytheem | Rode verkleuring van de huid, veroorzaakt door verwijding van de bloedvaten, vaak als teken van ontsteking of irritatie. | | Exantheem | Een huiduitslag die kan variëren in uiterlijk en oorzaak, vaak geassocieerd met virale infecties of allergische reacties. | | Maculopapuleus | Een type huiduitslag dat bestaat uit zowel maculae (kleine, platte, verkleurde plekken) als papulae (kleine, verheven bultjes). | | Necrotiserende fasciitis | Een zeldzame, ernstige bacteriële infectie die snel het bindweefsel (fascia) onder de huid aantast en weefselafbraak veroorzaakt. | | Opportunistische infecties | Infecties veroorzaakt door micro-organismen die normaal gesproken geen ziekte veroorzaken bij gezonde personen, maar wel bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. | | Disseminated intravascular coagulation (DIC) | Een ernstige, levensbedreigende aandoening waarbij de bloedstolling in het hele lichaam ongecontroleerd optreedt, wat leidt tot zowel bloedingen als trombose. | | Congenitaal varicella syndroom | Een zeldzame aandoening waarbij een foetus besmet raakt met het varicella zoster virus tijdens de zwangerschap, wat kan leiden tot misvormingen van de ledematen, huid, ogen en het zenuwstelsel. | | Valaciclovir | Een antiviraal medicijn dat wordt gebruikt voor de behandeling van infecties veroorzaakt door herpesvirussen, zoals gordelroos en genitale herpes. Het is een prodrug van aciclovir. | | Orofaryngeale secreties | Vocht geproduceerd in de mond- en keelholte, zoals speeksel en slijm, dat ziekteverwekkers kan bevatten en verspreiden. | | Lymfadenopathie | Een abnormale vergroting van de lymfeklieren, vaak als reactie op een infectie of ontsteking. | | Peri-orbitaal oedeem | Zwelling rond de ogen, die kan wijzen op diverse medische aandoeningen, waaronder infecties of allergische reacties. | | Icterus | Geelzucht, een gele verkleuring van de huid en het oogwit, veroorzaakt door een ophoping van bilirubine in het bloed. | | Hepatomegalie | Een abnormale vergroting van de lever. | | Splenomegalie | Een abnormale vergroting van de milt. | | Macroglobulinemie | Een zeldzame vorm van bloedkanker waarbij abnormaal veel grote eiwitmoleculen (macroglobulines) worden geproduceerd. | | Macrophagen activatie syndroom | Een zeldzame, ernstige complicatie van auto-immuunziekten of infecties, gekenmerkt door overmatige activatie van macrofagen en T-lymfocyten, wat leidt tot een systemische ontstekingsreactie. | | Miltruptuur | Een scheuring van de milt, die kan optreden na trauma of door een vergrote milt bij bepaalde ziekten. | | Saliva | Speeksel, een vloeistof die in de mond wordt geproduceerd en helpt bij de spijsvertering en mondhygiëne. | | Transplacentair | Overdracht van een ziekteverwekker of stof van de moeder op de foetus via de placenta. | | Retinitis | Ontsteking van het netvlies in het oog, wat kan leiden tot zichtproblemen. | | Beenmergsuppressie | Een aandoening waarbij het beenmerg onvoldoende bloedcellen aanmaakt, wat kan leiden tot bloedarmoede, infecties en bloedingsproblemen. | | Colitis | Ontsteking van de dikke darm. | | Oesofagitis | Ontsteking van de slokdarm. | | PCR | Polymerase Chain Reaction, een laboratoriumtechniek om specifieke DNA- of RNA-sequenties te vermenigvuldigen, gebruikt voor de detectie van ziekteverwekkers. | | Erythema infectiosum | Een veelvoorkomende kinderziekte, ook bekend als de vijfde ziekte, die gepaard gaat met huiduitslag. | | Aplastische crisis | Een plotselinge en ernstige daling in de productie van bloedcellen door het beenmerg, vaak geassocieerd met parvovirus B19-infectie bij personen met bepaalde bloedaandoeningen. | | Hydrops foetalis | Een ernstige aandoening waarbij zich overmatig vocht ophoopt in verschillende lichaamsdelen van de foetus tijdens de zwangerschap. | | Intra-uterien overlijden | Overlijden van de foetus in de baarmoeder. | | Exantheem | Een huiduitslag die kan variëren in uiterlijk en oorzaak, vaak geassocieerd met virale infecties of allergische reacties. | | Gangliopulmonale TBC | Een vorm van tuberculose waarbij de infectie zich in de longen en de nabijgelegen lymfeklieren bevindt. | | Endobronchiale TBC | Tuberculose die direct de luchtwegen (bronchiën) aantast. | | Pleuritis | Ontsteking van het borstvlies, het membraan dat de longen en de borstkas bekleedt. | | Tuberculum | Een klein, verheven knobbeltje of laesie, vaak geassocieerd met tuberculose. | | Myocarditis | Ontsteking van de hartspier. | | Pericarditis | Ontsteking van het hartzakje, het vlies dat het hart omringt. | | Aseptische meningitis | Ontsteking van de hersenvliezen die niet wordt veroorzaakt door bacteriën, maar meestal door virussen. | | Encefalitis | Ontsteking van de hersenen. | | Fulminant beloop | Een zeer snel en ernstig verlopende ziekte, vaak met fatale afloop. | | Waterhouse-Friderichsen syndroom | Een ernstige vorm van sepsis veroorzaakt door meningokokken, gekenmerkt door acute bloedingen in de bijnieren en verspreide intravasculaire stolling. | | Purpura | Kleine, paarse of rode vlekjes op de huid die ontstaan door bloedingen onder de huid. | | Apnoe | Tijdelijke stopzetting van de ademhaling. | | Convalescentie | De periode van herstel na een ziekte, waarin het lichaam langzaam weer op krachten komt. | | Immuunsuppressie | Het verzwakken van het immuunsysteem, waardoor het lichaam vatbaarder wordt voor infecties. | | Vaccinatiegraad | Het percentage van de bevolking dat gevaccineerd is tegen een bepaalde ziekte. | | Groepsimmuniteit | Bescherming van een populatie tegen een besmettelijke ziekte wanneer een voldoende hoog percentage van de bevolking immuun is, waardoor de verspreiding van de ziekte wordt beperkt. | | Vasculitis | Ontsteking van de bloedvaten. | | Coronairen | De bloedvaten die de hartspier zelf van bloed voorzien. | | Aneurysmata | Verwijdingen of uitstulpingen in de wand van een bloedvat, vaak als gevolg van verzwakking van de vaatwand. | | Stenose | Vernauwing van een bloedvat, klep of opening in het lichaam. | | Desquamatie | Afschilfering van de huid. | | Cardiovasculaire aantasting | Beschadiging of disfunctie van het hart en de bloedvaten. | | Oculaire | Betrekking hebbend op de ogen. | | Intra-craniële druk | De druk binnen de schedel die wordt uitgeoefend door het hersenvocht, bloed en hersenweefsel. | | Cellulitis | Een bacteriële infectie van de huid en het onderhuidse weefsel, die roodheid, zwelling en pijn veroorzaakt. | | Orchitis | Ontsteking van de testikels. | | Infertiliteit | Onvermogen om zich voort te planten; onvruchtbaarheid. | | Trombocytopenie | Een tekort aan bloedplaatjes (trombocyten) in het bloed, wat de bloedstolling beïnvloedt. | | Cardio-respiratoir instabiel | Een toestand waarbij hart- en ademhalingsfuncties ernstig gestoord zijn en dreigen uit te vallen. | | Cerebrospinaal vocht (CSV) | Vocht dat de hersenen en het ruggenmerg omspoelt, ook wel hersenvocht genoemd. | | Vasculitis | Ontsteking van de bloedvaten. | | Miliaire TBC | Een ernstige, gegeneraliseerde vorm van tuberculose waarbij kleine knobbeltjes (miliaire haarden) zich door het lichaam verspreiden via de bloedbaan. | | Tuberculine test (Mantoux test) | Een huidtest om te bepalen of iemand is blootgesteld aan de bacterie die tuberculose veroorzaakt. | | IGRA-test | Interferon-Gamma Release Assay, een bloedtest die wordt gebruikt om latent TB-infectie te detecteren. | | Sputum | Slijm dat uit de luchtwegen wordt opgehoest. | | Antibiogram | Een test die bepaalt welke antibiotica effectief zijn tegen een specifieke bacteriestam. | | Lavage | Het spoelen van een lichaamsdeel of orgaan met vloeistof om het te reinigen of om monsters te verzamelen. | | Oogfundus | De achterkant van het oog, zichtbaar bij oogonderzoek. | | Tripel therapie | Een behandeling met drie medicijnen tegelijk, vaak gebruikt bij tuberculose. | | Isoniazide (INH) | Een medicijn dat wordt gebruikt bij de behandeling van tuberculose. | | Pyrazinamide | Een medicijn dat wordt gebruikt bij de behandeling van tuberculose. | | Amikacine | Een antibioticum dat wordt gebruikt bij de behandeling van ernstige bacteriële infecties. | | Ethambutol | Een medicijn dat wordt gebruikt bij de behandeling van tuberculose. | | Biologicals | Geneesmiddelen die zijn gemaakt van levende organismen of hun componenten, vaak gebruikt voor de behandeling van auto-immuunziekten. | | Lymfadenitis colli | Ontsteking van de lymfeklieren in de nek. | | M. Avium | Mycobacterium avium, een bacterie die infecties kan veroorzaken, vooral bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. | | M. Scrofulaceum | Mycobacterium scrofulaceum, een atypische mycobacterie die infecties kan veroorzaken, met name lymfadenitis bij kinderen. | | Neurotoxisch virus | Een virus dat specifiek de zenuwcellen kan beschadigen. | | Postinfectieuze encefalopathie | Hersenbeschadiging die optreedt als een late complicatie van een virale infectie, vaak op basis van een neuro-immunologische reactie. | | Reye syndroom | Een zeldzame, ernstige aandoening die hersen- en leverzwelling kan veroorzaken, meestal bij kinderen en tieners die een virale infectie hebben gehad en aspirine hebben gebruikt. | | EEG | Elektro-encefalografie, een techniek om de elektrische activiteit van de hersenen te meten. | | Tuberculose (TBC) | Een infectieziekte die meestal de longen aantast, veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. | | HIV | Human Immunodeficiency Virus, het virus dat AIDS veroorzaakt. | | Borrelia burgdorferi | De bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt. | | Erythema chronicum migrans | Een karakteristieke ronde, zich uitbreidende huiduitslag die zich ontwikkelt na een tekenbeet en het eerste teken is van de ziekte van Lyme. | | Neurologisch | Betrekking hebbend op het zenuwstelsel. | | Cardiaal | Betrekking hebbend op het hart. | | AV blok | Atrioventriculair blok, een verstoring van de elektrische geleiding in het hart die de hartslag kan vertragen. | | Artralgie | Gewrichtspijn. | | Oligoartritis | Ontsteking van een klein aantal gewrichten. | | Spirocheet | Een type bacterie met een spiraalvormige structuur. | | Perinatale toediening | Toediening van medicatie rond de tijd van de geboorte. | | Virale load | De hoeveelheid van een virus (bv. HIV) in het bloed. | | HAART | Highly Active Antiretroviral Therapy, een combinatie van medicijnen die wordt gebruikt om HIV-infecties te behandelen. | | Lymfadenopathie | Zwelling van de lymfeklieren. | | Parotitis | Ontsteking van de oorspeekselklier. | | Candidiasis | Een infectie veroorzaakt door Candida-schimmels, vaak voorkomend bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. | | Interstitiële pneumonie | Een ontsteking van het interstitium van de longen, het weefsel tussen de longblaasjes. | | Pneumocystis carinii | Een schimmel die longontsteking kan veroorzaken bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. | | Maligne aandoeningen | Kanker. | | Groepsimmuniteit | Bescherming van een populatie tegen een besmettelijke ziekte wanneer een voldoende hoog percentage van de bevolking immuun is, waardoor de verspreiding van de ziekte wordt beperkt. | | Uitroeiing | Het volledig elimineren van een ziekte uit een populatie of de wereld. | | Pokken | Een zeer besmettelijke ziekte die ernstige huiduitslag en vaak de dood veroorzaakt, maar nu is uitgeroeid door vaccinatie. |

# Definitie en indeling van medicatie Dit onderwerp introduceert de definitie van een medicijn en verkent de verschillende classificatiemethoden die worden toegepast om medicatie in te delen. ### 1.1 Definitie van medicatie Een medicijn, ook wel geneesmiddel genoemd, is een stoffelijk middel dat geregistreerd is met het doel genezing te bewerkstelligen of te bevorderen [4](#page=4). ### 1.2 Indeling van medicatie Medicijnen kunnen op diverse manieren worden onderverdeeld, namelijk: * Naar voorschriftplichtigheid [4](#page=4). * Als generisch of merknaam geneesmiddel [4](#page=4). * Naar werking [4](#page=4). * Naar toedieningsvorm [4](#page=4). ### 1.3 Voorschriftplichtige versus vrije medicatie Over het algemeen schrijft een arts een geneesmiddel voor, dat vervolgens door de apotheker aan de patiënt wordt verstrekt [4](#page=4). #### 1.3.1 Voorschriftplichtige medicatie Deze medicijnen mogen slechts onder specifieke voorwaarden en aan bepaalde patiëntengroepen worden voorgeschreven. De diagnose van de arts is hierbij essentieel om het meest geschikte geneesmiddel te selecteren. Elk innoverend geneesmiddel is initieel voorschriftplichtig, waardoor de arts de heilzame effecten en bijwerkingen kan opvolgen [4](#page=4). > **Tip:** Het is cruciaal voor verpleegkundigen om te begrijpen waarom medicijnen voor specifieke patiënten worden voorgeschreven en om vertrouwd te zijn met gangbare doseringen om mogelijke fouten op recepten te herkennen [4](#page=4). #### 1.3.2 Vrij verkrijgbare medicatie (OTC) Vrij verkrijgbare geneesmiddelen, ook wel OTC-geneesmiddelen ('over the counter') genoemd, zijn bedoeld voor het voorkomen of behandelen van goedaardige en voorbijgaande symptomen of kwalen. Hoewel vrij verkrijgbaar, moeten ook deze medicijnen voldoen aan strenge eisen op het gebied van kwaliteit, doeltreffendheid en veiligheid. Ze zijn uitsluitend in de apotheek verkrijgbaar [5](#page=5). > **Tip:** Patiënten mogen OTC-geneesmiddelen slechts gedurende een beperkte periode gebruiken [5](#page=5). #### 1.3.3 Wanneer is overleg met een arts noodzakelijk bij OTC-medicatie? Consultatie van een arts is aan te raden of noodzakelijk in de volgende gevallen [5](#page=5): * Als de geneesmiddelen geen verbetering van de toestand opleveren binnen de termijn die in de bijsluiter staat vermeld [5](#page=5). * Wanneer de toestand van de patiënt verergert en/of de patiënt ernstige pijn lijdt [5](#page=5). * Bij het optreden van bijwerkingen [5](#page=5). Na verloop van tijd kan een laboratoriumaanvraag leiden tot het bestempelen van een voorschriftplichtig geneesmiddel als vrij verkrijgbaar, mits het veilig wordt geacht [5](#page=5). ### 1.4 Generische versus originele geneesmiddelen Een generisch geneesmiddel is essentieel gelijkwaardig aan een origineel geneesmiddel (het referentiegeneesmiddel). Het onderscheid ligt in het type dossier waarop de vergunning voor in de handel brengen is verleend [5](#page=5). #### 1.4.1 Originele geneesmiddelen De vergunning voor een origineel geneesmiddel is gebaseerd op een volledig dossier, inclusief kwaliteitsgegevens en resultaten van toxicologische, farmacologische en klinische studies. Alternatief kan dit gebaseerd zijn op gepubliceerde wetenschappelijke literatuur als het werkzame bestanddeel al minstens 10 jaar binnen de Europese Unie in de medische praktijk wordt gebruikt. Originele geneesmiddelen bevatten een patent, doorgaans van 10 jaar [5](#page=5). > **Tip:** Verpleegkundigen hebben de verantwoordelijkheid om medicijnen veilig toe te dienen en moeten vragen van patiënten over de werking en bijwerkingen kunnen beantwoorden. Zij kunnen hiervoor het Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie (BCFI) raadplegen. De toediener van het medicijn moet een bekwame, geschoolde en bevoegde professional zijn [6](#page=6). --- # Toedieningsvormen en -methoden van medicatie Dit deel behandelt de diverse vormen waarin medicatie kan voorkomen en de specifieke methoden voor toediening via verschillende routes, met de nadruk op de praktische aspecten en verpleegkundige interventies [9](#page=9). ### 3.1 Categorieën van toediening Medicatie kan worden onderverdeeld in lokale en systemische toediening [9](#page=9). * **Lokale toediening:** Gericht op een specifiek lichaamsdeel of gebied. Voordelen zijn een hoge concentratie van het medicijn en minder kans op bijwerkingen, omdat het niet of slechts gedeeltelijk in het bloed wordt opgenomen. Voorbeelden zijn zalven, crèmes, strooipoeders voor de huid, zuigtabletten, gorgeldranken, vaginale zetpillen, neus-, oor- en oogdruppels/-zalven, klysma's en rectale zetpillen voor lokale werking, en inhalatie [9](#page=9). * **Systemische toediening:** Waarbij het medicijn via het bloed door het hele lichaam verspreidt [9](#page=9). * **Enteraal:** Via het maagdarmkanaal [9](#page=9). * **Oraal:** Opname vindt plaats via de slijmvliezen van het maagdarmkanaal. Medicijnen die op een nuchtere maag worden ingenomen, worden sneller en vollediger geresorbeerd, maar de kans op bijwerkingen is groter. De opname vindt hoofdzakelijk plaats in de dunne darm [9](#page=9). * **Rectaal:** Medicijnen ingebracht als zetpil of klysma kunnen via het rectum in het bloed komen voor een algemene werking. Dit is een alternatief als orale toediening niet mogelijk of wenselijk is [9](#page=9). * **Parenteraal:** Alle toedieningswijzen buiten het maagdarmkanaal. Dit omvat intraveneus, intramusculair, subcutaan en intradermaal [9](#page=9). * **Sublinguaal:** Onder de tong. Opname via het mondslijmvlies voor snelle werking en omzeiling van maag en lever. Enkel werkzame stoffen in zeer kleine hoeveelheden en die goed door slijmvliezen dringen, zijn geschikt [9](#page=9). * **Transdermaal:** Via de huid voor systemische opname. Medicijnen in zalven of pleisters worden opgenomen door het onderhuids bindweefsel en komen zo in de bloedbaan [9](#page=9). ### 3.2 Geneesmiddelenvormen Medicatie komt in diverse vormen, elk met specifieke eigenschappen en toepassingen [9](#page=9). #### 3.2.1 Poeder Vaak verpakt in zakjes die opgelost moeten worden in water. Kan uitwendig worden gebruikt als strooipoeder of geïnhaleerd worden [10](#page=10). #### 3.2.2 Capsule of gelule Bestaat uit twee hulsjes van gelatine die het geneesmiddel bevatten. De gelatine lost op in de maag, waardoor het medicijn vrijkomt. Soms kan het medicijn uit de capsule gehaald worden (altijd navragen). Maagzuurbestendige capsules lossen op in de darm [10](#page=10). #### 3.2.3 Tablet en dragée Ontstaat door het persen van een poedermengsel. Moeten doorgeslikt worden of kunnen in water worden opgelost. Verschillende soorten zijn bruistabletten, oplostabletten, zuigtabletten, sublinguale tabletten en smelttabletten. Een dragée is een tablet met een suiker- of laklaagje, vaak om de smaak te camoufleren. Enteric coated tabletten hebben een laagje dat niet in maagzuur oplost om ontleding door maagzuur of irritatie van het maagslijmvlies te voorkomen. Retard tabletten (controlled release) geven het geneesmiddel met gereguleerde snelheid vrij, waardoor minder frequente inname nodig is. Gestanste tabletten kunnen worden gebroken, andere mogen enkel gesneden worden mits bepaalde voorwaarden [10](#page=10). #### 3.2.4 Drank: oplossing, suspensie en emulsie * **Oplossing:** Geneesmiddel homogeen verdeeld in een oplosmiddel (meestal water). Elke dosis bevat dezelfde hoeveelheid medicijn [10](#page=10). * **Siroop:** Een oplossing met minimaal 2/3 suiker [10](#page=10). * **Suspensie:** Geneesmiddel kan niet worden opgelost en is fijn vermalen verdeeld in de vloeistof. Een verdikkingsmiddel wordt toegevoegd om uitzakken te voorkomen. Moet geschud worden voor gebruik [10](#page=10). * **Emulsie:** Kleine oliedruppeltjes verdeeld in water, met een stabilisator (emulgator). Moet geschud worden voor gebruik [10](#page=10). #### 3.2.5 Druppels Oplossingen met het geneesmiddel in sterk geconcentreerde vorm. Kunnen oraal, oculair (oogdruppels), auraal (oordruppels), nasaal (neusdruppels) worden toegediend. Vloeibare vormen kunnen ook als sprays worden toegediend, bestaande uit microscopisch kleine druppeltjes. Via een doseeraerosol of vernevelaar kunnen druppels geïnhaleerd worden [11](#page=11). #### 3.2.6 Infuus en injectievloeistof * **Infuus:** Grote hoeveelheid vloeistof (vanaf 50 ml) die intraveneus wordt toegediend, eventueel via een pompsysteem [11](#page=11). * **Injecties:** Kleine hoeveelheden (0,1 tot enkele ml) die uit een ampul of spuit komen. Gevriesdroogde ampullen worden voor injectie gereedgemaakt met een steriel oplosmiddel [11](#page=11). #### 3.2.7 Zalf en crème * **Zalf:** Vet of olie met het geneesmiddel in poedervorm [11](#page=11). * **Pasta:** Gehalte aan poeder is meer dan 50% [11](#page=11). * **Crème:** Mengsel van olie en water met een emulgator. Het water verdampt, de olie en het medicijn blijven achter [11](#page=11). Afhankelijk van de huidaandoening wordt gekozen voor zalf (droge huid) of crème (nattende huid). Hygiëne is belangrijk: bij voorkeur tubes gebruiken, de uitstroomopening niet laten aanraken, spatels gebruiken, openingsdatum noteren [11](#page=11). #### 3.2.8 Transdermale toedieningssystemen (TTS) Huidpleisters die het geneesmiddel continu en met dezelfde snelheid aan de bloedbaan afgeven. Voornamelijk gebruikt voor pijnstilling, nicotinepleisters en hormonale substitutie. Niet doorknippen tenzij aangegeven. Risico op bijwerkingen en overdosering is hoger bij patiënten <50 kg. Warmte kan opname versnellen en de dosering ontregelen. Bij aanbrengen: huid moet schoon, droog, haarloos en intact zijn. Pleister op een andere plaats aanbrengen dan de vorige. Pleisters moeten onbeschadigd gebruikt worden; een beschadigde pleister kan een overdosis veroorzaken. Pleisters met folie mogen niet gebruikt worden bij MRI-scans vanwege het risico op brandwonden [11](#page=11). #### 3.2.9 Zetpil en klysma * **Zetpil (suppositorium):** Kegelvormig en smelt bij lichaamstemperatuur. Kan rectaal of vaginaal (andere vorm) worden toegediend. Kan plaatselijk of systemisch werken. Rectaal ongeveer 4 cm diep inbrengen, voorbij de anale spier [12](#page=12). * **Klysma (lavement):** Vloeibare toediening voor plaatselijke werking [12](#page=12). * **Rectiole/microklysma:** Kan systemisch werken [12](#page=12). #### 3.2.10 Implantaten Vorm van toediening om lange tijd een constante bloedspiegel te verkrijgen. Meestal een tablet van werkzame stof onder de huid ingebracht. Alleen toepasbaar voor stoffen die in zeer kleine hoeveelheden (microgrammen) per dag nodig zijn. Voorbeelden zijn antibioticakralen en het subdermaal anticonceptief staafje (Implanon®) [12](#page=12). ### 3.3 Toediening via slijmvliezen Toediening via slijmvliezen omzeilt vaak de eerste leverpassage, wat kan leiden tot snellere opname en effect [12](#page=12). #### 3.3.1 Sublinguaal Toediening onder de tong. Medicijn laten smelten; niet doorslikken, eten, roken of drinken tot volledige inname. Snelle opname en snel effect [12](#page=12). #### 3.3.2 Buccaal Toediening via de wangzak. Vaak gebruikt bij patiënten die minder goed aanspreekbaar zijn, bijvoorbeeld bij epileptische insulten of pijn. Vormen: spray, lolly, tablet op applicator, druppels op lepeltje. De binnenkant van de wangzak moet droog gemaakt worden. Niet rechtstreeks met druppelaar toedienen om overdosering te voorkomen [12](#page=12). #### 3.3.3 Oculair (oog) * **Oogdruppels:** Voor diagnostische, therapeutische of perioperatieve doeleinden. Altijd controleren of het etiket "voor uitwendig gebruik: oogdruppels" vermeldt. Oog inspecteren en reinigen indien nodig. Hoofd naar achter en naar boven kijken. Flesje niet het oog laten raken; druppel in het midden van de conjunctivale zak laten vallen. Oog sluiten en lichte druk uitoefenen thv traanbuisje. Bij meerdere druppels, 5 minuten wachten tussen de druppels. Indien druppels en zalf: eerst druppels. Datum van start noteren op flesje; na opening 1 maand houdbaar. Traanbuis ten minste 1 minuut dichtdrukken om opname in het lichaam te voorkomen. Nooit rechtstreeks druppelflesje in wangzak, vanwege slechte zichtbaarheid dosering [13](#page=13). * **Oogzalf:** Bij korstvorming eerst oog reinigen. Tube tussen handen verwarmen voor gemakkelijker gebruik. Streepje zalf van ongeveer 1 cm in het middelste derde deel van de conjunctivale zak. Na aanbrengen oog sluiten en bewegen; korte tijd wazig zien. Traankanaal hoeft niet dichtgedrukt te worden [13](#page=13). * **Oogirrigatie:** Verwijderen van schadelijke stoffen en stofdeeltjes. Niet in oog wrijven. Oog spoelen met water met een oogspoeldopje [13](#page=13). #### 3.3.4 Auraal (oor) Meestal voor infecties van de uitwendige gehoorgang. Oordruppels niet direct uit de koelkast toedienen. Oor schoonmaken met wattenstokje. Patiënt op zij leggen met te behandelen oor naar boven. Druppels vanop afstand in gehoorgang laten vallen, oorschelp naar boven en naar achter trekken. 5 à 10 minuten blijven liggen, lichte druk op oorklepje en aan het oor trekken. Warme medicijnen toedienen om duizelingen te voorkomen [13](#page=13). #### 3.3.5 Nasaal (neus) Toediening als druppels, spray of zalf. Indicatie: decongestie, antibioticazalf. Xylometazoline neusdruppels kunnen een rebound effect geven bij langdurig gebruik. Medicijnen zijn steriel en patiëntgebonden. Achterover kijken, neus eerst snuiten of reinigen. Eén neusgat dichtknijpen en 1 cm boven het andere neusgat indruppelen. Neusspray: eerste keer paar maal in de lucht sprayen om de spraykamer te vullen. Neuszalf op een wattenstaafje aanbrengen, neusvleugels dichtknijpen en masseren. Hoofd achterover houden om te voorkomen dat medicatie eruit loopt [14](#page=14). #### 3.3.6 Rectaal Soorten: zetpil, rectiole/microklysma, klysma. Gebruikt bij slikstoornissen, misselijkheid, maagklachten, lokale toediening, of om de darmen leeg te maken. Houding: Sims-houding. Kan voor lokale of systemische toepassing zijn. Zetpil ongeveer 4 cm diep inbrengen, voorbij de anale spier. Bed- en kledijbescherming is noodzakelijk [14](#page=14). #### 3.3.7 Vaginaal Vaginale zetpil = ovule. Vaginale crème wordt aangebracht met een applicator. Houding: Sims-houding of gynaecologische houding. 15 minuten blijven liggen. Wordt aangebracht met een applicator (persoonlijk, zeker crème). Ovule of crème diep inbrengen met applicator (minimaal 5 cm diep). Bij voorkeur voor het slapengaan toedienen [14](#page=14). ### 3.4 Toediening via de luchtwegen: Pulmonaal Medicatie wordt rechtstreeks in de luchtwegen ingeademd voor lokaal effect. Voordelen: sneller werken, op de juiste plaats, lager dosis nodig, gemakkelijker toe te dienen, beperkt effect op het volledige lichaam. Indicaties: bronchospasmen, piepende ademhaling, astma, COPD, allergische reacties. Soorten medicatie: bronchodilatantia, steroïden, mucolytica, antibiotica [14](#page=14). De volgorde van toediening is cruciaal [14](#page=14): 1. Kortwerkende bronchodilatantia. 2. Langwerkende bronchodilatantia en/of combinatiepreparaten. 3. Inhalatiecorticosteroïden. Dit zorgt ervoor dat de luchtwegen geopend zijn, zodat de ontstekingsremmers optimaal kunnen werken [15](#page=15). #### 3.4.1 Toedieningsapparatuur De keuze van inhalator hangt af van patiëntkenmerken, inhalatorkenmerken en algemene voorwaarden [15](#page=15). * **Droogpoederinhalator:** Medicijn in poedervorm, in capsules of in de inhalator zelf. Vereist goede handmotoriek, inademingskracht en het vermogen om de adem 5-10 seconden in te houden. Techniek: Rechte rug, hoofd licht achterover, tong naar beneden, toestel laden, krachtig inademen, adem inhouden, langzaam uitademen. Voorbeelden: Turbohaler, Discus, Aeroliser, Handihaler [16](#page=16). * **Doseeraerosol (zonder voorzetkamer):** Spuitbusje met gasvormige oplossing. Vereist goede knijpkracht en hand-mondcoördinatie. Techniek: Beschermdop verwijderen, schudden, rechtop zitten, mondstuk goed sluiten, langzaam inademen en tegelijk indrukken, adem inhouden. Complexe techniek [16](#page=16). * **Doseeraerosol met voorzetkamer (spacer):** Maakt toediening eenvoudiger en effectiever. Geen hand-mondcoördinatie nodig; inhouden van de adem niet essentieel. Techniek: Inhalator schudden, in voorzetkamer plaatsen, mondstuk sluiten, inhalator indrukken, rustig in- en uitademen in de voorzetkamer (5-10 keer). Kan het percentage medicijn dat de kleine luchtwegen bereikt verhogen. Reiniging is belangrijk: onderdelen in water met afwasmiddel, laten drogen (niet afdrogen met doek) [16](#page=16). * **Vernevelaar:** Vernevelt vloeibare medicatie tot zeer fijne druppeltjes. Gebruikt bij patiënten met ernstige astma/COPD of cystische fibrose. Medicatie (bv. Ventolin®) wordt aangelengd tot 3-4 ml vloeistof. Werkt met perslucht of zuurstof (6-8 liter/minuut). Duur: 10-15 minuten. Een residu van 0,6 ml is normaal. Zowel masker als pijpje geven hetzelfde resultaat. Bij corticoïden: na inhalatie gezicht reinigen en drogen. Reinigen: dagelijks met water en detergent, wekelijks ontsmetten (koken of vaatwasser) [16](#page=16). #### 3.4.2 Nevenwerkingen en preventie * **Systemisch:** Tremor, misselijkheid, tachycardie, hartkloppingen, nervositeit, hartritmestoornissen [17](#page=17). * **Lokaal:** Mondcandidiase, heesheid (door inhalatiecorticoïden), hoestbuien (door drijfgas), oogirritatie (door masker) [17](#page=17). **Preventie:** Mond spoelen met water (niet inslikken), gebruik van een inhalatiekamer/spacer, pijpje i.p.v. masker (goed afsluiten) [17](#page=17). ### 3.5 Toediening via injectie (parenteraal) Injecteren omvat het inspuiten van vloeistof in de huid (intracutaan), onderhuids bindweefsel (subcutaan), in een spier (intramusculair) of in een ader (intraveneus) [17](#page=17). **Indicaties voor injectie:** * Stoffen die slecht worden opgenomen via darmen of huid [17](#page=17). * Patiënt is niet in staat medicatie op andere wijze in te nemen (bv. bewustzijnsdaling) [17](#page=17). * Slikproblemen [17](#page=17). * Medicatie moet snel werken (bv. allergische reactie) [17](#page=17). * Constante spiegels in het bloed nodig (bv. pijnmedicatie, insuline) [17](#page=17). Bij subcutane en intramusculaire injectie vindt resorptie plaats via capillairen naar de bloedbaan. Intra-arteriële en intraveneuze injectie brengen medicatie direct in de bloedbaan met onmiddellijke werking [17](#page=17). ### 3.6 Verpleegkundige interventies en procedures * Handen wassen of desinfecteren; vermijd direct (huid)contact met medicijn [17](#page=17). * Patiënt helpen in een geschikte houding [17](#page=17). * Vitale parameters controleren bij eerste toediening, hemodynamische instabiliteit of verminderd bewustzijn [17](#page=17). * Medicatie toedienen volgens de "regel van vijf" [17](#page=17). * Toedienlijst aftekenen of noteren en bevindingen rapporteren [17](#page=17). --- # Veilig medicatietoedienen Veilig medicatietoedienen is een essentieel onderdeel van patiëntenzorg dat gericht is op het voorkomen van fouten door het nauwgezet volgen van regels en procedures [18](#page=18) [19](#page=19). ### 3.1 Het medicatievoorschrift Het medicatievoorschrift, idealiter schriftelijk of digitaal, is de basis voor medicatietoediening en komt steeds van een arts. Bij onleesbare voorschriften moet navraag gedaan worden. Mondelinge voorschriften zijn alleen toegestaan in noodgevallen. Voorschriften kunnen een begin- en einddatum hebben, eenmalig zijn, of 'zo nodig' worden voorgeschreven. Regelmatige controle met de arts is noodzakelijk, zeker bij polyfarmacie. De verpleegkundige blijft verantwoordelijk voor de voorbereiding en toediening, in samenwerking met de apotheek [18](#page=18). Receptuurfouten kunnen voortkomen uit: * Onduidelijke afkortingen [18](#page=18). * Onleesbaar handschrift [18](#page=18). * Verkeerd geplaatste of vergeten komma's, bijvoorbeeld 2 in plaats van 0,2 [18](#page=18). * Mondeling gegeven voorschriften [18](#page=18). * Onvolledige voorschriften [18](#page=18). * Onduidelijkheid over de hoeveelheid tabletten, zoals "tweemaal daags 1" versus "1 keer per dag 2" [18](#page=18). ### 3.2 De verantwoordelijkheid van de verpleegkundige De verpleegkundige moet beschikken over adequate kennis van medicatie, inclusief toedieningswijze, werking, aandachtspunten, bijwerkingen en dosering. Bij twijfel kan men het BCFI of een apotheek raadplegen. Na toediening moet de medicatie altijd afgetekend worden in het patiëntendossier. Bij de eerste toediening van medicatie is observatie van de patiënt en het rapporteren van bevindingen essentieel [19](#page=19). ### 3.3 De regel van vijf voor veilig medicatietoedienen De regel van vijf is een fundamenteel principe voor veilige medicatietoediening, waarbij vijf elementen zorgvuldig gecontroleerd moeten worden [19](#page=19): #### 3.3.1 De juiste patiënt Patiëntidentificatie gebeurt aan de hand van naam en geboortedatum. Binnen een instelling wordt dit aangevuld met kamer- en bednummer, en een identiteitsarmband. Barcodes op recept en polsband kunnen worden gebruikt voor automatische registratie of foutmeldingen [19](#page=19). #### 3.3.2 Het juiste medicijn Het aanvraagformulier moet vergeleken worden met de medicijnverpakking. Er moet rekening gehouden worden met het verschil tussen generieke en merknaam, en de houdbaarheidsdatum moet gecontroleerd worden. Aandacht is nodig voor medicijnnamen die op elkaar lijken. De verpleegkundige dient op de hoogte te zijn van de werking, dosering, toedieningswijze en bijwerkingen [19](#page=19). #### 3.3.3 Het juiste tijdstip Medicatie toedienen tot 30 minuten voor of na het voorgeschreven tijdstip wordt als aanvaardbaar beschouwd. Het juiste tijdstip is belangrijk voor het bereiken van de juiste bloedspiegel. Er wordt onderscheid gemaakt tussen toediening voor, tijdens of na de maaltijd [19](#page=19). #### 3.3.4 De juiste manier van toedienen Dit omvat de correcte toedieningsvorm (bijvoorbeeld tablet, drank, injectie), de juiste toedieningsweg (bijvoorbeeld intramusculair, oraal, rectaal) en de juiste toedieningswijze. Goede instructie aan de patiënt is essentieel. Een verandering van de toedieningswijze vereist een aanpassing van het voorschrift door de arts [20](#page=20). #### 3.3.5 De juiste dosis De dosis definieert de hoeveelheid medicijn die per keer ingenomen moet worden. Doseringen kunnen uitgedrukt worden in diverse eenheden, zoals milligram (mg), microgram (µg), eenheden (E/ml) en milligram per milliliter (mg/ml). Een dubbele controle van de dosering is aan te raden. Voor medicatie per injectie of infuus is een dubbele controle door een andere verpleegkundige verplicht. In sommige instellingen is deze dubbele controle ook vereist voor orale medicatie. De verpleegkundige moet op de hoogte zijn van gebruikelijke doseringen en om verduidelijking vragen bij afwijkende voorschriften [20](#page=20). ### 3.4 Controles en algemene veiligheidsmaatregelen Het toedienen van medicatie is complex en risicovol, met mogelijke onverwachte en ernstige bijwerkingen [20](#page=20). #### 3.4.1 Rapportage na toedienen Na toediening moeten de volgende gegevens in het patiëntendossier worden vastgelegd: * Naam van het toegediende geneesmiddel [20](#page=20). * Dosis [20](#page=20). * Toedieningswijze, -weg en -vorm [20](#page=20). * Tijdstip van toediening [20](#page=20). * Eventuele reactie van de patiënt op het geneesmiddel [20](#page=20). #### 3.4.2 Parametercontrole en allergieën Parametercontrole is belangrijk bij bepaalde medicatie, bijvoorbeeld de bloeddruk bij bloeddrukverlagende medicatie. Deze controles worden genoteerd in het verpleegkundig dossier. Indien een patiënt allergisch of overgevoelig is, wordt dit genoteerd in het medische en verpleegkundige dossier. Een allergische reactie kan leiden tot een levensbedreigende anafylactische shock, waarvoor de juiste noodprocedure gevolgd moet worden [20](#page=20). #### 3.4.3 Dubbele controle Dubbele controle van medicatie is essentieel, met name bij medicijnen met een hoog risico op blijvend letsel bij verkeerde dosering of toediening, zoals insuline of cytostatica. Dit geldt ook voor risicovolle toedieningswijzen. Dubbele controle is vereist voor medicijnen die naar oordeel van de apotheker een onacceptabel risico vormen bij verkeerde dosering [21](#page=21). #### 3.4.4 Veiligheidsmaatregelen in de praktijk * Medicatie dient in een specifieke kast bewaard te worden, met verdovingsmiddelen achter slot en grendel [21](#page=21). * Gevaarlijke medicatie mag niet in een medicatiekar bewaard worden [21](#page=21). * Medicatievoorbereiding gebeurt in een rustige omgeving [21](#page=21). * Zorg dat de verpleegkundige niet gestoord wordt tijdens medicatietoediening; in sommige ziekenhuizen draagt de verpleegkundige een 'niet storen' jasje [21](#page=21). * Medicatie en de medicatiekar mogen nooit onbeheerd achtergelaten worden [21](#page=21). * Intraveneus toe te dienen medicatie dient apart van andere medicatie bewaard te worden [21](#page=21). * Gebruik het barcodesysteem voor correcte identificatie [21](#page=21). * De berekening voor dosering en klaargemaakte gevaarlijke medicijnen moeten gecontroleerd worden door een andere verpleegkundige [21](#page=21). * Zorg voor veilige verwerking van medicatieafval [21](#page=21). * Controleer of de patiënt de medicatie daadwerkelijk heeft ingenomen [21](#page=21). * Meld fouten onmiddellijk aan de verantwoordelijke verpleegkundige en de arts, en observeer de patiënt op bijwerkingen [21](#page=21). * Verstrek volledige instructies aan patiënten over thuisgebruik van medicatie [21](#page=21). * Etiketteer alle klaargemaakte geneesmiddelen duidelijk met patiëntnaam, geneesmiddel, dosis, eventueel oplosmiddel, datum en tijd van bereiden [21](#page=21). ### 3.5 Medicatie voorbereiden: controleren en uitzetten Bij het klaarmaken van medicatie doorlopen verpleegkundigen diverse stappen [21](#page=21). #### 3.5.1 Gegevens verzamelen * Verzeker u ervan dat de medicatie op het voorschrift, het medicatieoverzicht en de etiketten op de verpakking overeenkomen [22](#page=22). * Wees op de hoogte van de gewenste therapeutische werking, bijwerkingen en negatieve reacties van het medicijn [22](#page=22). * Verzeker u ervan dat er geen ongewenste interacties of contra-indicaties zijn voor de toediening (allergie, laboratoriumwaarden, vitale parameters, onveilige dosis) [22](#page=22). * Stel uzelf op de hoogte van de regel van vijf met betrekking tot het medicijn [22](#page=22). * Ga na of u de dosering van het toe te dienen medicijn moet berekenen [22](#page=22). #### 3.5.2 Geneesmiddelendistributiesystemen Een geneesmiddelendistributiesysteem is een verpakking waarin medicijnen per patiënt zijn verdeeld per toedieningstijdstip. De apotheek vult dit systeem en is verantwoordelijk voor de inhoud, wat de eerste controle waarborgt. Medicatie uit een dergelijk systeem hoeft doorgaans niet dubbel gecontroleerd te worden [22](#page=22). ##### 3.5.2.1 Medicijnrollen Medicijnrollen worden door apothekers samengesteld met geautomatiseerde distributiesystemen. Medicijnen zijn per patiënt en per toedieningstijdstip in plastic zakjes verpakt en aan elkaar geseald. Dit systeem voorkomt uitzetfouten. Nadelen zijn dat enkel hele tabletten verpakt kunnen worden, andere toedieningsvormen niet mogelijk zijn en het minder geschikt is bij veel medicatiewisselingen [22](#page=22). ##### 3.5.2.2 Medicijnwagen of kar Een medicijnwagen of kar is handig in ziekenhuizen en bevat lades met medicijnen per patiënt per tijdseenheid. De wagen wordt meegenomen naar de patiënt, waarbij medicijnen en patiëntidentificatie gecontroleerd worden. Medicatie wordt pas uit de verpakking gehaald bij inname. De kar kan soms afgesloten worden [22](#page=22). ##### 3.5.2.3 Medicijndozen Medicijndozen bevatten hokjes voor een week en worden handmatig gevuld. Dit maakt ze gevoeliger voor fouten en wordt voornamelijk aangeraden in de thuissituatie voor zelfmedicatie [22](#page=22). #### 3.5.3 Toedienlijst en medicatieschema Een (digitale) toedienlijst is een schema voor registratie van medicatietoediening. Deze lijst moet het volgende bevatten [22](#page=22): * Naam van elk geneesmiddel [23](#page=23). * Bij merkgeneesmiddelen ook de stofnaam [23](#page=23). * Duidelijke vermelding van de sterkte en dosering [23](#page=23). * Vermelding van het tijdstip van inname [23](#page=23). * Ruimte voor aftekening van elke toediening [23](#page=23). * Aanduiding indien pletten noodzakelijk is [23](#page=23). De taal op de toedienlijst dient duidelijk, helder en zonder afkortingen te zijn. Medicijnen die sterk op elkaar lijken of klinken, dienen aangeduid te worden [23](#page=23). ### 3.6 Medicatiefouten Medicatiefouten dienen altijd gemeld te worden om signalering en interventie mogelijk te maken. De meeste instellingen hebben hiervoor protocollen [23](#page=23). #### 3.6.1 Oorzaken van medicatiefouten Veelvoorkomende oorzaken zijn: * Verkeerd medicijn klaarmaken [23](#page=23). * Verkeerde dosis klaarmaken [23](#page=23). * Rekenfouten [23](#page=23). * Oplosfouten [23](#page=23). * Onvoldoende hygiënische voorzorgsmaatregelen bij klaarmaken [23](#page=23). * Geen controle door een tweede persoon van risicomedicatie [23](#page=23). * Fouten in het voorschrift (onleesbaar, onduidelijke afkortingen, verkeerde komma's, onvolledige recepten, mondelinge voorschriften) [23](#page=23). #### 3.6.2 Omgaan met een medicatiefout Bij een medicatiefout dient altijd de arts verwittigd te worden. De patiënt moet geobserveerd worden op mogelijke reacties of bijwerkingen. Tevens dient de fout gemeld te worden aan de instelling voor kwaliteitszorg [23](#page=23). ### 3.7 Orale toediening (per os - PO) Orale toediening is een van de minst ingrijpende en meest gangbare manieren van medicatietoediening. De opname gebeurt voornamelijk in de dunne darm, maar kan ook al in de mond of maag beginnen. Het medicijn passeert de darmwand en de lever alvorens via het bloed de werkplek te bereiken [23](#page=23). > **Tip:** Zorg ervoor dat de patiënt alert is en niet misselijk of braakt bij orale toediening [18](#page=18). > **Tip:** Bij vloeibare medicatie uit een fles, noteer de datum van opening en giet de vloeistof in een maatpotje [18](#page=18). > **Tip:** Vermijd het vermalen van medicatie indien mogelijk, aangezien niet alle medicatie vermalen mag worden (bv. speciale coating, verlengde werking, kritische dosis). Sublinguale tabletten mogen niet geplet worden [18](#page=18). > **Tip:** Gebruik de regel van vijf consequent bij elke medicatietoediening [19](#page=19). > **Tip:** Wees extra alert op medicijnen met vergelijkbare namen om fouten te voorkomen [19](#page=19). > **Tip:** Bij twijfel over medicatie, raadpleeg altijd een collega, de apotheek of het BCFI [19](#page=19). > **Tip:** Controleer altijd de houdbaarheidsdatum van medicatie [19](#page=19). > **Tip:** Zorg voor duidelijke communicatie met de patiënt over de medicatie en de toediening ervan [20](#page=20). > **Tip:** Houd rekening met mogelijke interacties tussen medicatie, voedsel, dranken (zoals grapefruitsap, melkproducten) en genotsmiddelen (zoals alcohol) bij orale toediening [18](#page=18). > **Tip:** Observeer de patiënt na de eerste toediening van een nieuw medicijn [19](#page=19). > **Tip:** Dubbele controle is cruciaal voor risicomedicatie en risicovolle toedieningswijzen [21](#page=21). > **Tip:** Meld medicatiefouten onmiddellijk om te leren en verbeteringen door te voeren [21](#page=21). > **Tip:** Zorg voor veilige verwerking van medicatieafval [21](#page=21). > **Tip:** Gebruik de regel van vijf ook bij het klaarmaken van medicatie [22](#page=22). > **Tip:** Medicatie uit een geneesmiddelendistributiesysteem zoals medicijnrollen of medicijnkarren, vereist doorgaans geen dubbele controle door de verpleegkundige, omdat de apotheek de eerste controle heeft uitgevoerd [22](#page=22). > **Tip:** Zorg dat de taal op de toedienlijst helder is en zonder afkortingen [23](#page=23). --- # Specifieke overwegingen rond medicatie Dit gedeelte behandelt cruciale contextuele aspecten van medicatiegebruik, waaronder dosering, interacties, bijwerkingen, medicatie tijdens zwangerschap en terugbetalingsmodaliteiten [24](#page=24). ### 4.1 Medicatie en voorschriftplicht Innovatieve geneesmiddelen zijn initieel enkel op voorschrift verkrijgbaar, zodat de arts de heilzame effecten en bijwerkingen kan evalueren. Na vaststelling van veiligheid kunnen deze medicijnen als vrije medicatie worden bestempeld [24](#page=24). ### 4.2 Dosering van geneesmiddelen Een correcte dosering is essentieel voor de effectiviteit en veiligheid van medicatie [24](#page=24). * **Subtherapeutische dosering:** Te weinig medicatie leidt tot weinig tot geen effect [24](#page=24). * **Toxische dosering:** Te veel medicatie kan leiden tot schadelijke, toxische effecten [24](#page=24). De correcte dosering is terug te vinden in de wetenschappelijke bijsluiter [24](#page=24). #### 4.2.1 Individuele aanpassing van dosering Individuele aanpassing van de dosering is noodzakelijk op basis van factoren zoals leeftijd, ziekte en genetische aanleg [25](#page=25). * **Kinderen:** Bij pasgeborenen is de afbraak en uitscheiding van geneesmiddelen traag, maar dit normaliseert binnen de eerste maanden. De gevoeligheid van eindorganen kan sterk verschillen, en het lichaamsgewicht is een belangrijke factor voor de dosering. Er bestaan geen eenduidige formules om doseringen voor kinderen te berekenen op basis van volwassen doseringen, maar gewicht geeft een betere benadering dan leeftijd [25](#page=25). * **Ouderen:** Veroudering kan leiden tot vertraagde afbraak en, belangrijker nog, verminderde renale excretie. Dit kan leiden tot medicatie-ophoping indien de dosis niet wordt aangepast [25](#page=25). * **Ziektetoestanden:** Nierinsufficiëntie (verminderde verwijdering) en leverlijden (vertraagde afbraak) kunnen een dosis aanpassing noodzakelijk maken [25](#page=25). #### 4.2.2 Nauwe therapeutische marge Bij geneesmiddelen met een nauwe therapeutische marge, waarbij het verschil tussen de werkzame en toxische dosis klein is, kan regelmatige concentratiebepaling in het bloed nuttig zijn. Voorbeelden hiervan zijn immuunonderdrukkende geneesmiddelen en anti-epileptica [25](#page=25). ### 4.3 Medicatie en zwangerschap De veiligheid van medicatie tijdens zwangerschap kan nooit volledig gegarandeerd worden. Voor slechts weinig geneesmiddelen is een nadelig effect op het ongeboren kind bewezen. Vaak is er onvoldoende informatie beschikbaar, met name voor recent geïntroduceerde medicijnen. Indien medicatie noodzakelijk is, dienen de voor- en nadelen voor moeder en kind te worden afgewogen. Bij voorkeur kiest men voor medicijnen die reeds langdurig en frequent gebruikt zijn tijdens de zwangerschap zonder suggesties van schadelijkheid, zoals paracetamol bij koorts of pijn, en penicillines bij infecties. Er is toenemende aandacht voor behavioural teratologie, d.w.z. langetermijneffecten op hersenen en gedrag [25](#page=25). #### 4.3.1 Tijdsafhankelijk effect tijdens zwangerschap Het moment van toediening tijdens de zwangerschap is cruciaal [25](#page=25): * **Eerste trimester:** Een verhoogd risico op misvormingen (teratogeniteit) is bewezen voor bepaalde geneesmiddelen, zoals anti-epileptica [26](#page=26). * **Tweede en derde trimester:** Sommige geneesmiddelen kunnen leiden tot groeistoornissen, functionele stoornissen, of orgaantoxiciteit, bijvoorbeeld NSAID's [26](#page=26). * **Laatste weken van zwangerschap:** Problemen kort na de geboorte zijn beschreven bij het gebruik van bepaalde medicijnen, zoals hypnotica [26](#page=26). * **Kort voor de bevalling:** Medicatie kan invloed hebben op de weeën (bv. beta2-mimetica) of bloedverlies (bv. acetylsalicylzuur, bepaalde NSAID's) [26](#page=26). * **Tijdens de bevalling:** Acute problemen bij de pasgeborene kunnen optreden door bepaalde lokale en systemische anesthetica [26](#page=26). ### 4.4 Medicatie en bijwerkingen Een bijwerking is elke reactie die schadelijk en onbedoeld is en optreedt bij gebruikelijke doseringen voor profylaxe, diagnose, of therapie. Elk geneesmiddel kan ongewenste effecten veroorzaken, die over het algemeen ondergeschikt zijn aan de therapeutische werking. Hoewel vaak weinig ernstig, kunnen zeer ernstige, levensbedreigende reacties optreden [26](#page=26). #### 4.4.1 Oorzaken van bijwerkingen Bijwerkingen kunnen voortkomen uit verschillende factoren [26](#page=26): * **Het geneesmiddel zelf (specifieke bijwerkingen):** Bijvoorbeeld droge mond en urineretentie bij anticholinergica, wat verklaard kan worden door hun werking op het parasympathisch zenuwstelsel [26](#page=26). * **Patiënt-specifieke eigenschappen (aspecifieke bijwerkingen):** Zoals overgevoeligheid of allergieën, bijvoorbeeld een allergie aan penicillines [26](#page=26). * **Combinatie met andere stoffen:** Interacties met andere geneesmiddelen, alcohol, tabak, of voeding [26](#page=26). ### 4.5 Interacties tussen gelijktijdig toegediende medicaties en met voedsel Interacties treden op wanneer verschillende stoffen (geneesmiddelen, voeding, alcohol) elkaars werking beïnvloeden. Deze interacties kunnen gedurende de gehele "reis" van een geneesmiddel door het lichaam plaatsvinden, van opname tot respons. Interacties kunnen synergetisch (versterkend) of antagonistisch (tegenwerkend) zijn. Een mogelijke interactie is zelden een contra-indicatie. Nauwgezette opvolging van de patiënt is aan te raden, en soms is een dosis aanpassing nodig [26](#page=26). ### 4.6 Terugbetalingsmodaliteiten van geneesmiddelen De terugbetalingsmodaliteiten bepalen in welke mate de verplichte verzekering tussenkomt in de kosten van geneesmiddelen. Sommige geneesmiddelen worden volledig terugbetaald. Voor andere geneesmiddelen dient de patiënt remgeld te betalen (het persoonlijk aandeel) [27](#page=27). Er bestaan 7 terugbetalingscategorieën (A, B, C, Cs, Cx, Fa, Fb) [27](#page=27): * **Categorie A:** Omvat "de levensnoodzakelijke specialiteiten" en wordt volledig terugbetaald [27](#page=27). * **Categorie B:** Omvat "therapeutisch belangrijke farmaceutische specialiteiten" en wordt grotendeels terugbetaald [27](#page=27). * **Categorie C (inclusief Cs en Cx):** Omvat "geneesmiddelen bestemd voor symptomatische behandeling" en wordt slechts gedeeltelijk terugbetaald, in afnemende mate van C over Cs tot Cx [27](#page=27). * **Categorieën Fa en Fb:** Behandelen hospitaalgeneesmiddelen waarvoor een vast bedrag voor terugbetaling voorzien is [27](#page=27). Het remgeldplafond is het maximumbedrag dat een patiënt betaalt aan remgeld voor een geneesmiddel dat is terugbetaald in categorie B of C [27](#page=27). > **Tip:** De website pletmedicatie.be bevat informatie over het pletten van medicatie. Voor farmaceutische informatie kan de website pharmaka.bcfi.be geraadpleegd worden [24](#page=24). > **Tip:** Zorg dat patiënten alert zijn, een slikreflex hebben, geen misselijkheid of braken vertonen en geen aspiratiegevaar lopen bij orale medicatietoediening. Controleer of de patiënt de medicatie volledig inslikt. Schrijf de datum op de fles bij opening van een nieuwe fles. Vloeistoffen mogen ingenomen worden met een drank naar keuze, maar wees voorzichtig met fruitsap [24](#page=24). > **Tip:** Wees alert op mogelijke verontreiniging in hulpmiddelen, verwisseling van medicatie, interacties met voedingsmiddelen en de invloed op de smaak van voeding. Bij het pletten of openen van medicatie kunnen risico's ontstaan zoals verandering van werking, verontreiniging, verwisseling, interacties met voeding, huidcontact voor de zorgverlener en smaakveranderingen [24](#page=24). > **Tip:** Vergeet niet dat de veiligheid van medicatie tijdens zwangerschap nooit volledig gegarandeerd kan worden en er vaak onvoldoende informatie beschikbaar is voor recent geïntroduceerde medicijnen [25](#page=25). > **Tip:** Bijwerkingen zijn elke reactie die schadelijk en onbedoeld is en optreedt bij gebruikelijke doseringen. Hoewel vaak weinig ernstig, kunnen zeer ernstige, levensbedreigende reacties optreden [26](#page=26). > **Tip:** Houd rekening met de 7 terugbetalingscategorieën van geneesmiddelen en het concept van het remgeldplafond [27](#page=27). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Geneesmiddel | Een stoffelijk middel dat wordt gebruikt om genezing te bewerkstelligen of te bevorderen en dat wettelijk is geregistreerd. | | Voorschriftplichtig | Een geneesmiddel dat uitsluitend op voorschrift van een arts mag worden verkregen, vaak vanwege de noodzaak van medisch toezicht en diagnose. | | OTC-geneesmiddel | Over-the-counter medicijn, vrij verkrijgbaar in de apotheek voor de behandeling van goedaardige en voorbijgaande symptomen, met strenge eisen aan kwaliteit, doeltreffendheid en veiligheid. | | Generisch geneesmiddel | Een geneesmiddel dat essentieel gelijkwaardig is aan een origineel geneesmiddel, maar na het vervallen van het patent wordt geproduceerd en doorgaans goedkoper is. | | Origineel geneesmiddel | Het referentiegeneesmiddel dat oorspronkelijk op de markt is gebracht, vaak beschermd door een patent, en waarvoor een volledig onderzoeks- en ontwikkelingsdossier is ingediend. | | Farmacokinetiek | De studie van hoe het lichaam een geneesmiddel absorbeert, distribueert, metaboliseert en elimineert. Dit proces bepaalt de concentratie van het geneesmiddel in het lichaam over tijd. | | Farmacodynamiek | De studie van de effecten van een geneesmiddel op het lichaam en de mechanismen waarmee deze effecten worden veroorzaakt. Dit omvat hoe het medicijn werkt op moleculair, cellulair en orgaanniveau. | | Absorptie | Het proces waarbij een geneesmiddel vanuit de toedieningsplaats in de bloedbaan terechtkomt en zich verspreidt door het lichaam. | | Distributie | De verdeling van een geneesmiddel vanuit de bloedbaan naar verschillende weefsels en organen in het lichaam. | | Metabolisatie | De chemische omzetting van een geneesmiddel in het lichaam, meestal in de lever, tot actieve of inactieve metabolieten. Dit proces beïnvloedt de duur en intensiteit van de werking van het geneesmiddel. | | Eliminatie | Het proces waarbij het lichaam een geneesmiddel en zijn metabolieten uitscheidt, voornamelijk via de nieren (urine) en de lever (gal). | | Systemische werking | Een geneesmiddel dat via de bloedbaan het hele lichaam bereikt en effect heeft op verschillende organen of systemen. | | Lokale werking | Een geneesmiddel dat specifiek op de plaats van toediening werkt, zonder of met minimale opname in de systemische circulatie. | | Parenterale toediening | Toediening van medicatie buiten het maag-darmkanaal om, bijvoorbeeld via injecties (subcutaan, intramusculair, intraveneus). | | Transdermale toediening | Toediening van medicatie via de huid, meestal in de vorm van pleisters, om een systemisch effect te bereiken met continue afgifte. | | Medicatievoorschrift | Een document van een arts of andere bevoegde zorgverlener waarin staat welke medicatie aan een patiënt moet worden toegediend, inclusief dosis, frequentie en toedieningswijze. | | Bijwerking | Elke schadelijke en onbedoelde reactie op een geneesmiddel die optreedt bij normale gebruiks-doseringen. | | Interactie | Wanneer verschillende stoffen (geneesmiddelen, voedsel, alcohol) elkaars werking beïnvloeden, wat kan leiden tot versterking (synergetisch) of tegenwerking (antagonistisch). | | Regel van vijf | Een controlemethode om medicatiefouten te voorkomen, bestaande uit het controleren van het juiste medicijn, de juiste patiënt, het juiste tijdstip, de juiste manier van toedienen en de juiste dosis. | | Medicatiefout | Een fout die optreedt tijdens het proces van medicatievoorschrijven, bereiden, afleveren of toedienen, met mogelijke gevolgen voor de patiënt. | | Geneesmiddelendistributiesysteem | Een systeem waarbij medicijnen voor individuele patiënten worden voorbereid en verpakt op naam, gescheiden per toedieningstijdstip, vaak door de apotheek. | | Enteraal | Toediening via het maagdarmkanaal. | | Oraal | Opname vindt plaats via de slijmvliezen van het maagdarmkanaal; medicijnen die op een nuchtere maag worden ingenomen, worden sneller en vollediger geresorbeerd. | | Rectaal | Medicijnen ingebracht als zetpil of klysma kunnen via het rectum in het bloed komen voor een algemene werking; een alternatief als orale toediening niet mogelijk is. | | Sublinguaal | Toediening onder de tong, met opname via het mondslijmvlies voor snelle werking en omzeiling van maag en lever. | | Buccaal | Toediening via de wangzak, vaak gebruikt bij patiënten die minder goed aanspreekbaar zijn. | | Oculair | Toediening in het oog, bijvoorbeeld met oogdruppels of oogzalf voor diagnostische of therapeutische doeleinden. | | Auraal | Toediening in het oor, meestal voor infecties van de uitwendige gehoorgang met behulp van oordruppels. | | Nasaal | Toediening in de neus als druppels, spray of zalf, bijvoorbeeld voor decongestie of als antibioticazalf. | | Pulmonaal | Toediening via de luchtwegen door inhalatie, voor lokaal effect bij aandoeningen zoals astma of COPD. | | Injectie | Het inspuiten van vloeistof in de huid (intracutaan), onderhuids bindweefsel (subcutaan), in een spier (intramusculair) of in een ader (intraveneus). | | Subtherapeutische dosering | Te weinig medicatie die leidt tot weinig tot geen effect. | | Toxische dosering | Te veel medicatie die kan leiden tot schadelijke, toxische effecten. | | Nauwe therapeutische marge | Een klein verschil tussen de werkzame en toxische dosis van een geneesmiddel, waarbij regelmatige concentratiebepaling in het bloed nuttig kan zijn. | | Teratogeniteit | Het verhoogde risico op misvormingen van het ongeboren kind door blootstelling aan bepaalde geneesmiddelen tijdens de zwangerschap. | | Behavioural teratologie | Langetermijneffecten van medicatiegebruik tijdens de zwangerschap op de hersenen en het gedrag van het kind. | | Synergetisch | Een interactie waarbij de werking van stoffen elkaar versterkt. | | Antagonistisch | Een interactie waarbij de werking van stoffen elkaar tegenwerkt. | | Remgeld | Het persoonlijk aandeel dat een patiënt betaalt voor een terugbetaald geneesmiddel. |

# De urinewegen: anatomie, fysiologie en mictie De urinewegen omvatten de structuren die verantwoordelijk zijn voor de productie, opslag en uitscheiding van urine, waarbij het proces van mictie centraal staat. ## 1. Anatomie en fysiologie van de urinewegen De urinewegen bestaan uit de nieren, ureters (urineleiders), de blaas en de urethra (urinebuis). Urine wordt uitgescheiden door middel van peristaltische bewegingen en zwaartekracht [4](#page=4). ### 1.1 De nieren De nieren zijn de primaire organen van het uitscheidingsstelsel en zijn verantwoordelijk voor de productie van urine. Elke nier bevat ongeveer een miljoen nefronen [4](#page=4). ### 1.2 Het nefron Het nefron is de functionele eenheid van de nier en bestaat uit een nierlichaampje (glomerulus en kapsel van Bowman) en een tubulus, omgeven door een netwerk van haarvaatjes. De belangrijkste functies van het nefron zijn filtratie, resorptie en secretie [4](#page=4). #### 1.2.1 Glomerulus De glomerulus is een kluwen van capillairen binnen het nierlichaampje waar de filtratie van bloedplasma plaatsvindt voor urinevorming [1](#page=1). #### 1.2.2 Kapsel van Bowman Het kapsel van Bowman is het dubbelwandige omhulsel rond de glomerulus dat het gefilterde plasma opvangt [1](#page=1). #### 1.2.3 Tubulus De tubulus is een buisvormige structuur in het nefron waar het gefilterde plasma wordt aangepast door reabsorptie en secretie, wat resulteert in de uiteindelijke urinevorming [1](#page=1). ### 1.3 De blaas De blaas functioneert als een reservoir voor urine en beschikt over twee sluitspieren. De binnenzijde van de blaas is bekleed met slijmvlies dat naar binnen vouwt wanneer de blaas leeg is. Een goed doorbloed membraan in de blaaswand maakt deze gevoelig voor sepsis bij binnendringende bacteriën [4](#page=4). ### 1.4 De urethra De urethra, de urinebuis, leidt urine vanuit de blaas naar buiten. De lengte en plaatsing van de urethra verschillen significant tussen mannen en vrouwen [1](#page=1) [4](#page=4). ## 1.5 Urineproductie Urine wordt geproduceerd in de nieren, specifiek in de nefronen, door middel van filtratie, resorptie en secretie van stoffen uit het bloed [4](#page=4). ## 1.6 Mictie: fysiologie Mictie, het proces van urineren, is een willekeurige reactie op drukveranderingen in de blaas. Bij vulling van de blaas ontspant de spierwand. Wanneer de blaas ongeveer 300 ml urine bevat, spant de wand zich aan, stijgt de druk en worden drukreceptoren gestimuleerd, wat een signaal naar het ruggenmerg stuurt. Bij 400 tot 500 ml urine treedt contractie van de blaaswand op en relaxatie van de inwendige sfincter, wat leidt tot aandrang om te urineren [1](#page=1) [5](#page=5). ### 1.6.1 Factoren die mictie beïnvloeden Stress of infecties kunnen de mictie beïnvloeden. Het uitstellen van mictie is mogelijk door het aanspannen van de uitwendige kringspier of bekkenbodemspieren [5](#page=5). ### 1.6.2 Gevolgen van overmatige blaasvulling Een blaasinhoud van meer dan 700 ml kan leiden tot verlies van controle over het ophouden van urine, met een maximale capaciteit tot wel 1 liter. Overmatige blaasvulling kan rek en druk op de blaaswand en bloedvaten veroorzaken, wat zich kan uiten in symptomen zoals pijn, rusteloosheid, angst, hoofdpijn en hypertensie [5](#page=5). ## 1.7 Mictie observaties Observaties met betrekking tot mictie omvatten de urineproductie, de helderheid, kleur en geur van de urine, en de frequentie en beleving van het urineren [5](#page=5). ### 1.7.1 Normale en afwijkende urineproductie * **Normale diurese:** 1000 ml - 2000 ml per dag [5](#page=5). * **Polyurie:** Meer dan 2000 ml per dag [5](#page=5). * **Oligurie:** Minder dan 400 ml per dag [5](#page=5). * **Anurie:** Minder dan 100 ml per dag [5](#page=5). * **Nycturie:** Verhoogde urineproductie 's nachts, wat kan wijzen op hartfalen, blaas- of nieraandoeningen [5](#page=5). ### 1.7.2 Moeilijkheden bij het urineren * **Dysurie:** Moeilijke, soms pijnlijke urinelozing met weinig urineverlies, vaak door krampen, stenen of prostaathypertrofie [5](#page=5). * **Algurie:** Pijn of een branderig gevoel bij het urineren, vaak door ontstekingen [5](#page=5). * **Pollakisurie:** Frequente mictie met telkens kleine hoeveelheden urine, mogelijk door cystitis, nervositeit, prostaathypertrofie of zwangerschap [5](#page=5). ### 1.7.3 Eigenschappen van urine * **Helderheid:** Normaal helder; troebelheid kan duiden op infectie (pyurie) [6](#page=6). * **Kleur:** Geel (donkerder betekent geconcentreerder); zeer donker door bilirubine of verkleuring door voeding [6](#page=6). * **Geur:** Sterk ruikend kan wijzen op infectie, bepaalde voedingsstoffen, of aceton bij diabetes [6](#page=6). * **Smaak:** Vroeger werd zoetheid in urine getest op diabetes mellitus [6](#page=6). ## 1.8 Mictie: preventie en educatie Preventie en educatie met betrekking tot mictie omvatten plas- en lichaamshygiëne, en de juiste plashouding [6](#page=6). ### 1.8.1 Plas- en lichaamshygiëne * Veel drinken (1,5-2 liter per dag) [6](#page=6). * Urineren niet onnodig uitstellen (maximaal 3-4 uur) [6](#page=6). * Goed uitplassen [6](#page=6). * Vrouwen reinigen van voor naar achter [6](#page=6). * Intieme hygiëne met milde producten [6](#page=6). * Katoenen ondergoed dragen en strakke kleding vermijden [6](#page=6). * Plassen na het vrijen [6](#page=6). * Vermijden van tampons, pessaria en condooms met spermiciden indien gevoelig voor infecties [6](#page=6). ### 1.8.2 De juiste plashouding * **Voor mannen en vrouwen (zittend):** Goed rechtop zitten, schouders en armen ontspannen, voeten plat op de grond, bekkenbodemspieren ontspannen, niet persen, en de plas niet onderbreken. Licht wiebelen na het plassen kan nadruppelen voorkomen [6](#page=6). * **Voor mannen (staand):** Voeten iets uit elkaar, knieën niet op slot, romp gestrekt, bekkenbodemspieren ontspannen, niet persen en de plas niet onderbreken. Licht persen na het plassen kan helpen de blaas volledig te legen [6](#page=6). ## 1.9 Afwijkingen in de uitscheiding van urine Afwijkingen in de urineuitscheiding kunnen gerelateerd zijn aan vochtopname, blokkades, hormoonveranderingen, ziekte of urineretentie [7](#page=7). ### 1.9.1 Incontinentie Incontinentie is ongewild urineverlies en kan verschillende vormen aannemen [6](#page=6) [7](#page=7): * **Stressincontinentie:** Ongewild urineverlies door verhoogde druk in de buik, vaak door een niet goed functionerende kringspier en/of bekkenbodemspieren. Behandeling kan bestaan uit bekkenbodemtraining, operaties of blaastraining [7](#page=7). * **Urge-incontinentie:** Plotselinge aandrang om te urineren gevolgd door urineverlies, vaak door een overactieve blaas. Oorzaken kunnen infecties, psychische factoren of neurologische aandoeningen zijn. Behandeling omvat medicatie, blaastraining en bekkenbodemtraining [7](#page=7). * **Overloopincontinentie:** Ongewild druppelsgewijs urineverlies door een urineophoping, vaak veroorzaakt door een obstructie van de urethra, zoals bij prostaatvergroting [7](#page=7). * **Reflexincontinentie:** Totale afwezigheid van controle over de blaasspier, waarbij de blaas zich zonder aankondiging ledigt, vaak door neurologische aandoeningen [7](#page=7). * **Functionele incontinentie:** Ongewild urineverlies door immobiliteit of cognitieve stoornissen waardoor men het toilet niet kan bereiken of de aandrang niet beseft [7](#page=7). ### 1.9.2 Afwijkingen gerelateerd aan vochtopname Een vochtbalans moet normaal in evenwicht blijven (vocht in = vocht uit). Een positieve balans betekent meer inname dan uitscheiding, een negatieve balans meer uitscheiding dan inname [7](#page=7). ### 1.9.3 Afwijkingen als gevolg van blokkades Blokkades, zoals door tumoren, stolsels, stenen of weefselhypertrofie, kunnen de urineuitscheiding verminderen. Voor de blaas kunnen ze leiden tot achterblijvende urine in de nieren (hydronefrose). Na de blaas kunnen ze voorkomen dat de blaas volledig geleegd kan worden [7](#page=7). ### 1.9.4 Afwijking als gevolg van hormoonveranderingen Hormonale veranderingen kunnen de diurese (urineproductie) beïnvloeden. Stijgende hormonen kunnen gerelateerd zijn aan fysiologische stressreacties, bloedingen of verminderd hartminutenvolume, terwijl dalende hormonen geassocieerd kunnen worden met alcohol, cafeïne of medicatie [7](#page=7). ### 1.9.5 Afwijkingen in relatie tot bloeddrukveranderingen Filtratie in de nieren is onder invloed van de bloeddruk. Een daling van het volume en de druk in de nieren leidt tot minder urineuitscheiding (bijvoorbeeld bij bloedverlies of shock). Een sterke daling kan leiden tot oligurie, anurie en ophoping van afvalstoffen [7](#page=7). ### 1.9.6 Afwijkingen tgv ziekte Ziekten, zoals tumoren, kunnen leiden tot bijvoorbeeld een cystectomie en de noodzaak voor een urinair stoma [7](#page=7). ### 1.9.7 Urineretentie Urineretentie treedt op wanneer de patiënt niet of onvolledig kan plassen, wat leidt tot residu in de blaas (globus). Dit kan leiden tot een gevoel van aandrang zonder het vermogen om te plassen, bijvoorbeeld na een operatie, onder narcose, of bij ouderen door verminderde tonus. Gevaar bestaat uit beschadiging van de blaas door overrekking [8](#page=8). Symptomen van urineretentie: Verminderd of geen plassen, pijn in de onderbuik, rusteloosheid, angst, hoofdpijn, hevig zweten en hypertensie [8](#page=8). Diagnose: Palpatie van een globus, bladderscan, of eenmalige katheterisatie [8](#page=8). Behandeling: Eenmalige katheterisatie op voorschrift [8](#page=8). ## 1.10 Diagnostische hulpmiddelen: de bladderscan Een bladderscan (of blaasscan) gebruikt ultrageluidsgolven (echo) om het vloeistofvolume in de blaas te meten [8](#page=8). **Materiaal:** Toestel, geleidende gel, doekje, ontsmettingsmiddel [8](#page=8). **Uitvoering:** Op voorschrift van een arts, enkel door getrainde professionals. Gel aanbrengen op de huid voor goed contact en passage van geluidsgolven. De patiënt ligt (of zit, niet staand). De sensor wordt 2-3 cm boven het schaambeen geplaatst en gericht naar het staartbeen. Er worden 3 goede scans genomen ter vergelijking. De sensor moet na gebruik gereinigd worden met alcohol 70% [8](#page=8). ## 1.11 Hulpmiddelen bij incontinentie: de condoomkatheter Een condoomkatheter is een uitwendig aangebracht hulpmiddel voor mannen met continentieproblemen, mits de blaas nog volledig geleegd kan worden en er geen infectie, obstructie of irritatie is [8](#page=8). **Voordelen:** Comfortabeler dan een sonde, minder kans op kwetsuren van de urethra en blaasinfecties [8](#page=8). **Systemen:** * Eendelig: zelfklevende condoomkatheter [8](#page=8). * Tweedelig: condoom en elastische fixeerstrip [8](#page=8). **Maat:** Van belang voor comfort en veiligheid; te spannend kan afklemmen, te breed zorgt voor lekkage [8](#page=8). **Aandachtspunten:** Goede informatieverstrekking en psychische ondersteuning [8](#page=8). **Observatie en rapportage:** Toestand van de genitaliën, observatie van de urine, gebruikt type/maat, gebruik van een been-/urinezak, zelfzorgvermogen en comfort van de zorgvrager [8](#page=8). --- # Urineonderzoek en staalafname Dit onderwerp behandelt de indicaties voor urineonderzoek, de verschillende typen onderzoeken, en de methoden en aandachtspunten bij het afnemen van urinestalen [9](#page=9). ### 2.1 Indicaties voor urineonderzoek Urineonderzoek wordt om diverse redenen ingezet [9](#page=9): * Diagnostiek van nier-, blaas- en leveraandoeningen [9](#page=9). * Diagnostiek van endocriene en metabole aandoeningen [9](#page=9). * Diagnostiek van (auto)intoxicaties [9](#page=9). * Monitoren van het ziekteproces en de therapie [9](#page=9). ### 2.2 Soorten urineonderzoek Er zijn vier hoofdcategorieën van urineonderzoek [9](#page=9): * Macroscopisch onderzoek [9](#page=9). * Microscopisch onderzoek [9](#page=9). * Chemisch onderzoek [9](#page=9). * Bacteriologisch onderzoek [9](#page=9). #### 2.2.1 Macroscopisch onderzoek Dit onderzoek omvat de visuele en olfactorische (geur) inspectie van urine. Aspecten die beoordeeld worden zijn [2](#page=2): * Helderheid: De mate van transparantie van de urine [9](#page=9). * Kleur: De kleurintensiteit en -tint [9](#page=9). * Geur: De specifieke geur van de urine [9](#page=9). #### 2.2.2 Microscopisch onderzoek Dit onderzoek analyseert de aanwezigheid van diverse elementen in de urine onder de microscoop zoals [2](#page=2) [9](#page=9): * Erythrocyten (rode bloedcellen - RBC) [10](#page=10). * Leucocyten (witte bloedcellen - WBC) [10](#page=10). * Cylinders [10](#page=10). * Epitheelcellen [10](#page=10). * Bacteriën [10](#page=10). * Kristallen [10](#page=10). #### 2.2.3 Chemisch onderzoek Chemisch onderzoek maakt voornamelijk gebruik van teststroken die een kleurverandering vertonen op basis van chemische reacties. Hiermee kan de aanwezigheid van diverse stoffen worden vastgesteld [10](#page=10) [2](#page=2): * Eiwit: Aanwezigheid van eiwit in de urine [10](#page=10). * Glucose: Aanwezigheid van suiker in de urine [10](#page=10). * Bloed (erytrocyten): Aanwezigheid van bloed in de urine [10](#page=10). * Ketonen: Aanwezigheid van ketonen [10](#page=10). * pH-bepaling: De zuurgraad van de urine [10](#page=10). Verse urine wordt gebruikt voor pH-bepaling. Een normale pH van urine ligt tussen 5,5 en 6,5. De pH kan gestegen (alkalisch) zijn door braken of maaltijdgebruik [10](#page=10). Densiteit en soortelijk gewicht geven inzicht in het concentratievermogen van de nieren en zijn afhankelijk van de hoeveelheid opgeloste stoffen. Het geeft aan hoe zwaarder de urine is dan water (1000 mg/ml bij 4°C). De normale waarde ligt tussen 1010 en 1030 mg. Soms wordt dit bepaald op 24-uurs urine [10](#page=10) [2](#page=2). > **Tip:** Er bestaan zowel enkelvoudige teststroken (bijvoorbeeld voor glucose of erytrocyten) als meervoudige teststroken die verschillende parameters tegelijkertijd meten (bijvoorbeeld Combur 7 test®) [10](#page=10). #### 2.2.4 Bacteriologisch onderzoek Dit onderzoek richt zich op het opsporen en identificeren van bacteriën, met name bij verdenking op een urineweginfectie (UWI). Een staal wordt in een kweekmedium gebracht om de groei en kenmerken van kolonies te beoordelen en de reactie op antibiotica te testen. Normaal gesproken is urine in de blaas steriel. Urine in de urethra kan echter besmet raken door bacteriën van buitenaf of uit de vagina [10](#page=10) [11](#page=11) [2](#page=2). Afwijkingen worden als volgt gedefinieerd [11](#page=11): * Bacteriurie: Meer dan 100.000 kiemen per milliliter urine [11](#page=11). * Twijfelachtig: Tussen 10.000 en 100.000 kiemen per milliliter urine [11](#page=11). * Bijbesmetting: Minder dan 10.000 kiemen per milliliter urine [11](#page=11). Mengsels van twee verschillende soorten bacteriën duiden bijna altijd op bijbesmetting [11](#page=11). ### 2.3 Staalafname van urine De staalafname van urine vereist specifieke aandachtspunten, technieken en materiaal [11](#page=11). #### 2.3.1 Algemene aandachtspunten bij staalafname * Identificatie: Goede identificatie van zowel de patiënt als het recipiënt is cruciaal. Controleer altijd het voorschrift [11](#page=11). * Patiëntinformeren: Informeer en instrueer de patiënt duidelijk over de procedure [11](#page=11). * Steriliteit: Bij staalname voor bacteriologisch onderzoek is een steriele afname en steriel recipiënt noodzakelijk. Werk aseptisch en voorkom vermenging met andere lichaamsstoffen, ontsmettingsmiddelen of instilleergel [11](#page=11). * Concentratie en volume: De urine moet voldoende geconcentreerd zijn en het volume moet minimaal 10 ml bedragen [11](#page=11). * Medicatie: Vermeld altijd als de patiënt medicatie gebruikt, met name antibiotica (AB). Overweeg staalafname vóór de start van de medicatie [11](#page=11). * Hygiëne: * Verpleegkundige: Zorg voor goede handhygiëne, draag handschoenen en eventueel een schort [11](#page=11). * Patiënt: Laat de patiënt een intiem toilet uitvoeren [11](#page=11). * Bewaring en transport: Bewaar het staal correct. De transporttijd mag maximaal 1 tot 2 uur bedragen. Bewaren tussen 2°C en 8°C, maximaal 24 uur [11](#page=11). > **Tip:** Wanneer er voor bacteriologisch onderzoek wordt afgenomen, is het van belang dat de urine voldoende geconcentreerd is, omdat bij minder geconcentreerde urine de aanwezigheid van bacteriën mogelijk gemist wordt [11](#page=11). #### 2.3.2 Afnametechnieken Er zijn verschillende technieken voor staalafname van urine [11](#page=11). ##### 2.3.2.1 Spontane mictie Dit is een niet-invasieve methode om een urinestaal te verkrijgen en wordt gebruikt voor onderzoeken zoals eiwit-, suiker- of pH-bepaling. Het is de meest veilige manier van afnemen. Goede patiëntinformatie en medewerking zijn essentieel. Het bedpan of urinaal moet proper en gedesinfecteerd zijn. Gebruik een (steriel) recipiënt met patiëntvignet en aanvraagformulier [12](#page=12). Tegenindicaties voor deze methode kunnen zijn: coma, menstruatie, vaginale infecties, prolaps, zware/obese patiënten, of patiënten met beperkte mobiliteit [12](#page=12). ###### 2.3.2.1.1 24-uurs urine (onderdeel van spontane mictie) Dit wordt gedaan om de nierfunctie te bepalen (hoeveel urine er per 24 uur geproduceerd wordt) en om eiwitten te kwantificeren (proteïnurie/albuminurie). Eventueel kunnen bewaarmiddelen in het opvangrecipiënt worden gebruikt. Een staal kan uit de totale collecte worden genomen [12](#page=12). Procedure: De eerste urine van een ochtend wordt weggegooid. Alle urine gedurende de dag wordt gespaard in één recipiënt. De laatste urine van de daaropvolgende ochtend wordt toegevoegd aan de collectie [12](#page=12). ##### 2.3.2.2 Midstream urine Dit is een methode om een steriel urinestaal te verkrijgen zonder katheterisatie, waarbij de urine rechtstreeks in een steriel recipiënt wordt opgevangen. Het is geschikt voor chemisch en microbiologisch onderzoek. Desinfectie van de genitale streek is niet strikt noodzakelijk, maar hygiëne wel. Vereist goede medewerking van de patiënt, die dit eventueel zelfstandig kan uitvoeren mits goede instructie [12](#page=12) [2](#page=2). **Procedure Midstream (man):** 1. Handen wassen [13](#page=13). 2. Voorhuid naar achter trekken [13](#page=13). 3. Penis reinigen met stromend water (zonder zeep) of een vochtig doekje, beginnend bij de urinebuisopening [13](#page=13). 4. Afrogen met toiletpapier [13](#page=13). 5. Eerste urineportie in het toilet laten lopen [13](#page=13). 6. Ongeveer 50 ml urine opvangen in het bekerglas, zonder de straal met de vingers aan te raken en zonder de binnenkant van de beker aan te raken [13](#page=13). 7. Rest laten lopen in het toilet [13](#page=13). 8. Beker afsluiten, koel bewaren en overhandigen aan het laboratorium [13](#page=13). **Procedure Midstream (vrouw):** 1. Handen wassen [13](#page=13). 2. Schaamlippen spreiden [13](#page=13). 3. Genitale delen reinigen met stromend water (zonder zeep) of met 3 à 4 vochtige doekjes, steeds van boven naar beneden wrijvend [13](#page=13). 4. Afrogen met toiletpapier, van voor naar achter [13](#page=13). 5. Eerste urineportie in het toilet laten lopen [13](#page=13). 6. Ongeveer 50 ml urine opvangen in het bekerglas, zonder de straal met de vingers aan te raken en zonder de binnenkant van de beker aan te raken [13](#page=13). 7. Rest laten lopen in het toilet [13](#page=13). 8. Beker afsluiten, koel bewaren en overhandigen aan het laboratorium [13](#page=13). ##### 2.3.2.3 Eenmalige blaaskatheterisatie Dit houdt in dat urine via een katheter rechtstreeks uit de blaas wordt geëvacueerd [13](#page=13) [2](#page=2). **Indicaties:** Urineretentie, bepaling blaasresidu, staalafname voor bacteriologisch onderzoek (indien midstream niet mogelijk is), preoperatief, blaasspoeling, blaasinstillatie, en zelfkatheterisatie [14](#page=14). **Complicaties:** Verhoogd infectiegevaar, gevaar voor beschadiging/trauma/pijn, geremdheid en angst bij de patiënt, en veranderingen in het urinestaal [14](#page=14). **Materiaal:** Er zijn diverse katheters beschikbaar met verschillende tips (Olive, dilatatie, Tiemann, Nelaton). Ze zijn gemaakt van materialen zoals PVC, silicone of latex. De breedte van de lumen wordt aangeduid met ‘charrière’ (ch). Sommige katheters hebben een coating (hydrofiel, gel-geactiveerd) om het inbrengen te vergemakkelijken [14](#page=14). > **Tip:** Bij het gebruik van hydrofiele katheters moet deze eerst met water geactiveerd worden (30 seconden wachten), terwijl andere al voorgelubeceerd zijn [14](#page=14). **Instilleergel:** Kan gebruikt worden om het inbrengen van de katheter te vergemakkelijken. Soorten zijn onder andere wateroplosbare glijmiddelen, met chloorhexidine (ontsmettingsmiddel), met lidocaïne (verdovend), of een combinatie van beide [14](#page=14). ##### 2.3.2.4 Suprapubische blaaspunctie Dit is een techniek waarbij de blaas rechtstreeks wordt aangeprikt met een naald, uitgevoerd door een arts [14](#page=14). **Indicaties:** Diagnostische doeleinden, controle op UWI, zekerheid van een correct onderzoek met directe therapie-instelling [14](#page=14). **Techniek:** De blaas wordt gevuld door de patiënt extra water te laten drinken (500 ml) en 1 à 2 uur niet te laten plassen, eventueel met behulp van een diureticum. De patiënt ligt in rugligging. De punctieplaats is 1 à 2 cm boven de symphysis pubis. Er is geen anesthesie nodig vanwege de dunne naald. De naald wordt loodrecht ingebracht door huid, onderhuids weefsel en fascie, waarna een kleine drukval in de blaas gevoeld kan worden door de patiënt. Vervolgens wordt urine geaspireerd [14](#page=14). ### 2.4 Bloedonderzoek ter evaluatie van nierwerking Hoewel dit geen urineonderzoek is, is het nauw verbonden met de nierfunctie [14](#page=14). --- # Defecatie, laxantia en stoma's Dit onderwerp behandelt de anatomie en fysiologie van het maag-darmkanaal, het proces van defecatie, afwijkingen zoals obstipatie en diarree, het gebruik van laxantia, en de aanleg en verzorging van stoma's [15](#page=15). ### 3.1 Anatomie en fysiologie van het maag-darmkanaal De spijsvertering omvat zowel mechanische als chemische processen en vindt plaats in het maag-darmkanaal, dat is opgedeeld in een bovenste en een onderste deel [15](#page=15). #### 3.1.1 Bovenste maag-darmkanaal * **Mond en slokdarm:** Hier begint de vertering met mechanisch vermalen door het gebit en de toevoeging van enzymen in speeksel [15](#page=15). * **Maag:** De maag kneedt het voedsel door peristaltische bewegingen en maagsappen starten de chemische vertering [15](#page=15). #### 3.1.2 Dunne darm De dunne darm, bestaande uit duodenum, jejunum en ileum, is circa 5 tot 6 meter lang en is de belangrijkste plaats voor absorptie van voedingsstoffen. Chemische vertering wordt hier voltooid met behulp van sappen van de pancreas (amylase, lipase) en gal [15](#page=15). #### 3.1.3 Dikke darm De dikke darm omvat het caecum, colon (ascendens, transversum, descendens, sigmoïdeum) en rectum. De hoofdfuncties zijn water- en natriumheropname en opslag van afvalstoffen [15](#page=15). * **Functie en absorptie:** Een langdurig contact tussen voedselbrij en darmslijmvlies is essentieel voor optimale absorptie. De dikke darm resorbeert ongeveer 1300 ml vocht per dag, voornamelijk in het colon ascendens en transversum [16](#page=16). * **Peristaltiek en opslag:** Peristaltische bewegingen vinden 2 tot 3 keer per dag plaats, met opslag van materiaal in het colon sigmoïdeum [16](#page=16). * **Defecatiereflex:** Wanneer het rectum wordt uitgerekt door ophoping van ontlasting, wordt de defecatiereflex geactiveerd, wat leidt tot ontspanning van de interne en externe anale sfincters [16](#page=16). ### 3.2 Defecatie Defecatie is het proces van het lozen van faeces uit het lichaam. Het patroon (frequentie, soort, hoeveelheid) is zeer individueel [16](#page=16). #### 3.2.1 Samenstelling en consistentie van faeces Faeces bestaan voor ongeveer 75% uit water. De overige 25% bevat afgeschilferd darmslijmvlies, zouten, slijm, bacteriën, afvalproducten van voeding (ongeveer 10%) en galkleurstof. De Bristol Stool Chart wordt gebruikt om de consistentie van de ontlasting te beoordelen [16](#page=16). #### 3.2.2 Beoordeling van ontlasting Bij beoordeling van ontlasting worden de volgende aspecten nagestreefd: * **Frequentie:** Zeer individueel [16](#page=16). * **Consistentie:** Zacht maar gevormd is ideaal; afwijkingen kunnen op problemen wijzen [16](#page=16). * **Kleur:** Een belangrijke indicatie [16](#page=16). * **Geur:** Afhankelijk van dieet en darmflora, maar afwijkende geuren kunnen duiden op malabsorptie, infecties of bloed [16](#page=16). #### 3.2.3 Afwijkingen in ontlasting Verschillende afwijkingen kunnen voorkomen: * **Exsudaat:** Aanwezigheid van slijm of etter kan wijzen op een ontstekingsproces (bv. ziekte van Crohn) [16](#page=16). * **Steatorree:** Abnormaal veel vet in de ontlasting, vaak drijvend en sterk stinkend (bv. bij taaislijmziekte) [16](#page=16). * **Bloederige ontlasting:** Helderrood of donkerrood, stinkend bloed kan wijzen op melaena [16](#page=16). * **Parasieten:** Aanwezigheid van parasieten zoals oxyuren of lintwormen [16](#page=16). ### 3.3 Obstipatie Obstipatie is een verstopping van het darmstelsel door verharde stoelgang, wat leidt tot moeilijke en onregelmatige ontlasting over langere tijd. Het kan acuut of chronisch zijn [17](#page=17). #### 3.3.1 Behandeling van obstipatie De behandeling is afhankelijk van het type obstipatie: * **Acuut:** Kan bestaan uit zetpillen, klysma's, osmotische laxeermiddelen, of een lavement, aangevuld met leefstijladvies (beweging, vezels, vocht). In ernstige gevallen (tumoren, volvulus) kan chirurgie nodig zijn [17](#page=17). * **Chronisch:** Behandeling van de onderliggende aandoening indien mogelijk, aangevuld met massavormende middelen en leefstijladvies [17](#page=17). #### 3.3.2 Preventie en educatie bij obstipatie Effectieve preventie en educatie omvat: * Goed kauwen [17](#page=17). * Voldoende vezels (groenten, fruit, volkorenproducten) [17](#page=17). * Voldoende vocht (minimaal 1,5 liter per dag) [17](#page=17). * Regelmatige fysieke activiteit [17](#page=17). * Niet uitstellen van defecatie; luisteren naar de gastrocolische reflex [17](#page=17). * Juiste houding (bolle rug) om ontlasting te vergemakkelijken [17](#page=17). * Ontspannen defeceren, niet persen [17](#page=17). * Stoppen met roken, wat een positieve invloed heeft op de darmwerking [17](#page=17). #### 3.3.3 Laxeermiddelen Laxeermiddelen worden ingezet bij obstipatie en zijn onderverdeeld in verschillende categorieën [17](#page=17): * **Zwelmiddelen (per os):** * Afkomstig van zaden, gom of algen [18](#page=18). * Vergroten het volume van de stoelgang en stimuleren de motoriek [18](#page=18). * Vereisen ruime vochtinname [18](#page=18). * Effect treedt op na 1 tot 3 dagen [18](#page=18). * Voorbeelden: Colofiber®, Normacol® [18](#page=18). * **Osmotische laxeermiddelen (per os):** * **Op basis van synthetische suikers:** Lactulose en Lactitol worden in de dikke darm omgezet in zuren, wat de pH verlaagt en peristaltiek stimuleert. Werkt na 1-2 dagen zonder krampen [18](#page=18). * **Op basis van zouten:** Natrium-, kaliumzouten en fosfaten. Slecht geresorbeerd, waardoor water in de darm blijft. Geschikt bij intoxicaties. Risico op dehydratatie en beïnvloeding van medicatieresorptie [18](#page=18). * Voorbeelden: Duphalac®, Movicol®, Forlax® [18](#page=18). * **Stimulerende laxeermiddelen (contactlaxantia) (per os):** * Verhogen intestinale motiliteit en de afscheiding van water, elektrolyten en proteïnen [18](#page=18). * Kortdurend gebruik is essentieel vanwege risico op dehydratatie, darmkrampen, elektrolytenstoornissen, spierzwakte, hart- en nierproblemen, overgevoeligheidsreacties, en ontwikkeling van "luie darmen" [18](#page=18). * Kunnen het darmslijmvlies beschadigen [18](#page=18). * Resultaat: eenmalige evacuatie, gevolgd door mogelijk meerdere dagen stoelgangvrij [18](#page=18). * Voorbeelden: Laxoberon®, Dulcolax®, sommige kruidentheeën [18](#page=18). * **Smerende (lubrifiërende) laxeermiddelen (per os):** * Smeren de ontlasting (bv. paraffine) om deze te verzachten en uitscheiding te vergemakkelijken [18](#page=18). * Effectief bij fecale impactie (fecalomen) [18](#page=18). * Voorzichtigheid geboden bij slikproblemen wegens aspiratiegevaar naar de longen [18](#page=18). * Langdurig gebruik kan leiden tot tekorten aan vetoplosbare vitamines (A, D, E, K) [18](#page=18). * Effect treedt op na 6 tot 8 uur [18](#page=18). * Voorbeeld: Lansoyl® [18](#page=18). * **Lavement (rectaal):** * Werkt snel, binnen 15 tot 30 minuten [19](#page=19). * Verschillende mechanismen, inclusief 'grote lavementen' [19](#page=19). * Voorbeelden: Microlax®, Laxavit®, Cleen Enema® [19](#page=19). > **Tip:** Laxeermiddelen moeten met zorg en in de juiste context worden gebruikt, en langdurig gebruik van stimulerende laxeermiddelen dient vermeden te worden [19](#page=19). ### 3.4 Veranderingen in de motiliteit van de darm De motiliteit van de darm kan verstoord raken, wat essentieel is voor de voortstuwing van voedsel en ontlasting [19](#page=19). #### 3.4.1 Hypermotiliteit Hypermotiliteit kenmerkt zich door te snelle darmbewegingen [19](#page=19). * **Oorzaken:** Stress, angst (stimulatie parasympathisch zenuwstelsel), toxines, infecties, irriterende stoffen (medicatie), ontstekingsziekten (colitis ulcerosa, ziekte van Crohn) [19](#page=19). * **Gevolgen:** Verminderde opname van voedingsstoffen en diarree [19](#page=19). #### 3.4.2 Hypomotiliteit Hypomotiliteit is een te trage darmbeweging [19](#page=19). * **Oorzaken:** Verminderde kracht darmspieren (ouderdom, ziekte, elektrolyten-/vitamine tekorten), medicatie (opiaten, codeïne), neurologische aandoeningen (bv. Hirschsprung), immobiliteit [19](#page=19). * **Gevolgen:** Langzame doorgang voedsel, overmatige vochtopname, obstipatie, ophoping feces, mogelijk ileus (darmobstructie) [19](#page=19). ### 3.5 Afwijkingen in defecatie: Ileus (darmobstructie) Een ileus, of darmobstructie, is een gedeeltelijke of volledige afsluiting van de darm. De ernst hangt af van locatie, volledigheid en doorbloeding van de darmwand [19](#page=19). * **Gevolgen:** * Dunne darm: Braken, wat kan leiden tot elektrolytenstoornissen [20](#page=20). * Dikke darm: Obstipatie en fecaal braken [20](#page=20). * Verstoorde bloedtoevoer: Necrose, sepsis, perforatie [20](#page=20). * **Oorzaken:** Verklevingen (adhesies), hernia, volvulus (darmdraaiing), intussusceptie (darm in darm), tumoren/poliepen, ophoping van feces [20](#page=20). ### 3.6 Problemen in de bloedsomloop van de darm Een goede bloedcirculatie is essentieel voor de voeding en functie van de darmwand [20](#page=20). * **Mesenteriale trombose:** Volledige afsluiting arteriële toevoer leidt tot necrose [20](#page=20). * **Gedeeltelijke afsluiting (angina abdominalis):** Veroorzaakt buikpijn na de maaltijd door zuurstoftekort; kan evolueren naar volledige afsluiting [20](#page=20). ### 3.7 Stoma Een stoma is een kunstmatig gecreëerde opening in de buikwand naar het colon (colostomie) of ileum (ileostomie). Het kan tijdelijk of permanent zijn, en eindstandig of dubbelloops [20](#page=20). #### 3.7.1 Indicaties voor een stoma Indicaties omvatten kanker, ziekte van Crohn, colitis ulcerosa (permanent), en om een ileus te ontlasten, een operatiegebied te beschermen of rust te geven (tijdelijk) [20](#page=20). #### 3.7.2 Ileostoma * De functie van de dikke darm vervalt [20](#page=20). * Een ileostoma is kleiner dan een colostoma, met een omtrek van 1,2 tot 3 cm [20](#page=20). * De ontlasting is vloeibaar en er is veel verlies van elektrolyten [20](#page=20). #### 3.7.3 Colostoma * Een kunstmatige opening van de dikke darm door de buikwand [20](#page=20). * Het gezonde deel van de dikke darm wordt naar buiten gebracht [20](#page=20). * De consistentie van de ontlasting is afhankelijk van de locatie in de dikke darm waar het stoma is aangelegd (bv. sigmoïdstoma) [20](#page=20). #### 3.7.4 Dubbelloopse colostoma * Een tijdelijk stoma met twee openingen via één stoma naar buiten [21](#page=21). * De proximale lus voert gas af, de distale lus voert slijm/ontlasting af [21](#page=21). * Doel: een kant voor ontlasting, een kant rust voor het genezende deel [21](#page=21). #### 3.7.5 Eindstandige stoma * De darm is volledig doorgesneden, met slechts één opening naar buiten [21](#page=21). * Wordt toegepast bij blijvende schade, kanker of andere afwijkingen [21](#page=21). #### 3.7.6 Voeding en stoma Algemeen geldt dat patiënten met een stoma alles mogen eten, mits goed gekauwd en rustig gegeten om flatulentie te voorkomen [21](#page=21). * **Extra geur:** Eieren, koolsoorten, peulvruchten, ui, prei, knoflook, vis [21](#page=21). * **Gasvorming:** Koolsoorten, bier, koolzuurhoudende dranken, paprika, prei, spruiten, suiker, ui [21](#page=21). * **Verkleuring ontlasting:** Bieten, ijzerproducten, spinazie [21](#page=21). * **Ileostoma:** Voorzichtigheid met voedingsmiddelen die verstopping kunnen veroorzaken (bv. asperges, selderij, champignons, maïs, noten). Kleine, frequente porties zijn aanbevolen. Voeding die de ontlasting kan indikken (wit brood, pasta, rijst) is nuttig [21](#page=21). ### 3.8 Anale incontinentie Anale incontinentie is het ongecontroleerd verlies van faeces [21](#page=21). * **Oorzaken:** Ziekte, verwondingen, stress, slechte ontlastingsgewoontes, bijwerkingen medicatie, operaties aan rectum en prostaat, chronisch gebruik laxeermiddelen, neurologische schade (bv. na beroerte) [21](#page=21). * **Behandeling:** De oorzaak dient achterhaald en behandeld te worden, eventueel aangevuld met incontinentiemateriaal [21](#page=21). ### 3.9 Culturele aspecten en uitscheiding In niet-westerse culturen wordt er vaak minder openlijk over uitscheiding gesproken. Het is belangrijk om dit met respect te benaderen, de privacy te waarborgen en te informeren naar individuele hygiënegewoontes [22](#page=22). > **Tip:** Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens. Let op formules en belangrijke definities. Oefen met de voorbeelden in elke sectie. Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen [22](#page=22). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Mictie | Het proces van het urineren, waarbij urine via de urinebuis het lichaam verlaat. Dit is een willekeurige reactie op drukveranderingen in de blaas. | | Ureter | Een van de twee buizen die urine transporteren van de nieren naar de blaas. Deze buizen hebben een lengte van ongeveer 25 tot 35 cm. | | Urethra | De urinebuis die urine vanuit de blaas naar buiten leidt. De lengte van de urethra verschilt aanzienlijk tussen mannen en vrouwen. | | Nefron | De functionele eenheid van de nieren, verantwoordelijk voor de productie van urine door filtratie, reabsorptie en secretie van stoffen uit het bloed. | | Glomerulus | Een kluwen van capillairen binnen het nierlichaampje, waar de filtratie van bloedplasma plaatsvindt om urine te vormen. | | Kapsel van Bowman | Het dubbelwandige omhulsel rond de glomerulus in het nierlichaampje, dat het gefilterde plasma opvangt. | | Tubulus | Een buisvormige structuur in het nefron waar het gefilterde plasma wordt aangepast door reabsorptie en secretie, wat leidt tot de uiteindelijke urinevorming. | | Peristaltiek | De golvende samentrekkingen van spieren in de wanden van holle organen, zoals de darmen en urineleiders, die de inhoud voortstuwen. | | Blaasscan | Een echografisch apparaat dat met behulp van ultrageluidsgolven het volume van de urine in de blaas kan meten, zonder invasieve procedures. | | Condoomkatheter | Een uitwendige urineopvangvoorziening die over de penis wordt geschoven, bedoeld voor mannen met incontinentie die hun blaas nog volledig kunnen legen. | | Macroscopisch onderzoek | Een visuele en olfactorische (geur) inspectie van urine om aspecten zoals kleur, helderheid en geur te beoordelen, wat aanwijzingen kan geven over de gezondheidstoestand. | | Microscopisch onderzoek | Een analyse van urine onder de microscoop om de aanwezigheid van cellen (zoals rode en witte bloedcellen), bacteriën, kristallen en cylinders te detecteren. | | Chemisch onderzoek | Het gebruik van teststroken of andere chemische methoden om de aanwezigheid van specifieke stoffen in urine, zoals eiwitten, glucose en ketonen, te bepalen, en de zuurgraad (pH) te meten. | | Densiteit (soorten gewicht) urine | Een maat voor de concentratie van opgeloste stoffen in de urine, die informatie geeft over het concentratievermogen van de nieren en de hydratietoestand. | | Bacteriologisch onderzoek | Een kweek van urinestaal om de aanwezigheid en hoeveelheid van bacteriën te identificeren, wat cruciaal is voor de diagnose van urineweginfecties. | | Ureum | Een eindproduct van eiwitmetabolisme dat door de nieren wordt uitgescheiden; verhoogde waarden in het bloed kunnen wijzen op nierinsufficiëntie. | | Creatinine | Een afbraakproduct van creatine in spieren dat door de nieren wordt uitgescheiden. De klaring (eliminatie) ervan is een indicator voor de nierfunctie. | | Midstream urine | Een methode voor het afnemen van een urinestaal waarbij de eerste urine wordt weggelaten, de middelste straal wordt opgevangen en de rest weer wordt weggelaten, om besmetting met urethrale flora te minimaliseren. | | Eenmalige blaaskatheterisatie | Het inbrengen van een katheter door de urinebuis in de blaas om urine te legen of een staal af te nemen, slechts eenmalig gebruikt indien nodig. | | Suprapubische blaaspunctie | Een medische procedure waarbij de blaas rechtstreeks via de buikwand wordt aangeprikt met een naald om urine af te nemen, voornamelijk voor diagnostische doeleinden. | | Defecatie | Het proces van het lozen van ontlasting (faeces) uit het lichaam. | | Obstipatie | Verstopping van het darmstelsel, gekenmerkt door moeilijke en onregelmatige ontlasting, vaak veroorzaakt door verharde stoelgang. | | Laxans | Een middel dat de stoelgang bevordert, ook wel laxeermiddel genoemd. Er zijn verschillende soorten, zoals zwelmiddelen, osmotische en stimulerende laxantia. | | Stoma | Een chirurgisch aangelegde opening in de buikwand, die leidt naar het spijsverteringsstelsel (bijvoorbeeld een colostoma of ileostoma) of de urinewegen (urostoma). | | Ileostoma | Een stoma waarbij een deel van het ileum (kronkeldarm) naar de buikwand wordt geleid om ontlasting af te voeren, wat resulteert in vloeibare ontlasting. | | Colostoma | Een stoma waarbij een deel van de dikke darm (colon) naar de buikwand wordt geleid om ontlasting af te voeren. De consistentie van de ontlasting varieert afhankelijk van de locatie. | | Darmileus | Een blokkade of afsluiting van de darm, waardoor de doorgang van voedsel en ontlasting wordt belemmerd. Dit kan geheel of gedeeltelijk zijn. | | Hypermotiliteit (darm) | Een te snelle beweging van de darmen, wat kan leiden tot diarree en verminderde absorptie van voedingsstoffen. | | Hypomotiliteit (darm) | Een te trage beweging van de darmen, wat kan leiden tot obstipatie en verhoogde vochtopname uit de ontlasting. | | Stressincontinentie | Ongewild urineverlies door verhoogde druk in de buik, vaak door een niet goed functionerende kringspier en/of bekkenbodemspieren. | | Urge-incontinentie | Plotselinge aandrang om te urineren gevolgd door urineverlies, vaak door een overactieve blaas. | | Overloopincontinentie | Ongewild druppelsgewijs urineverlies door een urineophoping, vaak veroorzaakt door een obstructie van de urethra, zoals bij prostaatvergroting. | | Reflexincontinentie | Totale afwezigheid van controle over de blaasspier, waarbij de blaas zich zonder aankondiging ledigt, vaak door neurologische aandoeningen. | | Functionele incontinentie | Ongewild urineverlies door immobiliteit of cognitieve stoornissen waardoor men het toilet niet kan bereiken of de aandrang niet beseft. | | Urineretentie | Urineretentie treedt op wanneer de patiënt niet of onvolledig kan plassen, wat leidt tot residu in de blaas. | | Erythrocyten (rode bloedcellen - RBC) | Rode bloedcellen die zuurstof transporteren. | | Leucocyten (witte bloedcellen - WBC) | Witte bloedcellen die een rol spelen in het immuunsysteem. | | Cylinders | Afgietsels van de tubuli in de nieren, gevormd uit eiwitten en cellen, die kunnen duiden op nierziekten. | | Epitheelcellen | Cellen die de oppervlakken van organen bekleden, waaronder de urinewegen. | | Kristallen | Afzettingen van mineralen in de urine die kunnen wijzen op nierstenen of metabole stoornissen. | | Eiwitho | Aanwezigheid van eiwit in de urine, wat kan duiden op nierbeschadiging of andere medische aandoeningen. | | Glucose | Suiker die in de urine aanwezig kan zijn bij diabetes mellitus. | | Ketonen | Afbraakproducten van vetten die in de urine kunnen voorkomen bij ongecontroleerde diabetes, vasten of honger. | | pH-bepaling | De zuurgraad van de urine meten, wat informatie kan geven over metabole status en nierfunctie. | | Densiteit en soortelijk gewicht | Een maat voor de concentratie van opgeloste deeltjes in de urine, indicatief voor het concentratievermogen van de nieren. | | Bacteriurie | De aanwezigheid van bacteriën in de urine, wat kan duiden op een urineweginfectie. | | Spontane mictie | Het normaal urineren zonder hulp van een hulpmiddel. | | 24-uurs urine | Een verzameling van alle urine die gedurende een periode van 24 uur wordt geproduceerd, gebruikt voor diagnostische doeleinden. | | Lavement | Een vloeistof die rectaal wordt ingebracht om de darmen te legen. | | Mesenteriale trombose | Een afsluiting van een bloedvat in de darmen door een bloedstolsel. | | Zwelmiddelen | Laxeermiddelen die het volume van de ontlasting vergroten en de darmmotiliteit stimuleren. | | Osmotische laxeermiddelen | Laxeermiddelen die water aantrekken en vasthouden in de darmen, wat de stoelgang verweekt. | | Stimulerende laxeermiddelen (contactlaxantia) | Laxeermiddelen die de darmmotiliteit direct stimuleren. | | Smerende (lubrifiërende) laxeermiddelen | Laxeermiddelen die de ontlasting soepeler maken en de passage vergemakkelijken. | | Anale incontinentie | Het ongecontroleerd verlies van ontlasting. |