Clinical Medicine

# Voorste kruisbandletsel Voorste kruisbandletsel, of een ruptuur van de voorste kruisband (VKB), is een veelvoorkomend letsel dat typisch optreedt bij abrupte bewegingen en aanzienlijke gevolgen kan hebben voor sport en dagelijkse activiteiten [6](#page=6). ### 1.1 Epidemiologie en incidentie De incidentie van voorste kruisbandletsels bedraagt 30 tot 40 per 100.000 personen per jaar. Sporters, met name in sporten zoals voetbal, basketbal en skiën, lopen het hoogste risico. Opvallend is dat vrouwen een 2 tot 8 keer hoger risico lopen op het oplopen van een VKB-letsel dan mannen [6](#page=6). ### 1.2 Mechanisme van letsel Het mechanisme achter een VKB-ruptuur is divers, maar tot 70% van de gevallen betreft een niet-contactmechanisme. Dit wordt vaak gekenmerkt door een combinatie van valgus (naar binnen knikken van de knie), rotatie en beperkte knieflexie. Risicofactoren die hierbij een rol spelen, zijn onder andere geslacht, neuromusculaire controle en biomechanische alignementen [7](#page=7). #### 1.2.1 Sagittale vlak mechanisme Onvoldoende flexie van de heup en knie tijdens de landing is een belangrijke factor in het sagittale vlak. Een rechte romppositie en minder buiging in de knie leiden tot verminderde krachttransmissie naar de spieren, met name de quadriceps. Dit resulteert in grotere grondreactiekrachten in het kniegewricht [14](#page=14). Behandeling voor dit mechanisme omvat het herzien van landingsprincipes, (excentrische) spierkrachttraining van de quadriceps, en het voorkomen van knie-dominantie tijdens het bewegen [14](#page=14). #### 1.2.2 Frontale vlak mechanisme In het frontale vlak kan een verhoogde heupadductie gecombineerd met knievalgus leiden tot rek op het mediale compartiment van de knie. Dit zet directe belasting op de VKB [16](#page=16). Behandeling richt zich op spierkrachttraining van de heupabductoren en, indien nodig, evaluatie van de pro- en supinatie van de voet. Extra aandacht wordt besteed aan de dynamiek van unilaterale stand- en landingsbewegingen [16](#page=16). #### 1.2.3 Transversale vlak mechanisme Rotatie in het transversale vlak, met name heupinterne rotatie, gecombineerd met zwakte van de gluteus medius (GM) of een slechte voetpositie, kan leiden tot verhoogde rotatie in de knie. Dit verhoogt het risico op een pivot-beweging en zet directe belasting op de VKB [17](#page=17). Behandeling omvat spierkrachttraining van de heupexorotatoren en specifieke aandacht voor de dynamiek van unilaterale stand- en landingsbewegingen [17](#page=17). ### 1.3 Functie van de voorste kruisband De voorste kruisband heeft twee cruciale functies: * Het tegengaan van anterieure translatie van de tibia ten opzichte van het femur [8](#page=8). * Het ondersteunen van de rotatoire stabiliteit van de knie [9](#page=9). ### 1.4 Therapiedoelen De therapiedoelen bij een voorste kruisbandletsel zijn meerledig [10](#page=10) [29](#page=29): A) Voorkomen dat het letselmechanisme zich opnieuw kan voordoen [10](#page=10) [29](#page=29). B) Herstellen van de gevolgen van een blessure of operatie, waaronder bewegingsbereik (ROM), spierkracht en neuromusculaire controle (NMC) [29](#page=29). C) Voorkomen van langetermijngevolgen [10](#page=10) [29](#page=29). Gerichte kinesitherapie is gericht op het herstellen van kracht in de heup- en kniemusculatuur, het vermijden van dominante bewegingspatronen (links/rechts), het verbeteren van de neuromusculaire controle en het opnieuw aanleren van de juiste landingsmechanica. Er is echter een trend om meer nadruk te leggen op de integratie van oefentherapie en biopsychosociale programma's, in plaats van een te geïsoleerde biomechanische focus [18](#page=18). ### 1.5 Beheer en behandeling Het management van VKB-letsels kent twee hoofdlijnen: conservatief en operatief [7](#page=7). #### 1.5.1 Conservatieve behandeling Een conservatieve benadering is meestal geschikt voor patiënten met lage functionele eisen of voor degenen die een re-ruptuur hebben doorgemaakt. Recent onderzoek suggereert dat de VKB zichzelf mogelijk kan herstellen onder bepaalde omstandigheden, met name met een specifiek behandelprotocol [23](#page=23) [7](#page=7). Het "Cross Bracing Protocol" is een voorbeeld van een niet-chirurgische behandeling waarbij de knie gedurende ongeveer vier weken in een 90-graden hoek wordt geïmmobiliseerd om de uiteinden van de gescheurde band dichter bij elkaar te brengen. Dit wordt gevolgd door een geleidelijke toename van de bewegingsvrijheid [24](#page=24). #### 1.5.2 Chirurgische behandeling (VKB-reconstructie) Voor patiënten met instabiliteit is een operatie, doorgaans een VKB-reconstructie, de meest voorkomende behandeling. In Europa krijgt bijna elke patiënt met een VKB-letsel een operatie. Het herstel na een operatie is een langdurig proces, waarbij een terugkeer naar sport (Return To Sport - RTS) meestal na meer dan negen maanden wordt nagestreefd [22](#page=22) [7](#page=7). ##### 1.5.2.1 Prehabilitatie Prehabilitatie speelt een belangrijke rol in de voorbereiding op de operatie. Een goede indicator voor succesvolle prehabilitatie is het vermogen om 80% van de quadricepskracht te bereiken ten opzichte van het niet-aangedane been. Patiënten die dit behalen, minimaliseren de kans op aanhoudende krachtverschillen tot twee jaar na de operatie [28](#page=28). ##### 1.5.2.2 Postoperatieve revalidatiefasen De postoperatieve revalidatie wordt doorgaans opgedeeld in vier fasen [30](#page=30): * **Fase 1: Vroege post-operatieve fase (week 0-2)** Behandeldoelen omvatten het bereiken van volledige extensie (dag na operatie), 90 graden flexie in de daaropvolgende dagen, herwinnen van quadricepsactivatie, minimaliseren van pijn en zwelling, starten met oefeningen en progressie naar normaal lopen. IJsapplicatie kan helpen bij het verminderen van pijn. Vroege belasting op krukken wordt progressief en gecontroleerd uitgevoerd, met het doel de krukken rond dag 7-10 te kunnen weglaten [32](#page=32) [33](#page=33) [34](#page=34). * **Fase 2: Tussen fase (week 2-6)** De focus ligt op het progressief vergroten van het volledige bewegingsbereik (inclusief flexie tot 120 graden, wat nodig is voor functionele bewegingen) en het verbeteren van de spierkracht door toenemende weerstand. Patiënten beginnen met het hervatten van normale dagelijkse activiteiten zonder ondersteunende hulpmiddelen [35](#page=35). * **Fase 3: Gevorderde fase (week 6-12)** Het doel is het herwinnen van pre-letsel functionaliteit, inclusief behendigheid, reactietijd, kracht en uithoudingsvermogen. Voor velen betekent het afronden van deze fase dat ze weer normaal kunnen lopen en hun dagelijkse werk kunnen doen, maar agressief rennen en springen is mogelijk nog niet volledig hersteld [36](#page=36). * **Fase 4: Return-to-sport fase (week 12+)** Deze fase is essentieel voor activiteiten die de knie belasten, zoals rennen, springen, snelle richtingveranderingen en zware werkzaamheden [37](#page=37). #### 1.5.3 Richtlijnen voor oefentherapie (Aspetar guidelines) De Aspetar richtlijnen bieden specifieke aanbevelingen voor het opstarten van oefentherapie: * **Actieve kniemobilisatie:** onmiddellijk na de operatie, met inachtneming van chirurgische instructies [39](#page=39). * **Isometrische quadriceps oefeningen:** gedurende de eerste twee weken na de operatie, zonder de integriteit van de graft aan te tasten [39](#page=39). * **Leg press:** vanaf 3 weken na de operatie bij hamstrings grafts, gebruikmakend van een functioneel patroon vergelijkbaar met een halve squat (0°-45°), met aandacht voor anterieure kniepijn [39](#page=39). * **Vroege excentrische quadricepsversterking:** kan vanaf 3 weken na de operatie worden gestart bij patellapees- of hamstrings autografts om de quadricepskracht en hypertrofie te verbeteren zonder de graftintegriteit aan te tasten [39](#page=39). **Kracht- en motorische controle training:** * Een combinatie van gesloten keten (CKC) en open keten (OKC) oefeningen kan leiden tot significant betere quadricepskracht en een eerdere terugkeer naar sport, zonder verhoogde laxiteit. Anterieure kniepijn dient gemonitord te worden [40](#page=40). * Excentrische training in combinatie met concentrische training wordt aanbevolen voor verbeterde kracht en functionele resultaten [40](#page=40). * Motorische controle- en krachttraining zijn integrale onderdelen van de revalidatie en moeten worden gecombineerd [40](#page=40). * Core stability oefeningen kunnen functionele resultaten en subjectieve kniefunctie verbeteren [40](#page=40). * Aquatische therapie kan in de vroege fase van de revalidatie de subjectieve kniefunctie verbeteren, bij voorkeur vanaf 3-4 weken postoperatief zodra de wond volledig genezen is [40](#page=40). #### 1.5.4 Open vs. gesloten kinetische keten oefeningen Hoewel oudere literatuur de nadruk legde op gesloten keten oefeningen, suggereren latere studies hogere belastingmogelijkheden, bijvoorbeeld tijdens wandelen. OKC oefeningen bieden een betere isolatie van de quadriceps, maar er bestaat angst voor laxiteit van de graft. CKC wordt als "functioneler" beschouwd. De combinatie van OKC en CKC wordt aanbevolen, waarbij OKC-oefeningen in een beperkt bewegingsbereik (90°-45° knieflexie) vanaf de vierde week na de operatie mogen worden gestart, mits de kniestabiliteit niet wordt aangetast. Anterieure kniepijn dient gemonitord te worden [41](#page=41) [43](#page=43). #### 1.5.5 Hamstring tonificatie De noodzaak van hamstringtraining is aanwezig, hoewel deze minder intensief is dan quadriceps training, zeker in het begin. Hamstringtraining wordt als veilig beschouwd met minimale belasting op de VKB [45](#page=45). #### 1.5.6 Ondersteunende therapieën * **Continuous Passive Motion (CPM):** Er is geen additioneel voordeel aangetoond voor pijn, bewegingsbereik of zwelling in vergelijking met actieve oefeningen. Het gebruik ervan wordt afgeraden vanwege tijdrovendheid en kosten [48](#page=48). * **Neuromusculaire Elektrische Stimulatie (NMES):** Aanbevolen in de zeer vroege fase na de operatie om spieractivatie te stimuleren en mogelijke atrofie te minimaliseren [48](#page=48). * **Low Load Blood Flow Restriction (BFR) training:** Kan naast standaardzorg worden ingezet in de vroege revalidatiefase om de quadriceps- en hamstringkracht te verbeteren, vooral bij patiënten met verhoogde kniepijn of die hoge gewrichtslasten niet kunnen verdragen [48](#page=48). * **Vastus Medialis Trigger Point Dry Needling:** Niet aanbevolen in de zeer vroege revalidatiefase vanwege een verhoogd risico op bloedingen [48](#page=48). * **Whole Body Vibration (WBV):** Kan worden gebruikt als aanvullende interventie om quadricepskracht en statisch evenwicht te verbeteren, maar kan conventionele revalidatie niet vervangen. Gezien de extra kosten en gerapporteerde complicaties (pijn of zwelling), wordt het gebruik ervan niet aanbevolen [48](#page=48). * * * # Patellofemoraalpijn/dysfunctiesyndroom Patellofemoraalpijn (PFPS) is een veelvoorkomende aandoening gekenmerkt door pijn rond of achter de knieschijf, die vaak gerelateerd is aan belasting en multifactoriële oorzaken heeft, waaronder maltracking en spierdisbalansen [50](#page=50). ### 2.1 Typische presentatie De typische presentatie van PFPS omvat retropatellaire of peripatellaire pijn die afhankelijk is van de belasting, zoals traplopen, hurken of langdurig zitten. Er is doorgaans geen zwelling aanwezig. De aanvang van de pijn is vaak gradueel en kan unilateraal zijn [50](#page=50). ### 2.2 Epidemiologie De prevalentie van PFPS ligt tussen de 15% en 25% bij actieve jongeren en jonge volwassenen. De aandoening komt vaker voor bij vrouwen en bij hardlopers [50](#page=50). ### 2.3 Mechanisme Het ontstaan van PFPS is multifactorieel en kan worden toegeschreven aan verschillende oorzaken: * **Maltracking:** Abnormale sporing van de patella in de femurgroeve [57](#page=57). * **Spierdisbalans:** Zwakte in de gluteus medius en de vastus medialis obliquus (VMO) zijn vaak geassocieerd met PFPS [51](#page=51). * **Overbelasting:** Te hoge of te snelle toename van de belasting op het patellofemorale gewricht [51](#page=51). * **Biomechanische afwijkingen:** Structurele of functionele afwijkingen in de onderste extremiteit [51](#page=51). #### 2.3.1 Invloed van de quadriceps op de patellabeweging De quadricepsspier speelt een cruciale rol in de stabiliteit en beweging van de patella. De krachtvectoren die door de quadriceps op de patella worden uitgeoefend, beïnvloeden de patellofemorale joint reaction force ('R') en zijn sterk afhankelijk van de positie van de knie. De flexie- en extensiestand van de knie, inclusief hyperextensie, beïnvloeden deze krachten. Bevindingen uit klinisch onderzoek suggereren dat de activiteit van de quadriceps relevant is voor de patellofemorale mechanica [54](#page=54) [55](#page=55). #### 2.3.2 Patellofemorale maltracking Patellofemorale maltracking verwijst naar de abnormale sporing van de patella in de femurgroeve, waarbij de patella meestal meer naar lateraal wordt getrokken. Dit resulteert in verhoogde compressie tussen de patella en de femurgroeve [57](#page=57). **Mogelijke achterliggende mechanismen van maltracking:** * **Mechanische factoren:** * **Patella alta:** Een te hoog geplaatste patella [58](#page=58). * **Q-hoek:** Een Q-hoek groter dan 15 graden kan bijdragen aan laterale dispositie [58](#page=58). * **Stijfheid in spieren/laterale structuren:** Stijfheid van de musculus tensor fascia latae (en de tractus iliotibialis) kan leiden tot een laterale tracking van de patella tijdens knieflexie. Stijfheid van de musculus rectus femoris kan de range of motion (ROM) van de patella beperken [58](#page=58). * **Musculus gastrocnemius:** Verminderde dorsiflexie van de enkel door een verkorte gastrocnemius kan compensatoire pronatie van de voet veroorzaken, wat invloed heeft op de proximale kinetische keten [58](#page=58). * **Neuromusculaire factoren:** * **Zwakte van de musculus gluteus medius:** Dit leidt tot verhoogde endorotatie en adductie van het femur [58](#page=58). * **Endorotatie en adductie van het femur:** Deze bewegingen kunnen de biomechanica van het patellofemorale gewricht negatief beïnvloeden [58](#page=58). **Gerelateerde syndromen en bevindingen:** * **"Miserable malalignment syndrome":** Een combinatie van femorale endorotatie, tibiale exorotatie, voetpronatie en een naar binnen kijkende patella [59](#page=59). * **"Kissing patellae":** Een term die gebruikt kan worden om de positie van de patellae te beschrijven bij bepaalde malalignment-patronen [59](#page=59). * **Dynamische valgus:** In functionele testen, zoals bij traplopen of springen, wordt vaak een dynamische valgus van de knie waargenomen bij patiënten met PFPS en maltracking [60](#page=60). ### 2.4 Management Het management van PFPS richt zich op verschillende aspecten: #### 2.4.1 Behandeldoelen De belangrijkste behandeldoelen zijn: * **Educatie en activiteitenmanagement:** Patiënteninformeren en begeleiden bij het aanpassen van activiteiten. Dit is een cruciale component van de behandeling [61](#page=61) [62](#page=62) [63](#page=63). * **Versterking van spierwerk:** Focus op het versterken van de spieren rondom de knie en heup [61](#page=61). * **Verbetering van maltracking:** Het corrigeren of compenseren van de abnormale sporing van de patella [61](#page=61). * **Herstel van rompstabiliteit:** Een stabiele romp ondersteunt de functie van de onderste extremiteiten [61](#page=61). * **Controle van femorale rotatie en adductie:** Verbeteren van de controle over de bewegingen van het femur, met name het tegengaan van endorotatie en adductie. Dit impliceert vaak het versterken van de zwakke heupabductoren en externe rotatoren [61](#page=61). #### 2.4.2 Educatie en activiteitenmanagement Educatie over het aanpassen van activiteiten is van essentieel belang in de behandeling van PFPS. Het gaat hierbij om het leren herkennen van belastende activiteiten en het vinden van manieren om deze aan te passen of te vermijden gedurende de herstelperiode, zonder echter volledige inactiviteit te promoten [61](#page=61) [62](#page=62) [63](#page=63). #### 2.4.3 Oefentherapie Oefentherapie is een hoeksteen in het management van PFPS [51](#page=51). * **Geleidelijke opbouw:** Een progressieve toename van de belasting is noodzakelijk [64](#page=64). * **Prioriteit quadricepsversterking:** Het versterken van de quadricepsspier is een belangrijk doel [64](#page=64). * **Pijnvrije oefeningen:** Aanvang met oefeningen die geen pijn veroorzaken [64](#page=64). * **CKC vs. OKC:** Closed-chain kinetic (CKC) oefeningen veroorzaken minder patellofemorale joint stress dan open-chain kinetic (OKC) oefeningen [64](#page=64). > **Tip:** CKC oefeningen zoals squats, lunges en step-ups worden vaak geprefereerd in de vroege fasen van de revalidatie. * **VMO training:** De rol van specifieke VMO-training is soms controversieel, maar versterking van de gehele quadriceps is cruciaal [64](#page=64). * **Heupspierversterking:** Versterken van de abductoren en externe rotatoren van de heup (met name de gluteus medius) is van groot belang [64](#page=64). * Deze oefeningen kunnen in de eerste fase van de revalidatie worden geïntegreerd wanneer het belasten van de knie nog beperkt is [64](#page=64). * In latere fasen kunnen ze geïntegreerd worden in knie-oefeningen, bijvoorbeeld tijdens unilaterale stand of met laterale weerstand [64](#page=64). * **Proprioceptieve training:** Vanwege langdurige pijn kan de proprioceptie verminderd zijn, wat verbetering behoeft [64](#page=64). #### 2.4.4 Ondersteunende modaliteiten * **Taping:** Taping kan soms ondersteunend zijn in het management van PFPS. Het specifieke werkingsmechanisme van taping wordt nog onderzocht [51](#page=51) [66](#page=66) [67](#page=67). * **Patellabrace:** Een patellabrace kan ook als ondersteuning worden gebruikt [51](#page=51). * **Schoenadvies:** Advies met betrekking tot schoeisel kan relevant zijn, met name in relatie tot voetfunctie en pronatie [51](#page=51). * **Looptechniek:** Verbetering van de looptechniek kan bijdragen aan het verminderen van de belasting op het patellofemorale gewricht [51](#page=51). * * * # Tractus iliotibialis frictiesyndroom Het tractus iliotibialis frictiesyndroom (TIT-frictiesyndroom) is een veelvoorkomende overbelastingsblessure die gekenmerkt wordt door laterale kniepijn, met name bij activiteiten die repetitieve buiging en strekking van de knie vereisen [69](#page=69). ## 3\. Tractus iliotibialis frictiesyndroom ### 3.1 Typische presentatie De typische presentatie van het TIT-frictiesyndroom omvat laterale kniepijn, die vaak optreedt tijdens het lopen of fietsen, met name rond een kniebuiging van 30 graden. Soms kunnen patiënten crepitaties of een "snapping" sensatie ervaren. Er is doorgaans geen sprake van intra-articulaire zwelling. De blessure wordt vaak gerelateerd aan een recente verandering in fysieke activiteit of het trainingsregime [69](#page=69). ### 3.2 Epidemiologie Het TIT-frictiesyndroom is een van de meest voorkomende overbelastingsblessures bij hardlopers, met een prevalentie die oploopt tot 10%. De blessure komt vaker voor bij langeafstandslopers en fietsers. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen semi-professionals en beginners, waarbij techniek een grotere rol speelt bij professionals en verhoogde belasting bij beginners [69](#page=69). ### 3.3 Mechanisme Het onderliggende mechanisme van het TIT-frictiesyndroom is de frictie of compressie van de tractus iliotibialis over de laterale femurcondyl. Het is belangrijk op te merken dat er ook sprake kan zijn van een geassocieerde bursitis. Risicofactoren die bijdragen aan het ontstaan van het syndroom zijn onder andere overbelasting, pronatie, een varusstand van de knie en zwakke heupabductoren [70](#page=70). ### 3.4 Management en therapiemodaliteiten Het management van het TIT-frictiesyndroom richt zich primair op het aanpassen van de belasting en het versterken van de ondersteunende spieren rond de knie en heup. Hoewel er nog enige onduidelijkheid bestaat over het ideale management en de literatuur niet eenduidig is met bewijs van laag niveau, ligt de nadruk op heupversterkende oefeningen, specifiek voor de gluteale regio. Integratie van rompversterking en algemene stabilisatie van de knie wordt ook geadviseerd. Stretching en manuele technieken (MT) worden niet als prioritair beschouwd. Mogelijk kan self-massage, zoals foamrolling en myofasciale release, enige pijnverlichting bieden [70](#page=70) [71](#page=71). > **Tip:** Hoewel veel positieve effecten van verschillende therapieën worden genoemd, is het belangrijk om te erkennen dat de evidentie vaak van lage kwaliteit is, er een hoog risico op bias bestaat en de mechanistische validiteit beperkt kan zijn [72](#page=72). #### 3.4.1 Opbouw van return to run Een systematische aanpak voor de terugkeer naar hardlopen omvat de volgende stappen: 1. **Assessment ‘readiness to run’**: Beoordeel of er minimale pijn is bij dagelijkse activiteiten (ADLs) en voorbereidende bewegingen. Voorbeelden hiervan zijn trappenlopen, 30 minuten wandelen en 1 minuut ter plekke joggen [73](#page=73). 2. **Evalueer looptolerantie**: Zoek naar een trainingsvolume dat tolereerbaar is met behulp van een pijnmonitoringsmodel. Een start kan zijn met intervallen van 1 minuut lopen en 1 minuut wandelen. In de praktijk kan een baseline met een "pijngevoel" worden opgesteld [73](#page=73). 3. **Plan graduele terugkeer naar lopen**: Stel een systematische opbouw op waarbij de klachten geleidelijk afnemen, conform het pijnmonitoringsmodel (PMM). Bepaal hierbij vooral korte- en langetermijndoelen, met name gericht op de maximale belasting [73](#page=73). 4. **Monitor en pas indien nodig aan**: Integreer indien nodig wandelpauzes om de belasting te verdelen. Begin pas in een latere fase met heuvel op lopen of lopen op oneffen terrein in een bosrijke omgeving. Evalueer de looptechniek als de belasting niet verbetert. Geef de patiënt educatie over het belang van rust en het vertrouwen in het herstelproces [73](#page=73). * * * # Insertietendinopathieën en groeipijnen Dit hoofdstuk behandelt insertietendinopathieën en specifieke groeipijnen gerelateerd aan de knie, zoals het syndroom van Sinding-Larsen-Johansson en de ziekte van Osgood-Schlatter, met aandacht voor hun klinische presentatie, epidemiologie, pathogenese en management. ### 4.1 Insertietendinopathie Insertietendinopathieën zijn aandoeningen die optreden bij de aanhechting van een pees aan het bot [76](#page=76). #### 4.1.1 Typische presentatie De typische presentatie van een insertietendinopathie omvat lokale pijn bij de peesaanhechting, die initieel vaak gerelateerd is aan inspanning. Er is doorgaans geen gewrichtsgerelateerde zwelling. Kenmerkend zijn druk­pijn over de insertie en pijn bij het rekken of contraheren van de betreffende spier [76](#page=76). #### 4.1.2 Epidemiologie Deze aandoeningen komen frequent voor bij sporters, met name bij beoefenaars van disciplines zoals springen en lopen. Enkele veelvoorkomende voorbeelden van tendinopathieën aan de onderste extremiteit zijn de achillespees-, patella-, hamstring- en gluteale tendinopathie [76](#page=76). #### 4.1.3 Mechanisme Het mechanisme achter insertietendinopathieën wordt gekenmerkt door een overbelasting van de peesaanhechting, wat leidt tot microtraumata en een ontstekingsreactie, gevolgd door degeneratieve veranderingen als de belasting aanhoudt [77](#page=77). #### 4.1.4 Management Het management van insertietendinopathieën richt zich op het verminderen van belasting, het bevorderen van genezing en het verbeteren van de peesfunctie. Dit omvat activiteitsaanpassing, pijncontingent oefenen, het gebruik van ijs en rek- en krachtoefeningen [77](#page=77). ### 4.2 Syndroom van Sinding-Larsen-Johansson en Ziekte van Osgood-Schlatter Deze aandoeningen zijn specifieke vormen van groeipijnen die zich manifesteren als insertietendinopathieën in de knieregio, met name tijdens de adolescentie [81](#page=81). #### 4.2.1 Typische presentatie De typische presentatie vindt plaats bij jongeren tussen de 10 en 15 jaar oud, met pijn ter hoogte van de patellapeesaanhechting. Bij het syndroom van Sinding-Larsen-Johansson (S-L-J) bevindt de pijn zich aan de inferieure zijde van de patella, terwijl bij de ziekte van Osgood-Schlatter (O-S) de pijn gelokaliseerd is aan de tuberositas tibiae. Bij O-S kan er sprake zijn van extra bot­groei bovenop de tuberositas tibiae. De pijn is doorgaans activiteitsgebonden, verergerend bij activiteiten zoals springen en rennen. Lokale druk­pijn en soms ook zwelling kunnen aanwezig zijn [82](#page=82). #### 4.2.2 Epidemiologie De ziekte van Osgood-Schlatter kan tot 10% van de actieve adolescenten treffen. De aandoening komt vaker voor bij jongens en treedt met name op tijdens de groeispurtperiode [82](#page=82). #### 4.2.3 Mechanisme Het onderliggende mechanisme is dat van tractie apofysitis. Dit houdt in dat er herhaalde trekbelasting plaatsvindt op een nog niet volledig verbeende apofyse (groeischijf). Overbelasting tijdens de groei is hierbij de belangrijkste factor [83](#page=83). #### 4.2.4 Management Het management van S-L-J en O-S richt zich primair op conservatieve maatregelen [83](#page=83). * **Activiteitsaanpassing:** Belangrijk is om activiteiten te vermijden die pijn veroorzaken (pijn-contingent) [83](#page=83). * **Symptomatische verlichting:** Toepassing van ijs en rek­en­oefeningen voor de quadriceps kunnen verlichting bieden [83](#page=83). * **Kracht- en stabilisatietraining:** Oefeningen gericht op het versterken van de omliggende spieren en het verbeteren van de stabiliteit zijn essentieel, mits deze zonder pijnverergering uitgevoerd kunnen worden [83](#page=83). * **Spontaan herstel:** Over het algemeen treedt spontaan herstel op na het voltooien van de groeifase [83](#page=83). * **Shockwave therapie:** Hoewel nog vaak toegepast, is er weinig tot geen wetenschappelijke evidentie die het gebruik van shockwave therapie ondersteunt voor deze aandoeningen [83](#page=83). > **Tip:** Educatie van patiënten en ouders over de aard van de aandoening en het belang van activiteitsmanagement is een cruciaal onderdeel van de behandeling [84](#page=84). > **Voorbeeld:** Een voorbeeld van een oefenprotocol voor de behandeling van insertietendinopathieën kan bestaan uit excentrische oefeningen voor de quadriceps, isometrische oefeningen en dynamische stabilisatie­oefeningen, altijd binnen de pijngrens [85](#page=85) [86](#page=86). * * * ## Veelgemaakte fouten om te vermijden * Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens * Let op formules en belangrijke definities * Oefen met de voorbeelden in elke sectie * Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Artrose van de knie | Een degeneratieve aandoening van het kniegewricht waarbij het kraakbeen slijt, wat leidt tot pijn, stijfheid en verminderde mobiliteit. | | Artritis van de knie | Ontsteking van het kniegewricht, die diverse oorzaken kan hebben, zoals reuma, jicht of infecties, en gepaard gaat met pijn, zwelling en warmte. | | Meniscusletsel | Beschadiging van de meniscus, een kraakbeenstructuur in de knie die als schokdemper fungeert, vaak veroorzaakt door draaibewegingen en resulterend in pijn en instabiliteit. | | Voorste kruisband (ACL) ruptuur | Een scheur in de voorste kruisband, een belangrijke stabilisator van de knie, meestal veroorzaakt door een plotselinge draaiing of hyperextensie, leidend tot instabiliteit. | | Patellofemoraal pijn/dysfunctiesyndroom (PFDS) | Pijn rondom of achter de knieschijf, vaak gerelateerd aan overbelasting, spierdisbalans of verkeerde sporing van de patella in de groeve van het femur. | | Iliotibiale band frictiesyndroom (ITBFS) | Pijn aan de buitenzijde van de knie, veroorzaakt door frictie van de iliotibiale band over het laterale femurcondyl, vaak gerelateerd aan overbelasting bij lopers en fietsers. | | Insertietendinopathieën | Ontsteking of degeneratie van de peesaanhechting aan het bot, wat leidt tot lokale pijn, vooral bij activiteit, vaak voorkomend bij sporters. | | Groeipijnen in de knie | Pijn die optreedt bij jongeren tijdens de groeiperiode, gerelateerd aan overbelasting van peesaanhechtingen op botuitsteeksels, zoals bij Synding-Larsen-Johansson en Osgood-Schlatter. | | Hemartrose | Bloeduitstorting in een gewricht, wat kan optreden na een acuut letsel zoals een voorste kruisbandruptuur, en leidt tot zwelling en pijn. | | Neuromusculaire controle | Het vermogen van het zenuwstelsel om spieren te coördineren en te controleren voor een effectieve en veilige beweging, essentieel voor kniestabiliteit. | | Kinematische keten | Een serie opeenvolgende gewrichten en spieren die samenwerken om een beweging te genereren, waarbij de functie van elk deel invloed heeft op de rest. | | Cross Bracing Protocol | Een niet-chirurgische behandelmethode voor bepaalde voorste kruisbandblessures waarbij de knie geïmmobiliseerd wordt om genezing te bevorderen. | | Prehabilitatie | Het proces van het verbeteren van de fysieke conditie van een patiënt vóór een operatie om de resultaten van de operatie en het herstel te optimaliseren. | | Postoperatieve revalidatiefasen | De verschillende stadia na een operatie, elk met specifieke behandeldoelen en oefeningen om geleidelijk functioneel herstel te bewerkstelligen. | | Isometric quadriceps exercises | Spierversterkende oefeningen waarbij de quadriceps aanspant zonder dat het gewricht beweegt, vaak gebruikt in de vroege postoperatieve fase. | | Concentrische training | Spieractiviteit waarbij de spier verkort tegen weerstand in, zoals bij het heffen van een gewicht. | | Excentrische training | Spieractiviteit waarbij de spier verlengt onder spanning, zoals bij het gecontroleerd laten zakken van een gewicht; kan helpen bij spierkracht en herstel. | | Kinetic chain (CKC & OKC) | Open (OKC) en gesloten (CKC) kinetische ketenoefeningen, die verschillen in hoe de spieren en gewrichten interageren en belast worden tijdens de beweging. | | Proprioceptie | Het zintuiglijke vermogen om de positie, beweging en balans van het lichaam in de ruimte waar te nemen, essentieel voor coördinatie en stabiliteit. | | Vastus medialis trigger point dry needling | Een techniek waarbij dunne naalden worden gebruikt om trigger points in de vastus medialis spier (een deel van de quadriceps) te behandelen, wat controversieel kan zijn in de vroege revalidatiefase. | | Neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES) | Het gebruik van elektrische stroom om spiercontracties op te wekken, vaak toegepast om spieractivatie te stimuleren en spieratrofie te minimaliseren na een blessure of operatie. | | Blood flow restriction (BFR) training | Een trainingsmethode waarbij de bloedtoevoer naar een ledemaat gedeeltelijk wordt beperkt om spiergroei en kracht te bevorderen met lagere belastingen. | | Maltracking patella | Abnormale sporing van de knieschijf (patella) in de groeve van het bovenbeen (femur), wat kan leiden tot wrijving, pijn en dysfunctie. | | Q-hoek | De hoek tussen de lange as van het dijbeen en de lijn van de knieschijf naar de tibiale tuberositeit; een vergrote Q-hoek kan bijdragen aan patellofemorale problemen. | | M. tensor fascia latae (tractus iliotibialis) | Een spier aan de zijkant van de heup die bijdraagt aan de iliotibiale band; stijfheid kan laterale patellatracking veroorzaken. | | M. rectus femoris | Een van de vier spieren van de quadriceps, die mede de beweging van de patella beïnvloedt en de ROM kan beperken. | | M. Gastrocnemius | De kuitspier; stijfheid kan leiden tot verminderde dorsiflexie en compensatoire pronatie van de voet. | | M. Gluteus Medius | Een belangrijke heupabductor spier; zwakte kan leiden tot verhoogde endorotatie en adductie van het femur, en bijdragen aan maltracking. | | Dynamische valgus | Een naar binnen zakken van de knie tijdens beweging, vaak geassocieerd met zwakte in de heupabductoren en een verhoogde endorotatie van het femur. | | Rompstabiliteit | Het vermogen om de romp (buik en rug) stabiel te houden, wat essentieel is voor de ondersteuning van de ledematen en efficiënte beweging. | | Tractus iliotibialis frictiesyndroom (TIT-frictiesyndroom) | Pijn aan de buitenzijde van de knie, veroorzaakt door wrijving of compressie van de iliotibiale band over het laterale femurcondyl. | | Bursitis | Ontsteking van een slijmbeurs, een klein vochtzakje dat wrijving tussen botten, pezen en spieren vermindert. | | Varusstand | Een naar binnen gerichte kromming van een ledemaat, zoals een varusstand van de knie. | | Synding-Larsen–Johansson | Een aandoening die pijn veroorzaakt aan de onderkant van de knieschijf, vaak bij adolescenten, gerelateerd aan overbelasting van de patellapeesaanhechting tijdens de groei. | | Osgood-Schlatter | Een aandoening die pijn veroorzaakt op de tuberositas tibiae (botuitsteeksel aan de voorkant van het scheenbeen), vaak bij adolescenten, gerelateerd aan overbelasting van de patellapeesaanhechting tijdens de groei. | | Traction apofysitis | Ontsteking of irritatie van een apofyse (botuitsteeksel) door herhaalde trekkrachten van spieren en pezen, vaak voorkomend bij groeistoornissen. | | Spontaan herstel | Het natuurlijke genezingsproces van het lichaam zonder specifieke medische interventie. |

# Epidemiologie en klinische presentatie van Multiple Sclerose Dit deel van de studiehandleiding behandelt de verspreiding van multiple sclerose (MS) in de bevolking, de typische demografische kenmerken, de verschillende ziektevormen, en de diverse symptomen en klinische manifestaties die gepaard gaan met MS, inclusief instrumenten voor het meten van functionele beperkingen. ### 1.1 Epidemiologie van multiple sclerose Multiple sclerose (MS) is een chronische auto-immuunziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). De ziekte ontstaat vaak jaren voordat de eerste symptomen zich manifesteren, met de eerste 15 levensjaren die cruciaal zijn voor de ontwikkeling van het immuunsysteem [4](#page=4). #### 1.1.1 Prevalentie en geografische spreiding De prevalentie van MS wordt geschat op ongeveer 1 op de 1000 personen. De ziekte komt vaker voor in noordelijkere regio's. Een mogelijke verklaring hiervoor is gerelateerd aan blootstelling aan zonlicht, waarbij landen met meer zonlicht mogelijk een beschermende rol spelen tegen MS en bijdragen aan de aanmaak van vitamine D [4](#page=4). #### 1.1.2 Demografische verdeling MS treft vaker vrouwen dan mannen. De gemiddelde leeftijd waarop de ziekte zich manifesteert, verschilt per ziektevorm [5](#page=5): * **Relapsing-remitting MS (RRMS):** Meestal tussen de 30 en 40 jaar, met een verhouding van 2 tot 3 vrouwen op 1 man [5](#page=5). * **Primary-progressive MS (PPMS):** Meestal tussen de 40 en 50 jaar, met een verhouding van 1 op 1 [5](#page=5). ### 1.2 Klinische presentatie van multiple sclerose De klinische presentatie van MS is zeer divers en afhankelijk van de locatie van de laesies in het CZS. Schade kan optreden in delen van de hersenen die geen directe functionele symptomen veroorzaken, en jonge, plastische hersenen kunnen deze initiële schade vaak compenseren. Symptomen manifesteren zich niet altijd acuut, in tegenstelling tot bijvoorbeeld een beroerte. Wanneer symptomen optreden, kunnen ze zich ontwikkelen tot een plateau en na een herval een resthandicap achterlaten [6](#page=6). #### 1.2.1 Ziekteverlopen van MS Er worden verschillende ziekteverlopen onderscheiden [7](#page=7): * **Preclinical phase:** De fase waarin schade optreedt zonder duidelijke symptomen [6](#page=6). * **Relapsing-remitting phase (RRMS):** Gekenmerkt door episodes van nieuwe neurologische symptomen (opflakkeringen) gevolgd door perioden van herstel [6](#page=6) [7](#page=7). * **Secondary-progressive phase (SPMS):** Ontwikkelt zich vaak na RRMS, waarbij de functionele beperkingen geleidelijk toenemen zonder duidelijke opflakkeringen [6](#page=6) [7](#page=7). * **Primary-progressive phase (PPMS):** Gekenmerkt door een geleidelijke progressie van symptomen vanaf het begin, zonder duidelijke opflakkeringen [7](#page=7). * **Progressive-relapsing phase (PRMS):** Zeldzame vorm met een continue progressie van symptomen, aangevuld met duidelijke opflakkeringen [7](#page=7). #### 1.2.2 Definitie van een opstoot (exacerbatie) Een opstoot wordt gedefinieerd als het optreden van neurologische symptomen die langer dan 24 uur aanhouden en ten minste 30 dagen na een vorige episode optreden. Alternatieve verklaringen voor de symptomen moeten worden uitgesloten, en de symptomen mogen niet te wijten zijn aan koorts of infectie [8](#page=8). #### 1.2.3 Fenomeen van Uhthoff Het fenomeen van Uhthoff treedt op wanneer patiënten ziek of overbelast zijn, wat kan leiden tot een tijdelijke terugkeer van klachten. Dit wordt echter niet beschouwd als een echte opstoot [9](#page=9). #### 1.2.4 Veelvoorkomende symptomen en manifestaties MS kan zich manifesteren met een breed scala aan symptomen, afhankelijk van de locatie van de laesies. ##### 1.2.4.1 Motorische en sensorische symptomen * **Transverse myelitis:** Schade aan het ruggenmerg kan leiden tot verlamming (tetraplegie bij cervicale laesies, paraplegie bij thoracale laesies). Dit kan gepaard gaan met motorische uitval, tintelingen, en verminderd gevoel [10](#page=10). * **Blaas- en darmdisfunctie:** Deze functies kunnen ook worden aangetast, wat leidt tot frequentere mictie of incontinentie [10](#page=10) [17](#page=17). * **Paresthesieën:** Gevoelens van gevoelloosheid, tintelingen en "elektrische schokken". Het gevoel van elektrische ontladingen, vooral bij het buigen van de nek (Lhermitte's teken), is een typisch vroeg symptoom [11](#page=11) [17](#page=17). ##### 1.2.4.2 Visuele symptomen * **Opticusneuritis:** Ontsteking van de oogzenuw, vaak prechiasmatisch, wat leidt tot mononucleaire visusklachten, kleurverandering en pijn bij oogbewegingen. Een belangrijk diagnostisch teken is de afwezige of verminderde pupilreactie op licht bij de aangedane zijde (positieve RAPD - Relative Afferent Pupillary Defect) [12](#page=12) [13](#page=13) [14](#page=14). ##### 1.2.4.3 Cerebellaire en hersenstam symptomen * **Stamsyndroom:** Laesies in de hersenstam of kleine hersenen kunnen leiden tot coördinatieproblemen (ataxie) [15](#page=15). * **Internucleaire oftalmoplegie:** Beschadiging van de fasciculus longitudinalis medialis in de hersenstam kan leiden tot dubbelzien, waarbij de abductie van het oog beperkt is, terwijl convergentie nog wel functioneert. Nystagmus kan ook aanwezig zijn [15](#page=15) [16](#page=16). ##### 1.2.4.4 Andere veelvoorkomende symptomen * **Vermoeidheid:** Chronische vermoeidheid is een zeer frequent voorkomend symptoom, soms gelabeld als chronisch vermoeidheidssyndroom [17](#page=17). * **Spasticiteit:** Spierkrampen en stijfheid [17](#page=17). * **Duizeligheid:** [17](#page=17). * **Pijn:** [17](#page=17). * **Wandelmoeilijkheden:** [17](#page=17). #### 1.2.5 Cognitieve en psychische manifestaties * **Cognitieve disfunctie:** Problemen met aandacht, geheugen en informatieverwerking [17](#page=17). * **Depressie:** Komt frequent voor (20-50% van de patiënten) en is geassocieerd met een verhoogd risico op zelfdoding (15% van de doodsoorzaken bij MS). Er is ook een verhoogd risico op bipolaire stoornissen, angststoornissen en psychoses [18](#page=18). * **Pseudobulbair affect:** Ongecontroleerde emotionele uitingen [18](#page=18). * **Impact van medicatie:** Steroïden kunnen manische of psychotische symptomen uitlokken, terwijl interferonen depressieve klachten kunnen veroorzaken [18](#page=18). #### 1.2.6 Prognostische factoren Bepaalde factoren kunnen wijzen op een gunstiger of minder gunstig ziekteverloop [19](#page=19). * **Negatieve prognostische factoren:** Mannelijk geslacht, hogere leeftijd bij aanvang (>40 jaar), motorische, cerebellaire of sfincter symptomen bij de initiële presentatie, multifocale presentatie, RRMS, frequente aanvallen binnen de eerste 5 jaar, onvolledig herstel tussen episodes, grotere toename van laesievolume binnen de eerste 5 jaar, korte interval tussen de eerste twee aanvallen, korte tijd tot het bereiken van een EDSS-niveau van 4, PPMS, en een hoger aantal hersenlaesies bij aanvang [19](#page=19). * **Positieve prognostische factoren:** Vrouwelijk geslacht, jongere leeftijd bij aanvang, opticneuritis of sensorische symptomen bij aanvang [19](#page=19). ### 1.3 Beoordeling van handicap De mate van functionele handicap bij MS wordt objectief gemeten met behulp van de Expanded Disability Status Scale (EDSS) [20](#page=20). #### 1.3.1 Expanded Disability Status Scale (EDSS) De EDSS is een schaal die de mate van invaliditeit beoordeelt op basis van neurologische onderzoeken, functionele systemen (visueel, hersenstam, piramidaal, cerebellair, sensorisch, darm/blaas, cerebraal) en de evaluatie van lopen. De schaal loopt van 0.0 (geen invaliditeit) tot 9.0 (bedlegerig) [20](#page=20). > **Tip:** Het is essentieel om het verschil te kennen tussen een ware opstoot en een tijdelijke verergering van symptomen zoals bij het fenomeen van Uhthoff, omdat dit therapeutische implicaties heeft. > > **Tip:** De EDSS is een cruciaal instrument voor het volgen van de progressie van de ziekte en de effectiviteit van behandelingen. Begrijp de verschillende niveaus en wat ze klinisch betekenen [20](#page=20). --- # Diagnostiek van Multiple Sclerose De diagnostiek van multiple sclerose (MS) berust op het aantonen van gedissemineerde laesies in tijd en ruimte, zowel klinisch als via beeldvorming, met uitsluiting van andere oorzaken [21](#page=21). ### 2.1 De McDonald-criteria . De McDonald-criteria, herzien in 2017, vormen de leidraad voor de diagnostiek van MS. Ze vereisen het aantonen van disseminatie in tijd (DIT) en ruimte (DIS) om een diagnose te stellen [21](#page=21). #### 2.1.1 Eisen voor DIS (disseminatie in ruimte) Disseminatie in ruimte betekent dat er minstens twee klinisch verschillende episodes/aanvallen zijn geweest en dat er objectief bewijs is van minstens twee laesies in de hersenen of het ruggenmerg [21](#page=21). Volgens de McDonald-criteria 2017 wordt DIS door middel van MRI aangetoond door: * Aanwezigheid van minstens één T2-laesie in minstens twee van de volgende vier locaties: periventriculair, corticaal/juxtacorticaal, infratentorieel, of ruggenmerg [22](#page=22). * **Verandering t.o.v. 2010 criteria:** Er wordt geen onderscheid meer gemaakt tussen symptomatische en asymptomatische laesies. Zowel corticale als juxtacorticale laesies kunnen worden meegenomen [22](#page=22). > **Tip:** Denk bij DIS aan het aantonen van laesies op verschillende plaatsen in het centrale zenuwstelsel. #### 2.1.2 Eisen voor DIT (disseminatie in tijd) Disseminatie in tijd betekent dat er minstens twee klinisch verschillende episodes/aanvallen zijn geweest en dat er objectief bewijs is van minstens één laesie, met aanvullende criteria voor DIT [21](#page=21). DIT kan worden aangetoond door MRI op de volgende manieren: * Gelijktijdige aanwezigheid van gadolinium-enhancerende en niet-enhancerende laesies op enig moment [23](#page=23). * Een nieuwe T2-hyperintense of gadolinium-enhancerende laesie op een follow-up MRI, vergeleken met een eerdere baseline scan, ongeacht de tijdsduur tussen de scans [23](#page=23). > **Tip:** DIT benadrukt de evolutie van de ziekte door de tijd heen, waarbij nieuwe laesies ontstaan of bestaande actief worden. #### 2.1.3 Diagnostische paden op basis van McDonald-criteria 2017 De criteria specificeren verschillende diagnostische paden afhankelijk van het aantal klinische aanvallen en het aantal laesies, waarbij MRI en liquoronderzoek (CSF) cruciale aanvullende gegevens leveren [21](#page=21). * **≥2 klinische aanvallen en objectief bewijs van ≥2 laesies:** Geen aanvullende data nodig voor de diagnose [21](#page=21). * **≥2 klinische aanvallen en objectief bewijs van 1 laesie:** DIT kan worden aangetoond met een bijkomende klinische aanval in een ander gebied van het CZS, of door middel van MRI, of door de aanwezigheid van liquor-specifieke oligoklonale banden (CSF-OCB) [21](#page=21). * **1 klinische aanval en objectief bewijs van ≥2 laesies:** DIT kan worden aangetoond met een bijkomende klinische aanval, of door middel van MRI, of door de aanwezigheid van CSF-OCB [21](#page=21). * **1 klinische aanval en objectief bewijs van 1 laesie:** DIT kan worden aangetoond met een bijkomende klinische aanval in een ander gebied van het CZS, of door middel van MRI, of door de aanwezigheid van CSF-OCB [21](#page=21). > **Tip:** Het diagnostisch proces wordt gestroomlijnd door duidelijke criteria voor DIT en DIS, waarbij MRI en liquoronderzoek een sleutelrol spelen. ### 2.2 Primair progressieve multiple sclerose (PPMS) PPMS wordt gediagnosticeerd op basis van progressie van invaliditeit en specifieke MRI-bevindingen. Patiënten met PPMS worden gediagnosticeerd wanneer zij voldoen aan: * Eén jaar van invaliditeitsprogressie, retrospectief of prospectief vastgesteld, onafhankelijk van klinische terugvallen [24](#page=24). * Twee van de volgende criteria: * Eén of meer T2-hyperintense laesies kenmerkend voor MS in een of meer van de volgende hersengebieden: periventriculair, corticaal of juxtacorticaal, of infratentorieel [24](#page=24). * Twee of meer T2-hyperintense laesies in het ruggenmerg [24](#page=24). * Aanwezigheid van CSF-specifieke oligoklonale banden [24](#page=24). > **Tip:** Bij PPMS ligt de focus op geleidelijke achteruitgang, in tegenstelling tot de terugval-remitting vorm van MS. *Anders dan de McDonald-criteria van 2010, is er geen onderscheid nodig tussen symptomatische en asymptomatische MRI-laesies voor de diagnose van PPMS.* [24](#page=24). ### 2.3 De rol van MRI-scans MRI-scans zijn essentieel voor het detecteren van laesies die wijzen op MS. Ze helpen bij het aantonen van disseminatie in ruimte en tijd. * **T2-laesies:** Vertegenwoordigen demyelinisatie, gliose en axonale schade. Ze worden gebruikt om DIS en DIT aan te tonen [25](#page=25). * **Gadolinium-enhancerende laesies:** Duiding voor actieve ontsteking, waarbij de bloed-hersenbarrière verstoord is. De aanwezigheid van zowel enhancerende als niet-enhancerende laesies duidt op DIT [23](#page=23) [26](#page=26). * **Monitoring van subklinische ziekteactiviteit:** MRI kan tussen exacerbaties door nieuwe laesies detecteren, wat belangrijk is voor het monitoren van de ziekteactiviteit [31](#page=31). > **Example:** Een patiënt heeft na een eerste aanval (klinisch aangetoond) een MRI met een laesie in de hersenstam. Na een jaar wordt een controle-MRI gedaan waaruit blijkt dat er een nieuwe laesie in het ruggenmerg is ontstaan, én dat er een oudere laesie in de witte stof van de hersenen aan het versterken is met contrastmiddel. Dit voldoet aan de criteria voor DIS (laesie in hersenstam en ruggenmerg) en DIT (nieuwe laesie + versterkende laesie). ### 2.4 Liquoronderzoek (CSF) Onderzoek van het cerebrospinaal vocht (CSV) via een lumbaalpunctie levert belangrijke diagnostische informatie op. * **Oligoklonale banden (OCB):** De aanwezigheid van specifieke oligoklonale banden in het CSV, in de vorm van immunoglobuline G (IgG), is een sterke indicator voor MS. Deze banden duiden op een lokale immuunrespons in het centrale zenuwstelsel [32](#page=32) [33](#page=33). * **Impact op prognose:** Het positief zijn voor OCB verdubbelt bijna het risico op het ontwikkelen van chronische neurologische symptomen (CDMS), ongeacht de baseline MRI-bevindingen. De aanwezigheid van IgG OCB is geassocieerd met een hoger risico op accumulatie van invaliditeit (tijd tot EDSS 3.0) [33](#page=33) [34](#page=34). > **Tip:** Hoewel OCB niet exclusief zijn voor MS, zijn ze een zeer waardevolle biomarker ter ondersteuning van de diagnose, vooral wanneer andere criteria niet direct duidelijk zijn. ### 2.5 Overige diagnostische overwegingen * **Beeldvorming van de optische zenuw:** ERG (Electroretinografie) kan responsen van de optische cortex meten en aanwijzingen geven voor schade aan de optische zenuw [35](#page=35). * **Risicofactoren en klinische gebeurtenissen:** Factoren zoals spinale cord involvement, leeftijd en geslacht kunnen de cumulatieve kans op een eerste klinische gebeurtenis bij MS beïnvloeden. Bijvoorbeeld, spinale cord involvement en mannelijk geslacht (<37 jaar) correleren met een hogere kans op een eerste klinische gebeurtenis [36](#page=36). > **Example:** Een patiënt presenteert zich met een klinisch beeld dat suggestief is voor MS. De MRI toont meerdere T2-laesies in de hersenen en het ruggenmerg (voldoende voor DIS). Echter, er is slechts één klinische aanval waargenomen. De aanwezigheid van oligoklonale banden in het liquoronderzoek bevestigt de diagnose DIT en maakt de diagnose MS compleet volgens de McDonald-criteria. --- # Etiologie en risicofactoren van Multiple Sclerose Multiple sclerose (MS) is een complexe auto-immuunziekte waarvan de etiologie multifactorieel is, beïnvloed door een samenspel van genetische aanleg en omgevingsfactoren die het immuunsysteem ontregelen [37](#page=37). ### 3.1 Genetische factoren MS wordt niet beschouwd als een puur erfelijke ziekte, maar bepaalde genen verhogen wel de gevoeligheid voor het ontwikkelen ervan. Bij eeneiige tweelingen, die genetisch identiek zijn, is de concordantie (het gezamenlijk ontwikkelen van de ziekte) hoog, wat de rol van genetica onderstreept. Echter, omdat deze concordantie niet 100% is, kunnen genetica alleen de ziekte niet volledig verklaren; omgevingsfactoren spelen een even belangrijke rol. De kans op het ontwikkelen van MS neemt af met de genetische verwantschap [38](#page=38). ### 3.2 Omgevingsfactoren Verschillende omgevingsfactoren zijn geïdentificeerd die een rol spelen in de etiologie van MS [39](#page=39). #### 3.2.1 Virale infecties Een sterke associatie is aangetoond tussen infectie met het Epstein-Barr virus (EBV) en MS. Bij vrijwel alle MS-patiënten worden antistoffen tegen EBV gevonden. Andere virale infecties, zoals HIV en herpesvirussen, worden ook onderzocht op hun potentiële bijdrage [39](#page=39). #### 3.2.2 Leefstijlfactoren * **Roken:** Roken is een significante omgevingsrisicofactor voor het ontwikkelen van MS [39](#page=39). * **Zonlicht en vitamine D:** Blootstelling aan zonlicht en daarmee de vitamine D-spiegel lijken een beschermende rol te spelen. Lagere vitamine D-spiegels worden geassocieerd met een verhoogd risico op MS [39](#page=39). * **Microbioom:** Het darmmicrobioom, de gemeenschap van bacteriën in de darmen, wordt steeds meer erkend als een factor. Een ontregeling van het microbioom, mogelijk door dieetgewoontes zoals overgewicht en een lage inname van groenten, kan leiden tot een ontregeling van het immuunsysteem. Dit kan de kans op MS vergroten [39](#page=39). ### 3.3 Immuunpathogenese en modellen van MS De pathogenese van MS omvat een complex samenspel van het immuunsysteem, waarbij autoreactieve T-cellen en B-cellen een centrale rol spelen in de ontsteking en schade aan het centrale zenuwstelsel (CZS) [40](#page=40). #### 3.3.1 Rol van het immuunsysteem * **Perifere tolerantie:** Autoreactieve T-cellen kunnen ontsnappen aan centrale tolerantie in de thymus en vrijkomen in de periferie. Een afbraak van perifere tolerantie, door defecten in T-cellen of resistentie van effectorcellen, kan bijdragen aan de ontwikkeling van MS [40](#page=40). * **Activering van immuuncellen:** Autoreactieve adaptieve immuuncellen kunnen worden geactiveerd door moleculaire mimicry, nieuwe autoantigenen, vrijkomen van sequestered CZS-antigenen of door bystander activatie [40](#page=40). * **Infiltratie in het CZS:** Geactiveerde immuuncellen, zoals CD4+ T-cellen (Th1, Th17), CD8+ T-cellen en B-cellen, kunnen via de bloed-hersenbarrière het CZS binnendringen [40](#page=40). * **Ontsteking en schade:** In het CZS leiden autoreactieve immuuncellen tot de productie van pro-inflammatoire cytokines, wat resulteert in ontsteking en schade aan het CZS. B-cellen produceren autoantistoffen die ook bijdragen aan het ziekteproces [40](#page=40). #### 3.3.2 Modellen voor auto-immuniteit en neurodegeneratie Er worden twee belangrijke modellen voorgesteld voor het ontstaan van auto-immuniteit en neurodegeneratie bij MS [41](#page=41): * **'Inside-out' model:** Dit model suggereert dat vanuit het CZS (de 'inside') antigene eiwitten, lipiden of virussen vrijkomen, wat leidt tot auto-immuniteit in de periferie. Vasculaire factoren en cytodegeneratie kunnen hierbij een rol spelen [41](#page=41). * **'Outside-in' model:** Dit model stelt dat factoren vanuit de periferie (de 'outside'), zoals virussen of antigenen, auto-immuniteit induceren, wat vervolgens leidt tot neurodegeneratie in het CZS. Dit kan gepaard gaan met de productie van stikstofoxide (NO), glutamaat en cytokines [41](#page=41). ### 3.4 Klinische correlaties en ziekteprogressie Onderzoek heeft correlaties aangetoond tussen verschillende ziektefasen en kenmerken van laesies in het CZS [42](#page=42). * **Volume van witte stof laesies:** De verandering in het volume van witte stof laesies (BVL) kan variëren afhankelijk van de ziektefase (CIS: Clinically Isolated Syndrome, RR: Relapsing-Remitting, SP: Secondary Progressive, PP: Primary Progressive). Studies met alemtuzumab tonen aan dat deze behandeling de BVL significant kan vertragen [42](#page=42) [44](#page=44). * **Plaques en ziekte duur:** Het percentage plaques dat actief, laat actief, smolderend of inactief is, verandert met de duur van de ziekte. In de vroege stadia van de ziekte zijn er meer actieve laesies, terwijl in latere stadia inactieve en smolderende laesies de overhand kunnen hebben. Het percentage patiënten met ten minste één laesie neemt ook toe met de ziekte duur [43](#page=43). > **Tip:** Het begrijpen van de verschillende modellen ('inside-out' en 'outside-in') helpt om de complexe interacties tussen genetische, omgevings- en immuunfactoren in de etiologie van MS te doorgronden. > > **Tip:** Let op de rol van EBV, roken en vitamine D als belangrijke, modificeerbare risicofactoren. --- # Behandeling en zwangerschap bij Multiple Sclerose Dit onderwerp behandelt de verschillende behandelstrategieën voor multiple sclerose (MS), met een focus op zowel preventieve behandelingen (DMT's) als de aanpak van acute opstoten, alsook de impact van zwangerschap op het ziekteverloop en de behandelingsopties tijdens en na de zwangerschap. De nadruk ligt op het belang van vroege interventie. ### 4.1 Behandelstrategieën voor MS De behandeling van MS kan worden onderverdeeld in verschillende categorieën, gericht op het beheersen van het ziekteverloop en het verlichten van symptomen. #### 4.1.1 Preventieve behandeling (DMT's) Preventieve behandelingen, ook wel Disease-Modifying Therapies (DMT's) genoemd, zijn erop gericht de ziekteprogressie te vertragen en de frequentie en ernst van opstoten te verminderen. Deze behandelingen werken doorgaans in op het immuunsysteem [46](#page=46) [47](#page=47). * **Werking:** DMT's moduleren het immuunsysteem om ontstekingsprocessen die tot schade aan de myelineschede leiden, te beperken [49](#page=49). * **Belang van vroege behandeling:** Het starten van een behandeling zo vroeg mogelijk, bij voorkeur op het moment van diagnose, is cruciaal om de ziekteprogressie significant te vertragen. Uitgestelde behandeling leidt tot een aanzienlijk snellere progressie van de ziekte [47](#page=47). * **Escalatie- en inductiestrategieën:** Er bestaan verschillende strategieën voor het inzetten van DMT's. * **Escalatie strategie:** Hierbij wordt gestart met een minder krachtige of minder toxische behandeling die na verloop van tijd kan worden opgeschaald naar een potentieel effectievere maar mogelijk toxischere therapie, afhankelijk van het ziekteverloop en de respons van de patiënt [47](#page=47). * **Inductie strategie:** Deze strategie richt zich op het zo snel mogelijk bereiken van een hoge mate van effectiviteit, vaak met potentieel krachtigere medicatie aan het begin van de behandeling [47](#page=47). * **Voorbeelden van DMT's en hun werkingsmechanismen (illustratief):** * **Rituximab, Ocrelizumab, Ofatumumab:** Richten zich op B-cellen (via CD20) of S1P-receptoren [49](#page=49). * **Teriflunomide, Cladribine, S1P modulators:** Beïnvloeden T-cellen of B-cellen [49](#page=49). * **Alemtuzumab:** Werkt in op T-cellen [49](#page=49). * **Mitoxantrone, Natalizumab:** Beïnvloeden immuuncellen zoals T-cellen en microglia [49](#page=49). * **Fumaraten, Interferons, Glatirameeracetaat:** Moduleren ontstekingsmediatoren (bv. IFNy, TNFa) of immuunrespons (bv. IL-4, IL-5) [49](#page=49). * **Hematopoëtische stamceltransplantatie (AHST):** Een intensievere behandelingsvorm die het immuunsysteem ablateert en vervolgens herbouwt met eigen stamcellen. Dit proces omvat mobilisatie en oogsten van AHSCs, conditionering met hoge dosis chemotherapie, re-infusie van AHSCs en een herstelperiode (engraftment) [50](#page=50). #### 4.1.2 Behandeling van acute opstoten Acute opstoten van MS worden behandeld om de duur en ernst van de symptomen te verminderen [46](#page=46). * **Corticosteroïden:** Dit is de standaardbehandeling voor acute opstoten. Ze werken ontstekingsremmend om de zwelling en schade aan het centrale zenuwstelsel tijdens een opstoot te verminderen [46](#page=46). * **Bloedzuivering:** In sommige gevallen kan bloedzuivering (plasmapherese) worden toegepast om ontstekingsstoffen uit het bloed te verwijderen [46](#page=46). #### 4.1.3 Symptomatische behandeling Naast de behandelingen gericht op de ziekteprogressie en opstoten, is er ook aandacht voor het aanpakken van specifieke symptomen die de levenskwaliteit van patiënten met MS beïnvloeden. Veelvoorkomende symptomen zijn [51](#page=51): * Vermoeidheid (48.9%) [51](#page=51). * Loopproblemen (40.2%) [51](#page=51). * Gevoelsstoornissen (bv. doofheid, tintelingen) (63.5%) [51](#page=51). * Pijn (40.1%) [51](#page=51). * Spasticiteit (25.3%) [51](#page=51). * Blaasdisfunctie (17.2%) [51](#page=51). * Darmdisfunctie (5.7%) [51](#page=51). * Visusproblemen (19.3%) [51](#page=51). * Cognitieve disfunctie (13.4%) [51](#page=51). * Depressie (14.7%) [51](#page=51). * Duizeligheid (23.2%) [51](#page=51). * Spierzwakte (11.1%) [51](#page=51). ### 4.2 Levensstijlfactoren en MS Naast medische behandelingen spelen levensstijlfactoren een rol bij het beheersen van MS. Belangrijke aanpassingen kunnen zijn [45](#page=45): * Stoppen met roken [45](#page=45). * Vitamine D supplementen [45](#page=45). * Aanpassing van het dieet (bv. minder rood vlees) [45](#page=45). * Regelmatige lichaamsbeweging (sporten) [45](#page=45). ### 4.3 Zwangerschap en MS Zwangerschap heeft een specifieke impact op het ziekteverloop van MS en vereist aangepaste behandelingsstrategieën. * **Impact van zwangerschap op het ziekteverloop:** Tijdens de zwangerschap is er doorgaans een significante daling van de jaarlijkse terugvalfrequentie (annual relapse rate). Deze daling is het meest uitgesproken in het derde trimester van de zwangerschap. Na de bevalling kan de terugvalfrequentie echter weer toenemen [53](#page=53). * **Behandeling tijdens zwangerschap en na de bevalling:** * **DMT's:** Het gebruik van de meeste DMT's tijdens de zwangerschap is gecontra-indiceerd vanwege mogelijke risico's voor de foetus. De keuze van de DMT moet zorgvuldig worden afgestemd op de specifieke situatie, rekening houdend met de zwangerschapswens en de fase van de ziekte [54](#page=54). * **Intraveneuze methylprednisolon (IVMP):** Kan gebruikt worden voor de behandeling van acute opstoten tijdens de zwangerschap, mits strikt noodzakelijk en onder medische supervisie [54](#page=54). * **Symptomatische behandeling:** De focus ligt op het managen van symptomen die de moeder beïnvloeden, zonder schadelijke effecten voor de zwangerschap [54](#page=54). * **Borstvoeding:** Specifieke overwegingen zijn van toepassing op het gebruik van medicatie tijdens borstvoeding [54](#page=54). * **MRI:** MRI-scans, met of zonder contrastmiddel, kunnen tijdens de zwangerschap veilig worden uitgevoerd indien klinisch geïndiceerd [54](#page=54). > **Tip:** Het is essentieel dat patiënten met MS die een zwangerschap overwegen, dit proactief bespreken met hun neuroloog om een optimaal behandelplan op te stellen dat zowel de gezondheid van de moeder als die van de baby waarborgt. ### 4.4 Overwegingen bij behandeling * **Risico's van immuunsuppressie:** Omdat veel MS-behandelingen het immuunsysteem onderdrukken, kunnen patiënten kwetsbaarder zijn voor infecties. Een zorgvuldige afweging van de voordelen en risico's van elke behandeling is daarom noodzakelijk [47](#page=47). * **"Wait and see" strategie:** In specifieke situaties, zoals bij Remitting-Sporadic Impairment (RIS) of Clinically Isolated Syndrome (CIS) met een gunstige prognose, of bij progressieve MS (PMS) zonder duidelijke inflammatie, kan een afwachtende houding worden overwogen. De details hieromtrent, inclusief incidentie, risicofactoren en specifieke vormen van MS, zijn niet verder uitgediept in de betreffende pagina's [48](#page=48). --- # Differentiaaldiagnostiek van Multiple Sclerose Dit gedeelte behandelt de differentiaaldiagnostiek van Multiple Sclerose (MS) door te focussen op aandoeningen die op MS kunnen lijken, ook wel MS-mimickers genoemd. ## 5. Differentiaaldiagnostiek van Multiple Sclerose De differentiaaldiagnostiek van MS omvat het onderscheiden van andere neurologische aandoeningen die symptomen kunnen vertonen die lijken op die van MS. Dit is cruciaal voor een accurate diagnose en passende behandeling. ### 5.1 Acute demyeliniserende encefalomyelitis (ADEM) ADEM is een acuut, multifocaal, inflammatoir en demyeliniserend proces van het centrale zenuwstelsel. Het wordt vaak geassocieerd met een post-infectieuze of post-vaccinale trigger [55](#page=55). * **Kenmerken:** * Monofasisch beloop [55](#page=55). * Vaak voorkomend bij kinderen [55](#page=55). * Kan gepaard gaan met encefalopathie [55](#page=55). * **MRI-bevindingen:** * Lesies kunnen diffuus en multifocaal zijn [56](#page=56) [57](#page=57). * Beeldvorming toont typische kenmerken op FLAIR- en T2WI-sequenties [57](#page=57). ### 5.2 Neuromyelitis Optica (NMO) en gerelateerde aandoeningen Neuromyelitis Optica (NMO) en de spectrumstoornissen (NMOSD) zijn ontstekingsziekten van het centrale zenuwstelsel die specifiek de optische zenuwen en het ruggenmerg aantasten [58](#page=58). * **Kenmerken:** * Aanwezigheid van anti-aquaporine-4 (AQP-4) of anti-myeline-oligodendrocyten-glycoproteïne (MOG) antistoffen [58](#page=58). * Minder dan 20% van de patiënten heeft oligoklonale banden (OCB) in het cerebrospinaal vocht (CSV), maar kan een verhoogde pleocytose vertonen [58](#page=58). * Kenmerkende laesies omvatten optische neuritis (ON), longitudinally extensive transverse myelitis (LETM), en het area postrema syndroom [58](#page=58). * Narcolepsie kan ook geassocieerd zijn [58](#page=58). * Pseudotumorale laesies kunnen voorkomen [58](#page=58). ### 5.3 Susac's Syndroom Susac's syndroom is een zeldzame auto-immuunziekte die gekenmerkt wordt door een triade van symptomen: encefalopathie, visusverlies en gehoorsdaling [60](#page=60). * **Kenmerken:** * **Triade:** * Encefalopathie: Cognitieve stoornissen, stemmingwisselingen, gedragsveranderingen [60](#page=60). * Visusverlies: Vaak door obstructie van takken van de arteria centralis retinae [60](#page=60). * Gehoorsdaling: Sensorineuraal, vaak bilateraal [60](#page=60). * **MRI-bevindingen:** * Typische kenmerken op MRI zijn laesies in de witte stof van de hersenen, met name periventriculair, en microangiopathie in de retina [61](#page=61). * "Snowball" en "Spoke" laesies kunnen gezien worden in de retina bij fundoscopie [61](#page=61). ### 5.4 Sarcoïdose Sarcoïdose is een multisystemische inflammatoire aandoening die kan leiden tot granuloomvorming in verschillende organen, waaronder het centrale zenuwstelsel. Neurosarcoïdose kan zich presenteren met uiteenlopende neurologische symptomen, wat het een belangrijke differentiaaldiagnose maakt voor MS [62](#page=62). * **Organen getroffen door sarcoïdose (prevalentie):** * Sinussen: 1-4% [62](#page=62). * Ogen: 12-32% [62](#page=62). * Parotis/speekselklieren: 4.0% [62](#page=62). * Perifere lymfeklieren: 15% [62](#page=62). * Hart: 2-7% (20%-27% bij autopsie) [62](#page=62). * Longen: 95% [62](#page=62). * Lever: 11.5-35% (50-80% bij autopsie) [62](#page=62). * Milt: 7-14% (50% bij autopsie) [62](#page=62). * Huid: 24% (inclusief erythema nodosum) [62](#page=62). * Bot: < 5% [62](#page=62). * Spier: < 5% [62](#page=62). * Neurologisch: 4-13% [62](#page=62). * Beenmerg: 4-10% [62](#page=62). * Hypercalciëmie: 4-11% [62](#page=62). * Hypercalciurie: 20% [62](#page=62). * **Pathofysiologie en immuunregulatie:** * Sarcoïdose wordt geassocieerd met een verhoogde vitamine D-receptor (VDR) activiteit en verhoogde 1-alfa-hydroxylase (1-OHase) activiteit, wat leidt tot verhoogde 1,25(OH)₂D-spiegels [62](#page=62). * Dit kan leiden tot immunomodulatie, cytokine regulatie, en beïnvloeding van bloeddrukregulatie en bloedsuikercontrole [62](#page=62). * De activatie van macrofagen/monocyten via TLR1 en TLR2 speelt een rol [62](#page=62). * **Manifestaties van neurosarcoïdose:** * Aseptische meningitis, vaak basaal gelokaliseerd [63](#page=63). * Hydrocefalie [63](#page=63). * Granulomen in de hersenen en hersenstam [63](#page=63). * Verwardheid en cognitieve stoornissen [63](#page=63). * Sarcoïde vasculitis met CVA-risico [63](#page=63). * Meningeale, encefalitische, myelopathische en perifere neuropathieën (PNP) [63](#page=63). * Craniale neuropathieën, het meest frequent de nervus facialis (VII), vaak bilateraal, gevolgd door de nervus opticus (II) [63](#page=63). * Syndroom van Heerfordt (febris uveoparotidea) en Horner/Adie syndroom [63](#page=63). * Myelitis en myositis (1,4-2,3% van de patiënten, 50-80% asymptomatisch) [63](#page=63). * **MRI-bevindingen bij sarcoïdose:** * Verschillende patronen zijn beschreven, waaronder leptomeningeale verdikking en contrastenhancement [63](#page=63) [64](#page=64) [65](#page=65). * Ook parenchymale laesies, vaak periventriculair, en laesies in de hersenstam en het ruggenmerg kunnen gezien worden [64](#page=64) [65](#page=65). > **Tip:** Bij het overwegen van deze differentiaaldiagnoses is een grondige anamnese, neurologisch onderzoek, uitgebreid laboratoriumonderzoek (inclusief auto-antistoffen en liquordiagnostiek) en gespecialiseerde beeldvorming essentieel. De MRI speelt een sleutelrol in het onderscheiden van deze aandoeningen door patronen van ontsteking, demyelinisatie en laesielocaties. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Multiple Sclerose (MS) | Een chronische, ontstekingsziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS) waarbij de myelineschede rondom zenuwvezels wordt aangetast, leidend tot diverse neurologische symptomen en progressieve handicap. | | Demyeliniserende aandoening | Een aandoening die gekenmerkt wordt door de afbraak van de myelineschede, de isolerende laag rondom zenuwvezels in het CZS en perifere zenuwstelsel. Dit kan leiden tot stoornissen in de signaaloverdracht. | | Epidemiologie | De studie van de verspreiding, patronen en determinanten van gezondheidstoestanden of ziekten in specifieke populaties. Dit omvat het bestuderen van prevalentie, incidentie en risicofactoren. | | Prevalentie | Het aantal gevallen van een bepaalde ziekte of aandoening binnen een populatie op een specifiek tijdstip. | | Leeftijd onset | De leeftijd waarop de eerste symptomen van een ziekte, zoals Multiple Sclerose, voor het eerst optreden. | | RRMS (Relapsing-Remitting MS) | De meest voorkomende vorm van Multiple Sclerose, gekenmerkt door duidelijke aanvallen (relapses) van nieuwe of verergerende neurologische symptomen, gevolgd door perioden van remissie waarin de symptomen gedeeltelijk of volledig herstellen. | | PPMS (Primary-Progressive MS) | Een vorm van Multiple Sclerose waarbij de handicap geleidelijk toeneemt zonder duidelijke aanvallen of remissies vanaf het begin van de ziekte. | | RIS (Radiologically Isolated Syndrome) | Een toestand waarbij MRI-scans afwijkingen vertonen die wijzen op demyelinisatie, vergelijkbaar met die bij Multiple Sclerose, maar zonder dat de patiënt klinische symptomen heeft. | | CIS (Clinically Isolated Syndrome) | Een eerste neurologische episode veroorzaakt door demyelinisatie, die mogelijk een voorbode is van Multiple Sclerose, maar nog niet voldoet aan de diagnostische criteria voor MS. | | Opstoot (Relapse) | Een acuut optredende episode van nieuwe of significant verergerende neurologische symptomen bij MS, die langer dan 24 uur duurt en ten minste 30 dagen na een eerdere episode optreedt, na uitsluiting van andere oorzaken zoals infectie of koorts. | | Uhthoff fenomeen | Een tijdelijke verergering van MS-symptomen als reactie op verhoogde lichaamstemperatuur, vaak veroorzaakt door inspanning, koorts of warme omgevingen. Dit is geen echte opstoot. | | EDSS schaal (Expanded Disability Status Scale) | Een gestandaardiseerde schaal die wordt gebruikt om de mate van neurologische handicap bij patiënten met Multiple Sclerose te meten en te volgen, gebaseerd op functionele systeembeoordelingen. | | Diagnose | Het proces van het identificeren van een ziekte of aandoening op basis van symptomen, medische geschiedenis, lichamelijk onderzoek en diagnostische tests. | | Basis van diagnosestelling | De fundamentele principes en informatiebronnen waarop de diagnose van een ziekte is gebaseerd, in het geval van MS zijn dit klinische manifestaties, MRI-bevindingen en liquoronderzoek. | | Etiologie | De studie van de oorzaken van ziekten, inclusief de factoren die bijdragen aan het ontstaan ervan. | | Genetische factoren | Erfelijke eigenschappen of genen die de kans op het ontwikkelen van een bepaalde ziekte kunnen vergroten. | | Omgevingsfactoren | Externe invloeden, zoals infecties, leefstijl of blootstelling aan bepaalde stoffen, die een rol kunnen spelen bij het ontstaan van een ziekte. | | Zwangerschap en MS | Het effect van zwangerschap op het beloop van Multiple Sclerose bij vrouwen, en de implicaties voor behandeling en management. | | Ziekteverloop beïnvloedende behandeling | Medicatie die gericht is op het vertragen van de progressie van de onderliggende ziekte, zoals bij MS de immunomodulerende of immunosuppressieve therapieën. | | Symptomatische behandeling | Behandelingen die gericht zijn op het verlichten van specifieke symptomen van een ziekte, zoals vermoeidheid, spasticiteit of pijn bij MS, zonder de ziekte zelf te genezen. | | Differentiaal diagnose | Het proces van het onderscheiden van een bepaalde ziekte van andere aandoeningen met vergelijkbare symptomen of kenmerken. | | MS mimicks | Aandoeningen of condities die symptomen of beeldvormende kenmerken vertonen die sterk lijken op die van Multiple Sclerose, waardoor verwarring kan ontstaan bij de diagnose. | | Clinische opstoot | Een duidelijke verslechtering van neurologische functies die langer dan 24 uur aanhoudt, en die niet te wijten is aan andere oorzaken zoals koorts of infectie. | | Transverse myelitis | Ontsteking van een deel van het ruggenmerg die een dwarslaesie kan veroorzaken, leidend tot motorische, sensorische en autonome stoornissen onder het niveau van de laesie. | | Opticus neuritis | Ontsteking van de oogzenuw, wat kan leiden tot zichtverlies, pijn bij oogbewegingen en veranderingen in kleurperceptie. Het is een veelvoorkomend vroeg symptoom van MS. | | Stamsyndroom | Neurologische symptomen die ontstaan door schade in de hersenstam, wat kan leiden tot problemen met oogbewegingen (internucleaire oftalmoplegie), coördinatie (ataxie) en slikken. | | Internucleaire oftalmoplegie | Een bewegingsstoornis van de ogen die optreedt wanneer de zenuwbanen (fasciculus longitudinalis medialis) die de oogbewegingen coördineren, beschadigd zijn, vaak gezien bij MS. | | Ataxie | Coördinatiestoornis die leidt tot onhandige, ongecoördineerde bewegingen, vaak veroorzaakt door schade aan het cerebellum of zijn verbindingen. | | Pseudobulbair affect | Een neurologische stoornis die wordt gekenmerkt door ongecontroleerde en ongepaste uitingen van lachen of huilen, die niet overeenkomen met de emotionele toestand van de persoon. | | McDonald Criteria | Een set diagnostische criteria die worden gebruikt om de diagnose van Multiple Sclerose te stellen, gebaseerd op klinische aanvallen en de verspreiding van laesies in tijd en ruimte, vaak geassisteerd door MRI en liquoronderzoek. | | DIS (Dissemination in Space) | Een vereiste voor de diagnose van MS, waarbij aangetoond moet worden dat er laesies (hersenafwijkingen) aanwezig zijn in minstens twee verschillende gebieden van het centrale zenuwstelsel. | | DIT (Dissemination in Time) | Een vereiste voor de diagnose van MS, waarbij aangetoond moet worden dat er laesies op verschillende momenten optreden, wat duidt op een actieve en voortschrijdende ziekte. | | Gadolinium-enhancement | Op MRI-scans duidt het oplichten na toediening van gadoliniumcontrast op een actieve ontsteking of een doorbroken bloed-hersenbarrière, wat kan wijzen op actieve demyelinisatie. | | CSF (Cerebrospinal Fluid) | Vocht uit de hersen- en ruggenmergvliezen, ook wel hersenvocht genoemd. Analyse ervan, zoals het zoeken naar oligoklonale bandjes, is belangrijk voor de diagnose van MS. | | Oligoklonale bandjes (OCB) | Specifieke antilichamen die in het hersenvocht (CSF) van MS-patiënten kunnen worden aangetoond, wat wijst op een ontstekingsreactie in het centrale zenuwstelsel. | | Auto-immuniteit | Een immuunreactie waarbij het immuunsysteem gezonde lichaamseigen weefsels aanvalt alsof het lichaamsvreemde indringers zijn. | | Myeline | De vettige, isolerende laag rondom zenuwvezels die essentieel is voor de snelle geleiding van zenuwimpulsen. Bij MS wordt deze laag aangetast. | | Epstein-Barr virus (EBV) | Een veelvoorkomend virus dat in verband is gebracht met een verhoogd risico op het ontwikkelen van Multiple Sclerose. | | Bloed-hersenbarrière (BBB) | Een selectieve barrière die de bloedbaan van het centrale zenuwstelsel scheidt, en die essentieel is voor het beschermen van de hersenen tegen schadelijke stoffen en ontstekingen. | | Neurodegeneratie | Het geleidelijke verlies van de structuur of functie van neuronen, inclusief de dood van zenuwcellen, wat kan leiden tot progressieve neurologische stoornissen. | | DMT (Disease-Modifying Therapy) | Medicatie die de progressie van de ziekte bij Multiple Sclerose probeert te vertragen of te stoppen door in te grijpen op het immuunsysteem. | | Cortisone (Corticosteroïden) | Medicijnen die worden gebruikt om ontstekingen te onderdrukken, vaak ingezet bij de behandeling van acute opstoten van MS om de duur en ernst ervan te verminderen. | | Bloedzuivering (Plasmaferese) | Een medische procedure waarbij bloed van een patiënt wordt gefilterd om schadelijke componenten, zoals ontstekingsstoffen, te verwijderen. Soms gebruikt bij ernstige MS-opstoten. | | Escalatiestrategie | Een behandelplan waarbij men begint met minder intensieve medicatie en overschakelt naar sterkere medicijnen als de ziekte niet voldoende onder controle is. | | Inductiestrategie | Een behandelplan waarbij men direct begint met een krachtige medicatie om de ziekte zo snel mogelijk tot stilstand te brengen. | | Wait and see | Een afwachtende houding bij de behandeling, waarbij men besluit niet direct te behandelen maar de patiënt nauwlettend volgt, vooral bij een gunstige prognose of milde ziekte. | | ADEM (Acute Disseminated Encephalomyelitis) | Een zeldzame, plotselinge ontstekingsziekte van de hersenen en het ruggenmerg, die vaak optreedt na een infectie of vaccinatie en zich kenmerkt door multifocale laesies. | | NMO (Neuromyelitis Optica) | Een zeldzame auto-immuunziekte die voornamelijk het ruggenmerg en de oogzenuwen aantast, en die onderscheiden moet worden van MS. | | LETM (Longitudinal Extensive Transverse Myelitis) | Een uitgebreide ontsteking van het ruggenmerg die zich over meerdere segmenten uitstrekt, en die kan worden gezien bij aandoeningen zoals NMO. | | Susac's Syndroom | Een zeldzame auto-immuunziekte gekenmerkt door een triade van encefalopathie (hersenbeschadiging), retinale arterietrombose (visusverlies) en perceptief gehoorverlies. | | Sarcoïdose | Een multisystemische ontstekingsziekte die granulomen kan vormen in verschillende organen, waaronder de hersenen, en die soms verward kan worden met MS. | | Aseptische meningitis | Ontsteking van de hersenvliezen (meningen) die niet wordt veroorzaakt door een bacteriële infectie, maar door bijvoorbeeld virussen, auto-immuniteit of medicatie. |

# Epidemiologie, kliniek en diagnose van multiple sclerose Dit onderwerp behandelt de verspreiding van multiple sclerose (MS) in de bevolking, de diverse klinische manifestaties en presentaties, de typische symptomen zoals opstoten, en de methoden en criteria die gebruikt worden voor de diagnose van MS. ### 1.1 Epidemiologie Multiple sclerose is de meest frequente auto-immuunaandoening van het centraal zenuwstelsel (CZS). De prevalentie in België wordt geschat op ongeveer één op de duizend personen. Er is een duidelijke Noord-Zuid gradiënt zichtbaar, met hogere prevalentiecijfers in noordelijke landen en een afname naarmate men dichter bij de evenaar komt. De "relapsing remitting" (RRMS) variant komt twee tot drie keer vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, terwijl bij de "primair progressieve" (PPMS) variant de geslachtsverdeling nagenoeg gelijk is. De RRMS-variant manifesteert zich meestal rond de leeftijd van 30-40 jaar, terwijl primair progressieve MS gemiddeld een decennium later begint. ### 1.2 Kliniek #### 1.2.1 Ziektevarianten en beloop * **Clinically Isolated Syndrome (CIS):** Een eerste opstoot van neurologische symptomen die nog niet voldoet aan de criteria van spreiding in tijd en ruimte. * **Radiologically Isolated Syndrome (RIS):** Typische MS-letsels worden op MRI vastgesteld bij patiënten die nog geen symptomen ervaren. * **Relapsing Remitting MS (RRMS):** Ongeveer 85% van de patiënten presenteert zich hiermee. Dit kenmerkt zich door klinische opstoten van neurologisch deficit, gevolgd door geleidelijk herstel. De gemiddelde frequentie van opstoten is ongeveer één per twee jaar. * **Secundair Progressieve MS (SPMS):** Na 10 tot 20 jaar evolueert RRMS vaak naar SPMS, gekenmerkt door een trage, gestage toename van handicap. Dit kan zich manifesteren als toenemende spastische paraparese, cerebellair beeld, cognitieve achteruitgang en sfincterstoornissen. Ongeveer 80% van de patiënten zal evolueren naar een secundair progressief beloop, hoewel dit aantal in recentere studies lager lijkt te liggen door betere diagnostiek en behandeling. * **Primair Progressieve MS (PPMS):** Komt minder vaak voor (10-15%) en kenmerkt zich door een progressief beloop zonder voorafgaande opstoten. * **Progressive Relapsing Disease (PRMS):** Zowel bij primair als secundair progressieve MS kunnen opstoten optreden. Het onderscheid tussen RRMS en progressieve vormen wordt steeds meer in vraag gesteld, aangezien progressie ook onafhankelijk van opstoten kan verlopen (Progression Independent of Relapse Activity - PIRA). Er is ook bewijs voor een "prodroom" fase voorafgaand aan de diagnose, met diverse klachten en verhoogd medisch consult. > **Tip:** Progressie correleert met axonaal verlies en atrofie, terwijl opstoten vooral verband houden met inflammatoire ziekteactiviteit en focale hersenschade. #### 1.2.2 Typische symptomen van een opstoot Ongeveer 45% van de MS-patiënten presenteert zich initieel met motorische of sensibele uitval, zoals een paraparese met sensibel niveau (transverse myelitis). Het teken van L'Hermitte, een elektrische sensatie in de ledematen bij het buigen van de nek, kan wijzen op cervicale myelitis. Motorisch deficit kan leiden tot spierzwakte, stijfheid, krampen en spasticiteit door beschadiging van de piramidaalbaan. 20% presenteert zich met een opticus neuritis, gekenmerkt door subacute monoculaire visusdaling, pijnlijke oogbewegingen, papilitis (in 1/3 van de gevallen), verstoorde kleurperceptie en een relatief afferent pupildefect (RAPD). > **Voorbeeld:** Het opsporen van een RAPD gebeurt met de "swinging flashlight test". Bij het afwisselend belichten van beide ogen, vertonen bij een RAPD beide pupillen een paradoxale dilatatie wanneer het aangedane oog wordt belicht. 10% presenteert zich met een hersenstamsyndroom, zoals diplopie, nystagmus, trigeminusneuralgie, vertigo, ataxie, dysarthrie/dysfagie, en tremor. De overige 25% vertoont een gemengd uitvalsbeeld. Daarnaast komen vaak pathologische vermoeidheid, pijn, blaas-/darm- en seksuele dysfunctie voor. Symptomen kunnen ook in "paroxysmen" optreden, met korte episodes van recurrente symptomen zoals tonische spasmen of transiënte gevoelsstoornissen. #### 1.2.3 Cognitieve en neuropsychiatrische symptomen Cognitieve stoornissen komen frequent voor bij MS (tot 40% milde klachten, 10% ernstige symptomen) en kunnen impact hebben op werk, rijvaardigheid, enz. Er is een sterk verhoogd risico op depressie (20-50% over ziektebeloop), wat ondergediagnosticeerd kan worden en het risico op suïcide verhoogt. Bipolaire stoornis, angststoornissen, pseudobulbair affect en psychoses worden ook vaker beschreven. Medicatie (bv. steroïden, interferonen) kan soms een uitlokkende factor zijn. #### 1.2.4 Uhthoff fenomeen Het optreden van (oude) symptomen bij koorts, warm weer, een heet bad, inspanning, infectie of stress is verdacht op het Uhthoff fenomeen. Een temperatuurstijging verstoort de zenuwgeleiding en kan symptomen veroorzaken. #### 1.2.5 Expanded Disability Status Scale (EDSS) De EDSS is een samengestelde schaal die verschillende functionele systemen beoordeelt om de mate van handicap bij MS te meten. ### 1.3 Diagnose De diagnose van MS vereist het aantonen van **spreiding in tijd (Desimination in Time - DIT)** en **spreiding in ruimte (Desimination in Space - DIS)**. Dit kan zowel klinisch als via beeldvorming aangetoond worden. De aanwezigheid van oligoclonale bandjes in cerebrospinaal vocht (CSV) kan ook voor DIT gebruikt worden. De McDonald criteria, recent bijgewerkt in 2017, hanteren deze principes. #### 1.3.1 Beeldvorming (MRI) MRI speelt een cruciale rol in de diagnose. Typische tekens van demyeliniserende letsels op MRI zijn: * Contrastname * Ovoïde letsels * Juxtacorticale letsels met betrokkenheid van U-vezels * "Dawson's fingers" (letsels loodrecht op de ventrikels) Nieuwe technieken zoals SWI (voor het detecteren van een centrale vene) en het voorkomen van "smeulende letsels" met een paramagnetische rand (Paramagnetic Rim Lesions - PRL's) kunnen eveneens helpen. Myelumletsels zijn ook van belang. **Prognostische kenmerken op MRI:** * Veel letsels op T2-sequenties * Aanwezigheid van "black holes" op T1-sequenties * Spinale letsels * Fossa posterior letsels MRI wordt ook gebruikt voor therapeutische opvolging om zowel klinische als subklinische ziekteactiviteit te monitoren. Hersenaftofie opvolging geeft een beeld van degeneratieve processen. Een "baseline MRI" wordt vier maanden na start van medicatie gemaakt als referentiepunt. Opvolgingsscans worden meestal zes maanden later gepland, gevolgd door jaarlijkse MRI-monitoring indien stabiel. Voor spinale imaging is tweejaarlijkse monitoring meestal voldoende. Gadoliniumtoediening is primair diagnostisch van nut; vergelijkende MRI zonder gadolinium kan daarna gebruikt worden om cumulatieve toxiciteit te vermijden. #### 1.3.2 Analyse van cerebrospinaal vocht (CSV) Analyse van het CSV kan helpen bij de diagnose. Oligoclonale banden (OCB) komen voor bij ongeveer 75-80% van de MS-patiënten. Een uitgesproken celreactie (>50 WBC), glucoseverbruik of verhoogd eiwitgehalte zijn ongewoon en wijzen op andere diagnoses. OCB's zijn een ongunstige prognostische factor en verhogen de kans op conversie van CIS naar MS. De aanwezigheid van OCB bij CIS kan DIT substitueren in de McDonald criteria. Een verhoogde kappa lichte vrije keten index kan ook helpen bij de diagnose. #### 1.3.3 Geëvoceerde potentialen Visueel, auditief, sensibel en magnetisch geëvoceerde potentialen kunnen nuttig zijn voor diagnose, opvolging en prognostificatie. #### 1.3.4 Risicofactoren voor transitie van RIS naar MS Patiënten met RIS hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van MS, vooral indien: * Jonge leeftijd (<37 jaar) * Spinale letsels * Mannelijk geslacht * Aanwezigheid van oligoclonale bandjes * Actieve (gadolinium captante) letsels op MRI Deze risicofactoren zijn cumulatief. Regelmatige klinische en radiologische opvolging is raadzaam. Preventieve medicatie kan overwogen worden, aangezien studies een aanzienlijke vermindering van de transitiekans aantonen. #### 1.3.5 Belang van uitsluiting andere oorzaken Het is cruciaal om andere oorzaken van de klachten uit te sluiten. Dit vereist een uitgebreide anamnese (systemische klachten, ziekteverloop, familiegeschiedenis) en laboratoriumonderzoek, met aandacht voor factoren die belangrijk zijn bij de opstart van immunomodulerende medicatie (infectieziekten, hematologie, nier- en leverfunctie). > **Tip:** Let op "rode vlaggen" die aan alternatieve diagnoses doen denken (zie tabel in document). ### 1.4 Etiologie MS wordt verondersteld een auto-immuunziekte te zijn die ontstaat door omgevingsfactoren op basis van genetische aanleg. Ongeveer 30% van de ziekte heeft een erfelijke basis, 70% wordt bepaald door omgevingsfactoren. #### 1.4.1 Genetische factoren Het risico op MS is ongeveer 1/1000 in de algemene bevolking. Bij kinderen van een ouder met MS is dit 2 tot 2,5%. Bij monozygote tweelingen is dit 25%, bij dizygote tweelingen 5%. #### 1.4.2 Omgevingsfactoren Belangrijke omgevingsfactoren zijn: * Epstein-Barr virus (EBV) infecties * Vitamine D-tekort * Overgewicht (vooral tijdens de puberteit) * Roken #### 1.4.3 Immunopathologie De immunopathologie omvat een initiële clonale expansie van autoreactieve B- en T-cellen in het perifere immuunsysteem die migreren naar het CZS. Hierbij spelen diverse celtypes een rol, waaronder Th17-cellen, cytotoxische T-cellen, ontregelde regulatoire T-cellen en B-cellen. Ontsteking in de hersenvliezen (meningen) en corticale letsels zijn ook betrokken. In de vroege fase van RRMS zijn er binnendringende immuuncellen die focale inflammatoire hersenletsels veroorzaken. In latere fasen spelen diffuse, laaggradige inflammatie en degeneratieve mechanismen (oxidatieve stress, mitochondriale ontregeling) een rol. > **Tip:** Het debat over de primaire oorzaak blijft bestaan: is MS neurodegeneratief met secundaire auto-immuunrespons, of is neurodegeneratie een gevolg van ongecontroleerde inflammatie? ### 1.5 Zwangerschap en MS MS treft voornamelijk jonge vrouwen. Zwangerschap kan beschouwd worden als een staat van immunotolerantie, wat resulteert in een lagere relapsefrequentie tijdens de zwangerschap (tot 70% reductie in het derde trimester). Na de zwangerschap kan een rebound-toename van opstoten optreden. Zwangerschap lijkt geen negatieve invloed te hebben op de uitkomst van de zwangerschap en kan mogelijk een gunstig effect hebben op de lange termijn (verlaagde kans op bereiken EDSS-score 6 bij RRMS-patiënten). * **DMT's tijdens zwangerschap:** Meestal te stoppen, hoewel glatirameeracetaat en interferonen als veilig beschouwd worden. Bij ernstige MS kan doortrekking overwogen worden. Voor Tecfidera, Tysabri, Ocrevus, Kesimpta kan continuering na bevestigde zwangerschap besproken worden. * **Behandeling van opstoten:** Intraveneuze methylprednisolone (IVMP) dient vermeden te worden in het eerste trimester, maar is veilig in het tweede en derde. Plasma-uitwisseling kan bij corticoidrefractaire opstoten overwogen worden. MRI is veilig, maar contrast dient vermeden te worden. * **Borstvoeding:** DMT's die niet compatibel zijn met borstvoeding kunnen de herstart van een DMT uitstellen. Borstvoeding zelf heeft geen negatief effect op postpartum opstoten en kan zelfs een beschermend effect hebben. ### 1.6 Ziekteverloop beïnvloedende en symptomatische behandeling #### 1.6.1 Ziekteverloop beïnvloedende behandeling (DMT's) De keuze van DMT hangt af van terugbetalingscriteria, prognostische factoren, leeftijd, zwangerschapsplanning, gebruiksgemak en persoonlijke voorkeur. Behandelingen omvatten onder andere: * Glatirameeracetaat (GA) * Interferon beta 1a/b * Teriflunomide * Dimethylfumaraat (DMF) * Sphingosine 1-fosfaat (S1P) receptor modulatoren (Fingolimod, Ozanimod, Siponimod, Ponesimod) * Natalizumab * Alemtuzumab * Cladribine * Ocrelizumab, Ofatumumab > **Tip:** Begin met niet-farmacologische interventies zoals rookstop, gewichtsreductie, gezonde voeding, vitamine D-suppletie en beweging. #### 1.6.2 Symptomatische behandeling * **Spasticiteit:** Behandeling met baclofen, tizanidine, benzodiazepines, gabapentine, cannabinoiden. Intrathecale baclofenpomp of botuline-toxine A bij refractaire klachten of focale spasticiteit. * **Neuropatische pijn:** Tricyclische antidepressiva (amitriptyline, nortriptyline), duloxetine, anti-epileptica (gabapentine, pregabaline, carbamazepine). Verwijzing naar pijnkliniek bij refractaire pijn. * **Vermoeidheid:** Beoordeling van oorzaken (depressie, slaapstoornissen, medicatie, pijn). Fysieke activiteit, energiemanagement. Medicatie zoals amantadine, methylfenidaat, modafinil, 4-aminopyridine. * **Blaasdysfunctie:** Anticholinergica, botuline-toxine, catheterisatie. * **Darmdysfunctie:** Conservatieve behandeling (beweging, vocht, vezels), geplande ontlasting. * **Depressie:** Ondersteunende psychotherapie en antidepressiva. * **Cognitieve stoornissen:** Cognitieve revalidatie. * **Seksuele dysfunctie:** Beoordeling medicatie, erectiemiddelen, urologische/gynecologische evaluatie. * **Tremoren:** Gabapentine, primidone, propranolol. * **Dysfagie:** Logopedische ondersteuning, gastrostomiesonde bij ernstige gevallen. * **Osteoporose:** Risicofactoren opvolgen, vitamine D-spiegel garanderen. * **Decubitus:** Preventie door correcte voeding, wisselhouding, aangepaste matrassen. > **Tip:** Een multidisciplinaire aanpak met een MS-verpleegkundige, kinesisten, psychologen en sociaal werkers is essentieel. ### 1.7 Differentiaaldiagnose Verschillende aandoeningen kunnen symptomen van MS nabootsen: * **Andere auto-immuunaandoeningen:** SLE, Ziekte van Sjögren. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM):** Meestal monofasisch, post-infectieus/vaccinaal. * **Ziekte van Behcet:** Vasculitis met aftose, uveïtis, huidletsels. * **Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids (CLIPPERS):** Voornamelijk hersenstamaantasting. * **Infectieziekten:** Ziekte van Lyme, HIV, Bartonella, Brucellose. * **Metabole oorzaken:** Vitamine B12 deficiëntie, adrenoleukodystrofie, metachromatische leukodystrofie. * **Neuromyelitis optica (NMO):** Kenmerkt zich door extensieve longitudinale myelitis (LETM) en opticus neuritis, vaak met aquaporine-4 antistoffen. * **Sarcoïdose:** Multi-systeemziekte met diverse neurologische manifestaties. * **Syndroom van Susac:** Triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling. * **Tumoren:** Balo's concentrische sclerose (uienschilpatroon). * **Vasculaire aandoeningen:** Vasculitiden. > **Tip:** Let op "rode vlaggen" in kliniek en radiologie die op een alternatieve diagnose kunnen wijzen. --- # Etiologie en ziekteverloop beïnvloedende behandelingen van multiple sclerose Hieronder volgt een gedetailleerde studiehandleiding over de etiologie en ziekteverloop beïnvloedende behandelingen van multiple sclerose, gebaseerd op de verstrekte documentinhoud. ## 2. Etiologie en ziekteverloop beïnvloedende behandelingen van multiple sclerose Dit deel biedt een diepgaande analyse van de multifactoriële oorzaken van multiple sclerose (MS), inclusief genetische aanleg en omgevingsfactoren, evenals een gedetailleerd overzicht van de diverse medicamenteuze behandelingen die gericht zijn op het beïnvloeden van het ziekteverloop. ### 2.1 Etiologie van multiple sclerose Multiple sclerose (MS) wordt beschouwd als een auto-immuunziekte die ontstaat door een complexe interactie tussen genetische predispositie en omgevingsfactoren. Ongeveer dertig procent van de ziekte heeft een erfelijk component, terwijl de resterende zeventig procent wordt bepaald door omgevingsfactoren. #### 2.1.1 Genetische factoren Het risico op het ontwikkelen van MS bij kinderen van een ouder met de ziekte is significant verhoogd ten opzichte van de algemene bevolking. Specifiek is het risico bij monozygote tweelingen rond de 25%, bij dizygote tweelingen rond de 5%, en bij een tweede-graads familielid rond de 1%. Dit onderstreept de genetische component, maar ook de invloed van andere factoren. #### 2.1.2 Omgevingsfactoren Verschillende omgevingsfactoren worden geassocieerd met een verhoogd risico op MS: * **Epstein-Barr Virus (EBV) infecties:** EBV-infecties worden als een mogelijke trigger beschouwd. * **Vitamine D deficiëntie:** Een tekort aan vitamine D wordt geassocieerd met een hogere opstootfrequentie en meer letselvorming. Streefwaarden van 50-100 ng/ml worden nagestreefd. * **Overgewicht:** Overgewicht, met name tijdens de puberteit, is een risicofactor. * **Roken:** Roken is eveneens een bewezen risicofactor. #### 2.1.3 Immunopathologie De immunopathologie van MS is complex en omvat meerdere immuunceltypen en mechanismen: * **Initieel idee (Th1/Th2):** Oorspronkelijk werd gedacht aan een verschuiving van anti-inflammatoire T-helper 2 (Th2) cellen naar pro-inflammatoire T-helper 1 (Th1) cellen. * **Huidige inzichten:** Hedendaags wordt erkend dat ook Th17 cellen, cytotoxische (CD8+) T-cellen en ontregelde regulatoire T-cellen (Treg) een rol spelen. B-cellen spelen ook een belangrijke rol via diverse mechanismen. * **Locatie van inflammatie:** Naast de witte stof, speelt ook meningeale inflammatie en corticale letsels een rol. * **Fasering van de ziekte:** * **Vroege fase (RRMS):** Gekenmerkt door binnendringende immuuncellen in het CZS, wat leidt tot focale inflammatoire hersenletsels. * **Latere fasen:** Gekenmerkt door diffuse, laaggradige inflammatie, niet-adaptieve immuunreacties, en degeneratieve mechanismen zoals oxidatieve stress en mitochondriale ontregeling. * **Ontsteking en microglia/macrofagen:** Vroege actieve letsels worden veroorzaakt door autoreactieve adaptieve immuuncellen en macrofagen/microglia. Latere "smeulende plaques" met geactiveerde microgliale cellen en B-celrijke meningeale infiltraten worden geassocieerd met progressieve MS. * **Perifere immuniteit:** De ontregeling van het immuunsysteem buiten het CZS omvat onvoldoende centrale tolerantie, gebroken perifere tolerantie door verminderde Treg-functie, en verhoogde weerstand van effector B- en T-cellen tegen suppressie. Dit kan leiden tot activatie van CZS-gerichte autoreactieve B- en T-cellen. * **Debat over primaire oorzaak:** Er is een voortdurend debat of MS primair een neurodegeneratieve ziekte is met secundaire auto-immune respons, of dat neurodegeneratie het gevolg is van ongecontroleerde inflammatie. Hersenatrofie is buitenproportioneel in alle stadia van MS, en krachtige anti-inflammatoire middelen lijken hersenatrofie te remmen, wat suggereert dat neurodegeneratie mede inflammatoir van oorsprong is. ### 2.2 Ziekteverloop beïnvloedende behandelingen (Disease Modifying Treatments - DMT's) De behandeling van MS is gericht op het beïnvloeden van het ziekteverloop (DMT's) en het behandelen van symptomen. #### 2.2.1 Behandeling van opstoten Opstoten worden vaak behandeld met **corticosteroïden**, zoals intraveneus methylprednisolon ($500-1000$ milligram gedurende 3 tot 5 dagen). Dit versnelt het herstel van een opstoot, hoewel het langetermijneffect op handicap minder zeker is. Oraal toegediende corticosteroïden hebben een vergelijkbaar effect. Bij onvoldoende respons op corticosteroïden kan **plasmaferese** overwogen worden. #### 2.2.2 Ziekteverloop beïnvloedende behandelingen (DMT's) De keuze van een DMT hangt af van diverse factoren, waaronder terugbetalingscriteria (eerste- versus tweedelijnsbehandeling), prognostische factoren, leeftijd, zwangerschapsplanning, gebruiksgemak en persoonlijke voorkeur. ##### 2.2.2.1 Injecteerbare therapieën * **Glatirameeracetaat (GA):** Een polymeer van vier aminozuren, subcutaan geïnjecteerd. Een hogere dosis ($40$ mg) driemaal per week is even effectief als dagelijkse injecties. Vermindert opstootfrequentie en het aantal nieuwe of vergrotende T2-letsels op MRI. Veilig tijdens zwangerschap en borstvoeding. * **Interferon beta 1a/b:** Toegediend via subcutane injecties met wisselende frequenties. Kan griepale symptomen en huidreacties veroorzaken. Maandelijkse controle van leverfunctie en hematogram is nodig in de eerste zes maanden. Kan mogelijk depressie induceren. Lijkt veilig bij zwangerschap en borstvoeding. ##### 2.2.2.2 Orale therapieën * **Teriflunomide:** Een inhibitor van dihydro-oraat dehydrogenase, die de expansie van snel delende lymfocyten remt. Dagelijkse orale inname. Heeft een entero-hepatische cyclus; versnelde eliminatie met cholestyramine of actieve kool kan nodig zijn. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn gastro-intestinale klachten en haarverlies. Vereist maandelijkse bloednames in de eerste zes maanden. Gecontra-indiceerd bij borstvoeding en dient vóór conceptie gestopt te worden. * **Dimethylfumaraat:** Twee keer daagse orale inname. Werkingsmechanisme is onduidelijk, vermoedelijk via modulatie van lymfocytenpopulaties en cytokines. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn gastro-intestinale klachten en flushing. Een ernstige, zeldzame complicatie is progressieve multifocale leuko-encefalopathie (PML) bij patiënten met ernstige lymfopenie. Driemaandelijkse bloednames met lymfocytentellingen zijn noodzakelijk. Een formulering met betere tolerantie, diroximel fumaraat, is ook beschikbaar. Gecontra-indiceerd bij borstvoeding en dient gestopt te worden bij bevestigde zwangerschap. ##### 2.2.2.3 Injecteerbare en intraveneuze therapieën met specifieke werkingsmechanismen * **Sphingosine 1-fosfaat receptor modulatoren (S1P):** * **Fingolimod, Ozanimod, Siponimod, Ponesimod:** Remmen de migratie van lymfocyten uit de lymfeklieren. Kunnen een transiënte vertraging van het hartritme veroorzaken, wat monitoring vereist bij opstart. Verhoogd infectierisico, inclusief PML en ernstige herpesinfecties. Macula-oedeem is een zeldzame bijwerking. Driemaandelijkse controle van lever- en hematotoxiciteit is nodig. Verhoogd risico op huidkanker. Vereisen specifieke stop- en uitwasprocedures vóór conceptie, en zijn gecontra-indiceerd bij borstvoeding, afhankelijk van hun halfwaardetijd. Siponimod is specifiek geïndiceerd bij actieve SPMS. Rebound risico bij staken is een belangrijk aandachtspunt. * **Natalizumab (Tysabri):** Een monoklonaal antilichaam tegen alpha-4 integrine, dat leucocytenmigratie naar het CZS remt. Toegediend via intraveneuze infusen. Het belangrijkste risico is PML, met een verhoogd risico bij JC-positieve patiënten, afhankelijk van de JC-index, duur van de behandeling en eerdere immunosuppressie. Regelmatige controle van neutrale antistoffen is belangrijk. Rebound risico bij staken dient rekening mee gehouden te worden. Kan worden voortgezet tot het einde van het tweede trimester van de zwangerschap en is veilig bij borstvoeding. * **Alemtuzumab (Lemtrada):** Een monoklonaal antilichaam gericht tegen CD-52, dat B- en T-lymfocyten depopuleert. Toegediend in twee intraveneuze kuren met een jaar ertussen. Kan leiden tot koorts, lage bloeddruk en huiduitslag bij toediening. Risico op secundaire auto-immuniteit (schildklieraandoeningen, ITP, glomerulonefritis) is een belangrijk langetermijnrisico, wat frequente monitoring vereist. Patiënten kunnen vier maanden na behandeling veilig zwanger worden. * **Cladribine (Mavenclad):** Een purine-analoog dat selectief lymfocyten depopuleert. Toegediend in twee korte orale kuren over twee jaar. Verhoogd infectierisico, met name gordelroos, is gerelateerd aan de mate van lymfopenie. Er is geen verhoogd kankerrisico aangetoond bij langdurige opvolging. Er dient zes maanden na inname gewacht te worden voor conceptie, en borstvoeding is uitgesloten. * **Ocrelizumab (Ocrevus) en Ofatumumab (Kesimpta):** Monoklonale antistoffen tegen CD20, die B-cellen depopuleren. Ocrelizumab wordt halfjaarlijks intraveneus toegediend, Kesimpta subcutaan maandelijks na een initiële inductie. Toediening vereist premedicate om allergische reacties te voorkomen. Langetermijnrisico op lage immunoglobulines kan het infectierisico verhogen. Ocrelizumab is het eerste DMT dat ook een remmend effect toont in primair progressieve MS (PPMS). Beide behandelingen kunnen worden voortgezet tot een bevestigde zwangerschap en hervat na de bevalling, en zijn compatibel met borstvoeding. ##### 2.2.2.4 Behandelingen die buiten het CZS werken * **Mitoxantrone:** Vroeger gebruikt als inductietherapie, maar verlaten wegens cardio- en hematotoxiciteit. * **Cyclofosfamide:** Ook gebruikt, met toxiciteit als beperkende factor. * **Autologe Hematopoëtische Stamceltransplantatie (AHSCT):** Een optie voor patiënten met zeer actieve ziekte ondanks effectieve DMT's. #### 2.2.3 Behandeling van progressieve vormen van MS * **Siponimod:** Geïndiceerd voor actieve SPMS. * **Ocrelizumab:** Toont een remmend effect in PPMS. * **Tolebrutinib:** Een Bruton kinas inhibitor, die veelbelovende resultaten toont in het afremmen van handicapstoename onafhankelijk van opstoten/letsels. #### 2.2.4 Keuze en monitoring van DMT's De keuze tussen een vroege, krachtige inductietherapie of een escalatietherapie is onderwerp van discussie. DMT's dienen gemonitord te worden op efficiëntie (klinisch en radiologisch) en bij doorbraak van ziekte-activiteit kan een overstap naar een intensievere behandeling of AHSCT overwogen worden. Bij het switchen van medicatie dient rekening gehouden te worden met uitwastijd, lymfocytentellingen en het risico op rebound. ### 2.3 Symptomatische behandeling bij MS Deze behandelingen richten zich op het verlichten van de diverse symptomen van MS. #### 2.3.1 Spasticiteit * **Niet-medicamenteuze aanpak:** Stretchingoefeningen zijn belangrijk. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Baclofen:** Starten met lage dosis, traag opbouwen tot maximaal $160$ mg/dag. Kan sedatie en spierzwakte veroorzaken. Afbouwen bij stopzetting. * **Tizanidine:** Kan minder spierzwakte veroorzaken, maar wel sedatie. Starten aan lage dosis, traag opbouwen tot $36$ mg/dag. * **Andere:** Benzodiazepines, gabapentine, en cannabinoïden kunnen ook gunstig effect hebben. * **Intrathecale baclofenpomp:** Bij refractaire klachten. * **Botuline-toxine A (Botox):** Bij focale spasticiteit. #### 2.3.2 Neuropatische pijnen Ongeveer $80\%$ van de MS-patiënten ervaart neuropatische pijn. * **Tricyclische antidepressiva:** Amitriptyline, nortriptyline. Starten met lage dosis, traag opbouwen. Anticholinerge bijwerkingen kunnen tolerantie beperken. * **Duloxetine:** Een SNRI. Misselijkheid en braken kunnen beperkend zijn. Titratie schema bevordert tolerantie. * **Anti-epileptica:** Gabapentine, pregabaline, carbamazepine. Carbamazepine is ook effectief bij paroxysmale symptomen zoals trigeminusneuralgie. * **Pijnkliniek:** Bij refractaire pijn, bijvoorbeeld met ketamine infusen. #### 2.3.3 Vermoeidheid $70-80\%$ van de patiënten klaagt over abnormale vermoeidheid. * **Onderliggende oorzaken:** Depressie, slaapstoornissen, medicatie, pijn moeten worden uitgesloten of behandeld. * **Niet-medicamenteuze aanpak:** Fysieke activiteit, sport, en energiemanagement (via ergotherapie, psychologie, kinesitherapie). * **Medicamenteuze behandeling:** * **Amantadine:** Kan vermoeidheid bij $30\%$ van de patiënten verbeteren. * **Stimulantia:** Methylfenidaat, Modafinil. * **4-aminopyridine (Famprydine):** Verbetert zenuwgeleiding door blokkade van kaliumkanalen. Kan ook concentratie en wandelafstand verbeteren. Potentieel verhoogd risico op epileptische aanvallen. #### 2.3.4 Blaasdisfunctie Komt frequent voor ($15\%$ bij diagnose tot $50\%$ in beloop ziekte). * **Onderscheid:** Falend ophouden (blaashypertonie), falende lediging (blaashypotonie), of combinatie (detrusor/sfincter dyssynergie). * **Behandeling blaashypertonie:** Anticholinergica (oxybutynine), nieuwere middelen (solifenacine, fesoterodine, mirabegron). Botuline-toxine is een optie. Desmopressine bij nycturie (monitor hyponatriëmie). * **Behandeling blaashypotonie:** Vaak resistent voor medicatie; intermitterende of permanente catheterisatie is noodzakelijk. * **Detrusor/sfincter dyssynergie:** Adrenerge blockers (tamsulosine), combinatie van anticholinergica met intermitterende catheterisatie. * **Preventie urineweginfecties:** Aanzuren van urine met veenbesextracten kan helpen; chronische antiseptica vermijden. #### 2.3.5 Darmdisfunctie Variërend van tenesmen, constipatie tot incontinentie. * **Oorzaken evalueren:** Medicatie, diarree. * **Conservatieve behandeling:** Lichaamsbeweging, voldoende vocht, vezelrijke voeding. * **Incontinentie:** Geplande ontlasting; gastro-enterologisch advies voor sfinctertraining/chirurgie. #### 2.3.6 Depressie Minimaal de helft van de patiënten treft dit. * **Behandeling:** Combinatie van ondersteunende psychotherapie en antidepressiva. Keuze van antidepressivum afhankelijk van comorbiditeiten (bv. duloxetine bij neuropathische pijn). #### 2.3.7 Cognitieve stoornissen Meerdere factoren kunnen bijdragen (depressie, medicatie). Cognitieve revalidatie kan helpen, ondanks beperkte evidentie. #### 2.3.8 Seksuele dysfunctie * **Oorzaken:** Medicatie (antidepressiva, anti-epileptica, blaasmiddelen). * **Behandeling:** Erectiemiddelen bij mannen. Urologische/gynecologische evaluatie en seksuologische counseling. #### 2.3.9 Tremoren * **Behandeling:** Gabapentine, primidone, propranolol. #### 2.3.10 Dysfagie Vaak laat in de ziekte. Logopedische ondersteuning en eventueel gastrostomiesonde bij vergevorderde patiënten. #### 2.3.11 Osteoporose en decubitus * **Osteoporose:** Risico opvolgen en behandelen, zeker bij risicofactoren (corticoidgebruik, lage BMI). Adequate vitamine D-spiegel. * **Decubituspreventie:** Aangepaste houdingen, voeding, matrassen. #### 2.3.12 Rol van het MDR Niet-farmacologische opvang via een Multidisciplinaire Raadpleging (MDR) met MS-verpleegkundige, kinesisten, psychologen en sociaal werkers is essentieel. ### 2.4 Zwangerschap en MS MS treft voornamelijk jonge vrouwen. Zwangerschap wordt beschouwd als een staat van immunotolerantie, wat leidt tot een vermindering van relapses tijdens de zwangerschap. Er is een rebound met toename van relapses in de eerste maanden na de bevalling. Twee of meer zwangerschappen kunnen de kans op het bereiken van een hoge EDSS-score verlagen bij RRMS-patiënten. * **DMT's tijdens zwangerschap/borstvoeding:** Meestal gestopt, hoewel zwangerschapsregistraties geen duidelijke teratogeniteit aantonen. Glatirameeracetaat en interferonen worden als veilig beschouwd. Doorzetten van behandeling kan besproken worden bij ernstige ziekte. Voor bepaalde medicatie zijn specifieke stop- en uitwasprocedures nodig vóór conceptie. * **Behandeling van opstoten:** IVMP wordt vermeden in het eerste trimester, maar kan veilig worden beschouwd in het tweede en derde trimester. Plasma-uitwisseling bij refractaire opstoten. MRI is veilig, maar contrast wordt vermeden. * **Borstvoeding:** Heeft geen negatief effect op postpartum relapses en kan zelfs een beschermend effect hebben. DMT's kunnen best onmiddellijk postpartum hervat worden, tenzij compatibiliteit met borstvoeding vereist is. ### 2.5 Differentiaaldiagnose Diverse aandoeningen kunnen gelijken op MS en dienen te worden uitgesloten: * **Andere auto-immuunaandoeningen:** Systemische lupus erythematosus (SLE), syndroom van Sjögren. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM):** Monofasisch, postinfectieus/postvaccinaal, vaker bij kinderen, met bewustzijnsdaling. * **Ziekte van Behcet:** Vasculitis met aftose, uveïtis, huidletsels; meer frequent in de regio van de zijderoute. * **CLIPPERS:** Preferentieel hersenstam, typisch "zout en peper" patroon op MRI. * **Infectieziekten:** Lyme, HIV, Bartonella, Brucellose kunnen een MS-achtig beeld geven. * **Metabole oorzaken:** Vitamine B12 deficiëntie, adrenoleucodystrofie, metachromatische leukodystrofie, mitochondriale aandoeningen. * **Neuromyelitis Optica (NMO):** Gekenmerkt door uitgebreide myelitis en opticus neuritis. Vaak geassocieerd met auto-immuunziekten en antistoffen tegen aquaporine 4 of MOG. Behandelingen gericht op MS kunnen NMO verergeren. * **Sarcoïdose:** Diverse neurologische manifestaties, waaronder craniale neuropathie, myelitis, granulomen. * **Syndroom van Susac:** Triade van encefalopathie, visusverlies, gehoordaling; typische MRI-letsels in corpus callosum. * **Tumoren:** Tumefactieve MS-varianten (bv. Balo-variant) kunnen lijken op tumoren. * **Vasculaire aandoeningen:** Vasculitiden kunnen een MS-achtig beeld veroorzaken, primair of secundair aan systemische vasculitis. **Rode vlaggen die aan alternatieve diagnoses doen denken:** * **Klinisch:** Acute uitval, gehoorsdaling, refractair braken, significante cognitieve achteruitgang, leeftijd buiten het typische bereik (<20 of >50), hoofdpijn, uveïtis, huidafwijkingen, encefalopathie, craniale neuropathie, hypotahlamische dysfunctie, koorts, fasciculaties, extrapiramidale symptomen, pneumologische klachten, perifere neuropathie, bilaterale opticus neuritis, slecht herstel van een vroege relapse. * **Radiologisch:** Aanhoudende of uitgebreide aankleuring op MRI, punctiforme aankleuring, letsels in anterieur temporaal subcorticaal gebied, "sneeuwballen" in corpus callosum, uitgebreide myelitis, conus medullaris syndroom, symmetrische letsels, hersenstamletsels, afwezigheid van IgG index/OCB's in CSV, glucoseverbruik, hoog eiwit, >50 WBC in CSV. --- # Symptomatische behandeling en specifieke situaties bij multiple sclerose Dit document biedt een diepgaande samenvatting van de symptomatische behandeling van multiple sclerose (MS) en de specifieke overwegingen rond zwangerschap en MS, gebaseerd op de verstrekte informatie. ## 3. Symptomatische behandeling en specifieke situaties bij multiple sclerose ### 3.1 Symptomatische behandeling van MS De behandeling van symptomen bij MS is cruciaal voor de levenskwaliteit van patiënten en dient vaak voorrang te krijgen op medicamenteuze interventies. Een multidisciplinaire aanpak met een MS-verpleegkundige, kinesisten, psychologen en sociaal werkers is hierbij essentieel. #### 3.1.1 Spasticiteit Spasticiteit, voornamelijk in de onderste ledematen, kan reeds vroeg in het ziekteverloop leiden tot gangstoornissen. Rek- en stretchingoefeningen zijn de eerste stap in de behandeling. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Baclofen:** Start met $2 \times 5$ mg per dag, langzaam ophogen met $5-10$ mg om de $3$ dagen tot maximaal $160$ mg/dag verdeeld over $3-4$ giften. Nadelen zijn duizeligheid, sufheid en potentieel toenemende spierzwakte. Bij stoppen dient geleidelijk afgebouwd te worden om ontwenning te voorkomen. * **Tizanidine:** Kan minder spierzwakte veroorzaken, maar vaker sedatie. Start met $2$ mg 's avonds, langzaam ophogen tot maximaal $36$ mg/dag. * **Overige opties:** Benzodiazepines (diazepam, clonazepam), gabapentine en cannabinoïden kunnen ook een gunstig effect hebben. * **Intrathecale baclofenpomp:** Overweeg bij refractaire klachten of intolerantie van orale middelen. * **Botuline-toxine A (Botox):** Effectief bij focale spasticiteit. #### 3.1.2 Neuropatische pijn Tot $80\%$ van de MS-patiënten ervaart neuropathische pijn. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Tricyclische antidepressiva (TCA's):** Amitriptyline (Redomex) en nortriptyline (Nortrilen). Start met $25$ mg ongeveer $2$ uur voor het slapen, langzaam ophogen tot maximaal $75$ mg. Anticholinerge nevenwerkingen (sedatie, constipatie, droge mond) kunnen de tolerantie beperken. * **Serotonine/noradrenaline reuptake inhibitors (SNRI's):** Duloxetine (Cymbalta). Start met $30$ mg gedurende $2$ weken bij de hoofdmaaltijd, daarna $60$ mg, eventueel tot $120$ mg. Misselijkheid en braken kunnen limiterend zijn. * **Anti-epileptica:** * **Gabapentine:** Start $3 \times 300$ mg, langzaam ophogen tot $3600$ mg/dag. * **Pregabaline (Lyrica):** Start $2 \times 75$ mg tot maximaal $2 \times 300$ mg. * **Carbamazepine:** Start $2 \times 200$ mg tot $2 \times 400$ mg. Effectief bij paroxysmale symptomen zoals trigeminusneuralgie of tonische spasmen. * **Overige behandelingen:** Verwijzing naar de pijnkliniek voor bijvoorbeeld ketamine-infusen bij refractaire pijn. #### 3.1.3 Vermoeidheid $70-80\%$ van de patiënten klaagt over abnormale vermoeidheid. Een gerichte anamnese naar depressie, slaapstoornissen, medicatie-invloed en pijn is cruciaal. Fysieke activiteit en sport moeten worden aangemoedigd. Energiemanagement via ergotherapie, psychotherapie en kinesitherapie is een belangrijk concept. * **Medicamenteuze behandeling:** * **Amantadine (Symmetrel):** $100$ mg $2$ maal daags. Werkt bij ongeveer $30\%$ van de patiënten. Mogelijke bijwerkingen: hallucinaties, misselijkheid, slapeloosheid, livedo reticularis. * **Stimulantia:** Methylfenidaat (Rilatine) en Modafinil (Provigil). * **4-aminopyridine:** $2 \times 5$ tot $2 \times 10$ mg. Verbetert zenuwgeleiding door blokkade van kaliumkanalen, wat ook concentratie en wandelafstand kan verbeteren. Maximaal $20$ mg/dag om epileptische aanvallen te voorkomen. Parethestie, misselijkheid, duizeligheid en buikpijn kunnen limiterend zijn. Een langzaam vrijkomende formulering (famprydine) is in ontwikkeling. #### 3.1.4 Blaas- en darmdysfunctie * **Blaasdysfunctie:** Komt voor bij $15\%$ bij diagnose tot $50\%$ gedurende de ziekte. Onderscheid tussen falend ophouden (hypertonie) en falend ledigen (hypotonie). * **Blaashypertonie (urge, frequent plassen):** Empirische behandeling met anticholinergica (oxybutinine $2,5-5$ mg, tot max $15$ mg verdeeld, of nieuwere middelen op voorschrift zoals solifenacine, fesoterodine). Mirabegron (Betmiga) is een optie. Desmopressine kan helpen bij nycturie, maar vereist monitoring van hyponatriëmie. Botuline-toxine A is een optie voor overactieve blaas. * **Blaashypotonie (ledigingsstoornis):** Vaak weinig respons op medicatie. Noodzaakt intermittente of permanente catheterisatie. Regelmatige blaaslediging is cruciaal om urineweginfecties te voorkomen. * **Detrusor/sfincter dyssynergie:** Kan behandeld worden met adrenerge blokkers (tamsulosine) en/of anticholinergica met intermittente catheterisatie. Aanzuren van de urine met veenbessensap kan infecties helpen voorkomen. * **Darmdysfunctie:** Tenesmen, constipatie, incontinentie. Medicatiegebruik dient kritisch geëvalueerd te worden. Conservatieve behandeling van constipatie (beweging, vocht, vezels). Bij incontinentie, na uitsluiting van diarree, een regelmatig gepland stoelgangpatroon. Bij ernstige klachten gastro-enterologisch advies. #### 3.1.5 Cognitieve en neuropsychiatrische symptomen * **Cognitieve stoornissen:** Tot $40\%$ milde en $10\%$ ernstige klachten. Impact op tewerkstelling en rijvaardigheid. Cognitieve revalidatie kan helpen, hoewel de evidentie beperkt is. * **Depressie:** Hoge prevalentie ($20-50\%$) met verhoogd suïciderisico. Behandeling met ondersteunende psychotherapie en antidepressiva. Duloxetine is een interessante keuze bij overlap met neuropatische pijn en kan de blaas-sfincter synergie verbeteren. * **Angststoornissen, bipolaire stoornis, pseudobulbair affect en psychoses:** Komen vaker voor. Medicatie, zoals steroïden of interferonen, kan hieraan bijdragen. * **Seksuele dysfunctie:** Medicatie (antidepressiva, anti-epileptica, blaastabletten) dient geëvalueerd te worden. Erectiemiddelen bij mannen. Urologische/gynecologische evaluatie en seksuologische counseling. #### 3.1.6 Overige symptomen * **Tremoren:** Vaak intentioneel of positioneel door cerebellaire letsels. Gabapentine, primidone en propranolol kunnen effectief zijn. * **Dysfagie:** Komt vaak laat voor, initieel bij vast voedsel, later ook drank. Logopedische ondersteuning is initieel voldoende. Gastrostomiesonde kan noodzakelijk zijn bij vergevorderde patiënten. * **Osteoporose:** Risico dient gemonitord en behandeld te worden, zeker bij risicofactoren (corticosteroïden, lage BMI, verminderde mobiliteit). Adequate vitamine D-spiegels zijn essentieel. * **Decubitus:** Voornamelijk bij bed- of rolstoelgebonden patiënten. Preventie door correcte voeding, wisselhouding en aangepaste matrassen. ### 3.2 Zwangerschap en MS MS treft voornamelijk jonge vrouwen, wat de combinatie met zwangerschap relevant maakt. * **Effect van zwangerschap op MS-beloop:** Zwangerschap induceert immunotolerantie, wat resulteert in een significante daling van het aantal relapses, met name in het derde trimester (tot $70\%$ reductie). Na de bevalling is er echter een rebound met een toename van relapses in de eerste $3$ maanden, waarna het niveau terugkeert naar het uitgangsniveau. Meerdere zwangerschappen kunnen op lange termijn de kans op het bereiken van een EDSS-score van $6$ verlagen bij RRMS-patiënten. * **Effect van MS op zwangerschap:** MS heeft geen weerslag op het zwangerschapsverloop of de uitkomst. * **Genetisch risico:** Het risico om MS door te geven aan kinderen is laag (ongeveer $2-2.5\%$). * **Contraceptie en IVF:** Contraceptie heeft geen invloed op het MS-beloop. Gonadotropine-releasing hormone (GnRH) agonisten bij IVF kunnen relapses uitlokken. * **Behandeling tijdens zwangerschap en borstvoeding:** * **Disease Modifying Treatments (DMT's):** Meestal gestopt, hoewel zwangerschapsregistraties geen duidelijke teratogeniteit aantonen. * **Veilig beschouwd:** Glatirameeracetaat en interferonen. * **Overleg mogelijk bij ernstige/actieve MS:** Tecfidera, Tysabri, Ocrevus, Kesimpta. * **Natalizumab (Tysabri):** Minder frequente (zeswekelijkse) toediening en onderbreking in het laatste trimester wordt aangeraden. Risico op neonatale anemie of trombocytopenie dient gecontroleerd te worden. * **Te stoppen voor conceptie:** Fingolimod ($2$ maanden), ozanimod ($3$ maanden), ponesimod ($1$ week). * **Teriflunomide (Aubagio):** Vereist een uitwasprocedure met actieve kool of colestyramine vóór conceptie. * **Alemtuzumab (Lemtrada):** $4$ maanden wachten voor zwangerschap. * **Cladribine (Mavenclad):** $6$ maanden wachten voor conceptie. Borstvoeding is uitgesloten. * **Behandeling van opstoten:** Intraveneus methylprednisolone (IVMP) te vermijden in het $1$e trimester (risico op gespleten verhemelte, laag geboortegewicht), veilig in het $2$e en $3$e trimester. Plasma-uitwisseling kan overwogen worden bij corticoid-refractaire opstoten. MRI is veilig, maar contrast dient vermeden te worden. * **Symptomatische behandeling:** Enkel indien strikt noodzakelijk, aan de laagste dosis. * **Postpartum:** * **Borstvoeding:** Heeft geen negatief effect op postpartum relapses; exclusieve borstvoeding gedurende $3-4$ maanden kan zelfs een beschermend effect hebben. DMT's die niet compatibel zijn met borstvoeding kunnen het hervatten van borstvoeding uitstellen. * **Hervatten DMT's:** Kan best onmiddellijk postpartum gebeuren. * **IVMP/IVIG:** Kunnen overwogen worden bij het uitstellen van DMT's. IVIG is veilig. * **MRI met contrast / IVMP:** $24$ uur wachten voor borstvoeding, hoewel onmiddellijk hervatten waarschijnlijk veilig is. ### 3.3 Differentiaaldiagnoses van MS Het correct onderscheiden van MS van andere aandoeningen is essentieel voor de juiste behandeling. * **Andere auto-immuunziekten:** Systemische lupus erythematosus (SLE), syndroom van Sjögren, aquaporine-4 (AQP4) en myeline oligodendrocyte glycoproteïne (MOG) antistofziekten. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM):** Meestal monofasisch, post-infectieus of post-vaccinaal, vaker bij kinderen met bewustzijnsdaling. * **Ziekte van Behcet:** Vasculitis met neurologische symptomen, aftes, uveïtis. * **Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids (CLIPPERS):** Treft voornamelijk de hersenstam. * **Infectieziekten:** Ziekte van Lyme, HIV, Bartonella, Brucellose. * **Metabole oorzaken:** Vitamine B12-deficiëntie, adrenoleukodystrofie (ALD), metachromatische leukodystrofie (MLD), mitochondriale aandoeningen. * **Neuromyelitis Optica (NMO):** Kenmerkend zijn recidiverende, uitgebreide myelitis (LETM) en opticusneuritis. Vaak geassocieerd met AQP4-antistoffen. * **Sarcoïdose:** Multisysteemziekte met diverse neurologische manifestaties. * **Syndroom van Susac:** Triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling. * **Tumoren:** Tumefactieve MS-varianten (bijv. Balo's concentric sclerosis). * **Vasculaire aandoeningen:** Vasculitis (primair CNS vasculitis). * **Andere:** Congenitale stoornissen, intoxicaties. **Rode vlaggen voor alternatieve diagnoses:** * **Klinisch:** Snelle acute uitval, gehoordaling, ernstige hoofdpijn, corticale symptomen, specifieke leeftijd (<20 of >50 jaar), uveïtis (ernstig/anterieur), significante pulmonale klachten, bilaterale opticusneuritis, slecht herstel vroege relapse. * **Radiologisch:** Aanhoudende of uitgebreide aankleuring T2-letsels multifocaal, punctiforme aankleuring, letsels in corpus callosum ("snow balls"), LETM (>3 wervels), uitgebreide n. opticus aankleuring, conus medullaris/cauda equina syndroom, symmetrische letsels, overwegend letsels in de hersenstam. * **Liquor Analyse:** Afwezigheid van verhoogde IgG-index of oligoclonale banden, significante glucoseverbruik, of eiwitverhoging (>50 WBC). --- # Differentiaaldiagnose van multiple sclerose Dit gedeelte biedt een overzicht van aandoeningen die qua symptomen en beeldvorming lijken op Multiple Sclerose (MS), wat essentieel is voor een correcte diagnose en behandeling. ### 4.1 Inleiding tot differentiaaldiagnose bij MS De diagnose van MS vereist het uitsluiten van andere aandoeningen die vergelijkbare klinische presentaties en beeldvormende bevindingen kunnen hebben. Een grondige anamnese, lichamelijk onderzoek en aanvullende diagnostiek zijn cruciaal om MS te onderscheiden van diverse andere neurologische, immunologische en systemische aandoeningen. Met name wanneer er "rode vlaggen" aanwezig zijn, die wijzen op een alternatieve diagnose, is extra alertheid geboden. ### 4.2 Andere auto-immuunaandoeningen Verschillende auto-immuunziekten kunnen symptomen vertonen die overlappen met MS. * **Systemische lupus erythematosus (SLE)** en de **ziekte van Sjögren** kunnen leiden tot myelitis transversa, neuritis optica en witte stofletsels. De diagnose wordt ondersteund door specifieke serologische markers en betrokkenheid van andere orgaansystemen. * **Neuromyelitis optica (NMO)**, voorheen bekend als de ziekte van Devic, is een belangrijke differentiaaldiagnose. Kenmerkend zijn recidiverende ernstige transversale myelitis (vaak lange segmenten, >3 wervelhoogtes) en opticusneuritis. Patiënten met NMO hebben vaak ook andere auto-immuunziekten zoals SLE, diabetes mellitus type 1 of Sjögren. Specifieke MRI-bevindingen zoals T2-hyperintensiteit in de area postrema, rond de derde en vierde ventrikel, en LETM (Longitudinale Extensieve Transverse Myelitis) kunnen helpen bij de diagnose. De aanwezigheid van antistoffen tegen aquaporine-4 (AQP4) bij ongeveer 70% van de patiënten, en in mindere mate tegen myeline oligodendrocyteglijcoproteïne (MOG), is diagnostisch. Vroege differentiatie is cruciaal omdat behandelingen gericht op MS NMO kunnen verergeren. ### 4.3 Ontstekingsprocessen en infecties Verschillende ontstekingsprocessen en infecties kunnen een MS-achtig beeld geven. * **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM)** is meestal monofasisch, vaak post-infectieus of post-vaccinaal, en komt vaker voor bij kinderen. Bewustzijnsdaling is een veelvoorkomend symptoom. MRI-kenmerken omvatten vaak simultane aankleuring van vrijwel alle letsels en betrokkenheid van de diepe kernen. * **Ziekte van Behçet** kan leiden tot centrale neurologische aantasting, met name in de hersenstam en diencephalon. Dit is een vorm van vasculitis die gepaard gaat met aphthae (oraal en/of genitaal), uveïtis en huidletsels zoals erythema nodosum. De aandoening komt vaker voor in regio's langs de "oude zijderoute". * **Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids (CLIPPERS)** treft bij voorkeur de hersenstam en toont een typisch "zout en peper" patroon op MRI. * **Infectieziekten** zoals de ziekte van Lyme, HIV, Bartonella en Brucellose kunnen serologisch uitgesloten worden en vereisen een specifieke diagnostische aanpak. * **Sarcoïdose** is een multisysteemziekte die diverse neurologische manifestaties kan hebben, waaronder craniale neuropathieën, myositis, neuropathie, LETM, obstructieve hydrocefalie en granulomen in het centrale zenuwstelsel. * **Susac syndroom** is een zeldzame aandoening die zich kenmerkt door een triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling. MRI kan typische letsels in het corpus callosum tonen met een "sneeuwbal" uiterlijk, en fluoroscopie kan een typische "branched retinal artery occlusion" (BRAO) aantonen. ### 4.4 Metabole en genetische aandoeningen Metabole en genetische oorzaken kunnen eveneens leiden tot demyelinisatie of witte stofafwijkingen. * **Vitamine B12-deficiëntie** kan demyelinisatie veroorzaken. * **Erfelijke metabole aandoeningen** zoals adrenoleukodystrofie (X-ALD), metachromatische leukodystrofie (MLD) of mitochondriale aandoeningen dienen bij atypische presentaties overwogen te worden. De beschikbaarheid van genetische panelen voor witte stoflijden kan hierbij helpen. * **Koperdeficiëntie** kan perifere neuropathie en myelopathie veroorzaken. ### 4.5 Vasculaire aandoeningen Vasculaire oorzaken, met name vasculitis, kunnen een MS-achtig beeld geven. * **Vasculitis** kan primair het centrale zenuwstelsel treffen (primaire CZS-vasculitis) of secundair voorkomen bij gegeneraliseerde vasculitis (bv. ANCA-geassocieerde vasculitis). MRI-kenmerken zoals punctiforme aankleuring en multipele puncta kunnen wijzen op een vasculaire oorzaak. * **CADASIL (Cerebral Autosomal Dominant Arteriopathy with Subcortical Infarcts and Leukoencephalopathy)** kan zich manifesteren met subcorticale letsels, voornamelijk in de temporale kwabben. ### 4.6 Tumoren en andere oorzaken Neoplastische processen en andere specifieke aandoeningen kunnen ook differentiaaldiagnostisch relevant zijn. * **Tumefactieve MS-varianten**, zoals de variant van Balo met een karakteristiek "uienschil" patroon op MRI, kunnen de differentiatie met tumoren bemoeilijken. * **Lymfomen en andere tumoren** kunnen multifocale, aankleurende T2-letsels veroorzaken. * **Progressieve multifocale leuko-encefalopathie (PML)**, geassocieerd met het JC-virus, kan subcorticale confluente letsels veroorzaken zonder contrastenhancement. * **Encefalitis van auto-immune oorsprong** kan ook een MS-achtig beeld geven. ### 4.7 Rode vlaggen en radiologische bevindingen Specifieke klinische en radiologische bevindingen kunnen wijzen op alternatieve diagnoses en vereisen verder onderzoek. * **Klinische rode vlaggen** omvatten onder andere acute uitval (vasculaire oorzaak), gehoordaling (Susac), systemische symptomen (SLE, Sjögren, sarcoïdose), aphthae (Behçet), recidiverende trombose of miskramen (antifosfolipiden syndroom), en kortademigheid (pulmonale aandoeningen). Leeftijd buiten de typische MS-leeftijd (jonger dan 20 of ouder dan 50 jaar) maakt MS minder waarschijnlijk. Hoofdpijn kan wijzen op migraine, Susac, meningo-encefalitis of andere oorzaken. Uveïtis is zeldzaam bij MS en dient bij ernstige of anterieure vormen alertheid te wekken voor sarcoïdose, Behçet of bindweefselziekten. Huidafwijkingen kunnen wijzen op SLE, sarcoïdose, Fabry, Lyme of Behçet. Encefalopathie kan passen bij Susac, ADEM, MOGAD of auto-immune encefalitis. Craniale neuropathieën kunnen wijzen op sarcoïdose, Lyme, tuberculose of ANCA-vasculitis. Hypothalamische dysfunctie kan passen bij sarcoïdose, NMO, of histiocytose. Koorts kan wijzen op infectie of maligniteit. Fasciculaties en extrapiramidale symptomen wijzen eerder op neurodegeneratieve aandoeningen. * **Radiologische rode vlaggen** omvatten aanhoudende of uitgebreide aankleuring van T2-letsels die multifocaal zijn (lymfoom, sarcoïdose, tumor, vasculitis), punctiforme aankleuring (CLIPPERS, lymfoom, vasculitis), letsels in de anterieure temporale subcorticale regio (CADASIL), "sneeuwballen" of "spokes" in het corpus callosum (Susac), LETM (NMO, sarcoïdose, neoplastisch, infectieus), uitgebreide bilaterale aankleuring van de nervi optici (NMO, MOGAD, sarcoïdose), conus medullaris syndroom of cauda equina letsels (MOGAD, infecties, meningeale aankleuring), symmetrische letsels (toxisch, leukodystrofie), en overwegende letsels in de hersenstam (CLIPPERS, Behçet, rombencefalitis). ### 4.8 Cerebrospinaal vocht (CSV) analyse Bij twijfel over de diagnose, kan analyse van het cerebrospinaal vocht (CSV) bijkomende informatie verschaffen. De afwezigheid van verhoogde IgG-index of oligoclonale banden (OCB's), glucoseverbruik, of een eiwitgehalte > 50 mg/dL kunnen wijzen op een alternatieve diagnose. Een uitgesproken celreactie (>50 witte bloedcellen) is ook ongebruikelijk voor MS en dient andere diagnoses te doen overwegen. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Term | Definitie | | Auto-immuunrespons | Een immuunreactie waarbij het lichaam eigen weefsels aanvalt als ware het vreemde indringers, wat leidt tot ontsteking en schade. | | Axonen | Lange, draadvormige uitlopers van zenuwcellen die elektrische signalen geleiden naar andere zenuwcellen, spieren of klieren. | | Cerebrospinaal vocht (CSV) | Vocht dat de hersenen en het ruggenmerg omgeeft, ook wel hersenvocht genoemd, dat wordt geanalyseerd om diagnostische informatie te verkrijgen. | | Centrale zenuwstelsel (CZS) | Omvat de hersenen en het ruggenmerg, die verantwoordelijk zijn voor de verwerking van informatie en de aansturing van lichaamsfuncties. | | Clinically Isolated Syndrome (CIS) | Een eerste episode van neurologische symptomen die veroorzaakt wordt door demyelinisatie in het centrale zenuwstelsel, maar die nog niet voldoet aan de criteria voor een definitieve diagnose van multiple sclerose. | | Demyelinisatie | Het proces waarbij de myelineschede, de isolerende laag rond zenuwvezels (axonen), beschadigd raakt of verloren gaat, wat de signaaloverdracht verstoort. | | Disease Modifying Treatments (DMT's) | Medicijnen die gericht zijn op het vertragen van de progressie van de ziekte en het verminderen van het aantal en de ernst van terugvallen bij multiple sclerose. | | Dissiminatie in de ruimte (DIS) | Het aantonen van multifocale laesies (beschadigingen) op beeldvorming (zoals MRI) die zich op verschillende plaatsen in het centrale zenuwstelsel bevinden. | | Dissiminatie in de tijd (DIT) | Het aantonen van nieuwe of veranderde laesies op opeenvolgende beeldvormingen (zoals MRI) of het voorkomen van klinische terugvallen die op verschillende momenten optreden. | | Expanded Disability Status Scale (EDSS) | Een schaal die wordt gebruikt om de mate van invaliditeit bij multiple sclerose te meten en te kwantificeren, gebaseerd op de evaluatie van verschillende functionele systemen. | | Epidemiologie | De studie van de verspreiding, de frequentie en de oorzaken van ziekten in populaties, inclusief factoren die de gezondheid beïnvloeden. | | Grijze stof | Een deel van het centrale zenuwstelsel dat voornamelijk bestaat uit zenuwcelkernen, dendrieten en gliacellen, en betrokken is bij informatieverwerking. | | Immunomodulerende functie | De capaciteit van cellen of stoffen om de activiteit van het immuunsysteem te reguleren en te moduleren, wat essentieel is voor het handhaven van de homeostase. | | Immunosuppressie | Het onderdrukken van de activiteit van het immuunsysteem, vaak gebruikt bij auto-immuunziekten of na orgaantransplantaties om afstoting te voorkomen. | | Kliniek | Het klinische beeld van een ziekte, inclusief de symptomen, de presentatie en het beloop ervan bij patiënten. | | Laesies | Afwijkingen of beschadigingen in weefsel of organen, in de context van MS vaak voorkomend in de witte stof van het centrale zenuwstelsel. | | McDonald criteria | Een reeks diagnostische criteria die worden gebruikt voor de diagnose van multiple sclerose, gebaseerd op het aantonen van "spreiding in tijd en ruimte" van laesies. | | Microglia | Immuuncellen van het centrale zenuwstelsel die fungeren als macrofagen, betrokken bij de afweer, het opruimen van afvalstoffen en ontstekingsprocessen. | | Monoclonale antilichamen | Antilichamen die zijn geproduceerd uit één enkele klone van B-cellen en gericht zijn tegen een specifiek antigeen, vaak gebruikt als therapie bij diverse ziekten. | | Myeline | Een lipoproteïneachtige substantie die de axonen van zenuwcellen omgeeft en isoleert, essentieel voor een snelle en efficiënte geleiding van zenuwimpulsen. | | Neuromyelitis optica (NMO) | Een auto-immuunziekte die voornamelijk de oogzenuwen en het ruggenmerg aantast, vaak verward met multiple sclerose maar met een onderscheidende pathogenese en behandelingsstrategie. | | Neurodegeneratie | Het progressieve verlies van de structuur of functie van neuronen, inclusief de dood van zenuwcellen, wat leidt tot neurologische stoornissen. | | Oligoclonale banden (OCB) | Specifieke antilichamen die kunnen worden gedetecteerd in het cerebrospinaal vocht (CSV) en die duiden op een chronische ontsteking in het centrale zenuwstelsel, vaak geassocieerd met MS. | | Opstoot | Een acute episode van nieuwe of verergerende neurologische symptomen bij MS, die minstens 24 uur aanhoudt en veroorzaakt wordt door nieuwe ontstekingshaarden in het CZS. | | Pathogene factoren | Factoren die bijdragen aan het ontstaan of de ontwikkeling van een ziekte, zoals genetische aanleg, omgevingsfactoren of infecties. | | Perifeer immuunsysteem | Het deel van het immuunsysteem dat zich buiten het centrale zenuwstelsel bevindt, inclusief lymfeklieren, milt en circuleren immuuncellen. | | Primair progressieve MS (PPMS) | Een vorm van multiple sclerose waarbij de invaliditeit geleidelijk en zonder duidelijke terugvallen toeneemt vanaf het begin van de ziekte. | | Prevalentie | Het percentage van de bevolking dat op een bepaald moment aan een specifieke ziekte lijdt. | | Radiologically Isolated Syndrome (RIS) | Een toestand waarbij typische MS-laesies worden ontdekt op MRI-scans bij asymptomatische individuen, wat kan wijzen op een verhoogd risico op de ontwikkeling van MS. | | Relapsing-remitting MS (RRMS) | De meest voorkomende vorm van multiple sclerose, gekenmerkt door perioden van terugvallen (opstoten) gevolgd door perioden van herstel (remissie). | | Secundair progressieve MS (SPMS) | Een stadium van multiple sclerose dat optreedt na een periode van relapsing-remitting MS, waarbij de invaliditeit geleidelijk toeneemt met of zonder voortdurende terugvallen. | | Symptomen | Waarneembare tekenen of subjectieve gevoelens die wijzen op een ziekte of aandoening. | | T-celgemedieerde auto-immuunrespons | Een auto-immuunreactie die voornamelijk wordt gemedieerd door T-cellen, een type witte bloedcel dat een cruciale rol speelt in de immuunrespons. | | Transverse myelitis | Ontsteking van het ruggenmerg die resulteert in neurologische uitval, waaronder zwakte, gevoelsverlies en blaas- of darmdisfunctie. | | U-fibers | Lijnvezels die dicht bij de cortex liggen en betrokken zijn bij de connectiviteit van de hersenschors. Beschadiging hiervan kan specifiek zijn voor demyeliniserende laesies. | | Vasculaire letsels | Beschadigingen in de bloedvaten, die kunnen leiden tot verminderde bloedtoevoer en weefselschade, en soms verward kunnen worden met demyeliniserende letsels op MRI. | | Witte stof | Een deel van het centrale zenuwstelsel dat voornamelijk bestaat uit axonen met myelineschede, verantwoordelijk voor de snelle transmissie van zenuwsignalen tussen verschillende hersengebieden. | | B-cellen | Lymfocyten die antistoffen produceren en een belangrijke rol spelen in het immuunsysteem en bij auto-immuunziekten zoals multiple sclerose. | | CD8+ T-cellen | Cytotoxische T-lymfocyten die direct andere cellen kunnen doden. Ze spelen een rol in de immuunrespons tegen virussen en tumoren, maar kunnen bij auto-immuunziekten zoals MS ook bijdragen aan weefselschade. | | Dawson's fingers | Karakteristieke ovale demyeliniserende laesies die loodrecht op de hersenventrikels staan, vaak gezien op MRI-scans bij multiple sclerose. | | Dissemination in Space (DIS) | Het aantonen van laesies op ten minste twee verschillende plaatsen in het centrale zenuwstelsel, wat een vereiste is voor de diagnose van multiple sclerose. | | Dissemination in Time (DIT) | Het aantonen van nieuwe laesies die op verschillende tijdstippen ontstaan, wat ook een vereiste is voor de diagnose van multiple sclerose. | | Effectoren (B- en T-cellen) | Immuuncellen die direct een effect uitoefenen op ziekteverwekkers of lichaamseigen weefsels, zoals het doden van geïnfecteerde cellen of het veroorzaken van ontsteking. | | Epitheelcellen | Cellen die de oppervlakken van organen en lichaamsholtes bekleden. In de context van MS kunnen deze cellen betrokken zijn bij de immuunrespons en ontsteking in de hersenvliezen. | | Etiologie | De studie van de oorzaken van ziekten, inclusief genetische, omgevings- en infectieuze factoren die bijdragen aan het ontstaan van multiple sclerose. | | Immunologische ontregeling | Een verstoring van het normale functioneren van het immuunsysteem, wat kan leiden tot auto-immuniteit en weefselschade. | | Immuunrespons | De gecoördineerde reactie van het immuunsysteem op lichaamsvreemde stoffen of ziekteverwekkers, bestaande uit de activatie van verschillende celtypen en de productie van antistoffen. | | Inflammatie | Een biologische reactie van het lichaam op schadelijke stimuli, zoals infecties of weefselschade, gekenmerkt door roodheid, zwelling, warmte en pijn. | | Interleukine-2 (IL-2) | Een cytokine dat een belangrijke rol speelt bij de groei en activatie van T-lymfocyten en NK-cellen, en daarom een therapeutisch doelwit is bij de behandeling van MS. | | JC-virus | Een polyomavirus dat bij immuungecompromitteerde personen progressieve multifocale leuko-encefalopathie (PML) kan veroorzaken, een ernstige herseninfectie die geassocieerd is met sommige MS-medicatie. | | Klinisch geïsoleerd syndroom (CIS) | Een eerste neurologische episode die mogelijk duidt op multiple sclerose, maar nog niet voldoet aan de diagnostische criteria voor de ziekte. | | Lymfocyten | Een type witte bloedcel dat een cruciale rol speelt in het immuunsysteem, waaronder B-cellen (antistofproductie) en T-cellen (celgemedieerde immuniteit). | | Monoclonale antistoffen | Antilichamen die door klonen van dezelfde immuuncel worden geproduceerd en gericht zijn tegen een specifiek antigeen. Ze worden gebruikt als therapie bij verschillende ziekten, waaronder MS. | | Neuroprotectie | Mechanismen die gericht zijn op het beschermen van zenuwcellen tegen schade en het bevorderen van hun overleving en functie. | | Oligoclonale banden | Groepen van antistoffen (immunoglobulinen) die in het cerebrospinaal vocht, maar niet in het bloed, worden aangetoond en wijzen op chronische ontsteking in het centrale zenuwstelsel, vaak bij MS. | | Opstoot (relapse) | Een acute periode van nieuwe of verergerde neurologische symptomen bij multiple sclerose, die minimaal 24 uur duurt en veroorzaakt wordt door nieuwe ontstekingshaarden. | | Piramidaalbaan | Een belangrijk zenuwbanensysteem dat betrokken is bij willekeurige bewegingen. Beschadiging ervan kan leiden tot spasticiteit en spierzwakte. | | Progressie | De voortschrijding van de ziekte met toenemende neurologische handicap, onafhankelijk van acute opstoten. | | Promdroom | Een prodromale fase vóór de diagnose van MS, waarin patiënten al diverse klachten kunnen ervaren en vaker medische hulp zoeken. | | Relapsing Remitting MS (RRMS) | De meest voorkomende vorm van multiple sclerose, gekenmerkt door episodes van opflakkeringen (relapses) gevolgd door periodes van herstel (remission). | | Spasticiteit | Verhoogde spierspanning en stijfheid, vaak als gevolg van beschadiging van de piramidaalbanen, en een veelvoorkomend symptoom bij multiple sclerose. | | Th17-cellen | Een subpopulatie van T-helpercellen die pro-inflammatoire cytokines produceert en een rol speelt bij auto-immuunziekten zoals multiple sclerose. | | Uhthoff fenomeen | Tijdelijke verergering van MS-symptomen als gevolg van een stijging van de lichaamstemperatuur, bijvoorbeeld door warm weer, koorts of inspanning. | | U-vezels | Zenuwvezels die zich dicht onder de hersenschors bevinden en vaak worden aangetast bij multiple sclerose. | | Vitamine D-gebrek | Een tekort aan vitamine D, wat in verband wordt gebracht met een verhoogd risico op en een gunstigere prognose bij multiple sclerose. | | Ziekteverloop beïnvloedende behandeling | Behandelingen die gericht zijn op het vertragen van de progressie van multiple sclerose en het verminderen van de frequentie en ernst van opstoten. | | Neuropatische pijn | Pijn veroorzaakt door schade aan het zenuwstelsel, vaak beschreven als brandend, stekend of tintelend, en een veelvoorkomend symptoom bij multiple sclerose. | | Vermoeidheid | Extreem gevoel van uitputting dat niet verbetert met rust, een van de meest invaliderende symptomen van multiple sclerose en kan verschillende oorzaken hebben. | | Blaasdysfunctie | Problemen met het plassen, waaronder aandrangincontinentie (hyperactieve blaas) of moeite met het ledigen van de blaas (hypoactieve blaas), frequent voorkomend bij multiple sclerose. | | Darmdysfunctie | Problemen met de stoelgang, zoals constipatie of incontinentie, die gerelateerd kunnen zijn aan de neurologische schade van multiple sclerose. | | Spreiding in tijd (Desimination in Time - DIT) | Het aantonen van nieuwe letsels of activiteit over een bepaalde tijdsperiode, een cruciaal criterium voor de diagnose van multiple sclerose. | | Spreiding in ruimte (Desimination in Space - DIS) | Het aantonen van letsels op verschillende locaties binnen het centrale zenuwstelsel, een cruciaal criterium voor de diagnose van multiple sclerose. | | Zwangerschap en MS | Overwegingen rond zwangerschap bij vrouwen met multiple sclerose, inclusief de impact van de zwangerschap op het ziektebeloop en de behandeling van MS tijdens en na de zwangerschap. | | Paroxysmen | Korte, plotselinge episodes van terugkerende symptomen die kunnen variëren in aard, zoals tonische spasmen of transiënte gevoelsstoornissen, bij multiple sclerose. | | Cognitieve stoornissen | Problemen met denkprocessen zoals geheugen, aandacht, concentratie en informatieverwerking, die kunnen optreden bij multiple sclerose en de dagelijkse functionering beïnvloeden. | | Hersenatrofie | Afname van het hersenvolume, wat een teken kan zijn van neurodegeneratie en progressie bij multiple sclerose, en gemeten kan worden met behulp van MRI. | | Pseudo-exacerbatie | Een tijdelijke verergering van MS-symptomen die niet wordt veroorzaakt door nieuwe ontstekingsactiviteit, maar door factoren zoals infecties, koorts of medicatiebijwerkingen. | | Baropodometrie | Een meettechniek die de drukverdeling onder de voeten analyseert, nuttig voor het objectiveren van loopproblemen en het evalueren van de effectiviteit van behandelingen bij patiënten met MS. | | Baclofenpomp | Een geïmplanteerd apparaat dat baclofen (een spierontspannend middel) continu intrathecaal afgeeft, gebruikt voor de behandeling van ernstige spasticiteit bij multiple sclerose. | | Botuline-toxine A (Botox) | Een medicijn dat kan worden geïnjecteerd om focale spasticiteit te behandelen door de spieractiviteit tijdelijk te verminderen. | | Tricyclische antidepressiva | Een klasse medicijnen die oorspronkelijk voor depressie werden gebruikt, maar ook effectief kunnen zijn bij de behandeling van neuropathische pijn bij multiple sclerose. | | Serotonine/Noradrenaline Reuptake Inhibitors (SNRI's) | Een klasse antidepressiva, zoals duloxetine, die ook effectief zijn bij de behandeling van neuropathische pijn en depressie bij multiple sclerose. | | Gabapentine/Pregabaline | Anti-epileptica die vaak worden gebruikt voor de behandeling van neuropathische pijn en soms ook voor spasticiteit bij multiple sclerose. | | Amantadine | Een medicijn dat oorspronkelijk antiviraal werd gebruikt, maar ook kan helpen bij het verminderen van vermoeidheid bij sommige patiënten met multiple sclerose. | | 4-aminopyridine | Een medicijn dat de zenuwgeleiding kan verbeteren door kaliumkanalen te blokkeren, waardoor het potentieel de vermoeidheid, concentratie en wandelafstand kan verbeteren bij MS. | | Blaashypertonie | Een overactieve blaas waarbij de blaasspier zich te vaak onwillekeurig samentrekt, wat leidt tot aandrang en frequent plassen bij multiple sclerose. | | Blaashypotonie | Een onderactieve blaas waarbij de blaasspier onvoldoende krachtig samentrekt, wat leidt tot problemen met het volledig ledigen van de blaas bij multiple sclerose. | | Detrusor/sfincter dyssynergie | Een ontregeling waarbij de blaasspier (detrusor) niet correct ontspant tijdens het plassen, vaak in combinatie met een hyperactieve blaas, wat kan optreden bij multiple sclerose. | | Slikpoly | Een gespecialiseerde polikliniek waar patiënten met slikproblemen (dysfagie) worden onderzocht en behandeld, relevant voor patiënten met gevorderde MS. | | Osteoporose | Een aandoening waarbij de botdichtheid afneemt, wat een verhoogd risico op fracturen veroorzaakt en vaker voorkomt bij MS-patiënten die corticosteroïden gebruiken. | | Decubitus | Doorligwonden die kunnen ontstaan bij langdurige druk op de huid, een risico voor bedlegerige of rolstoelgebonden patiënten met multiple sclerose. | | Multidisciplinaire raadpleging (MDR) | Een teamoverleg met verschillende zorgprofessionals (bv. MS-verpleegkundige, kinesist, psycholoog) om een integrale aanpak voor de patiënt met MS te garanderen. | | Immunotolerantie | Een staat van het immuunsysteem waarbij het niet reageert op eigen lichaamsstoffen of op de foetus tijdens de zwangerschap, wat bijdraagt aan minder opstoten tijdens de zwangerschap bij MS. | | Teratogeniciteit | Het vermogen van een stof om aangeboren afwijkingen bij de foetus te veroorzaken, een belangrijke overweging bij medicatiegebruik tijdens de zwangerschap bij MS. | | Rebound | Een potentieel gevaarlijke heractivatie van de ziekte na het stoppen van bepaalde MS-medicatie, waarbij de ziekteactiviteit plotseling kan toenemen. | | Neutropenie | Een tekort aan neutrofielen (een type witte bloedcel) in het bloed, wat het risico op infecties kan verhogen en een bijwerking kan zijn van sommige MS-behandelingen. | | Lymfopenie | Een tekort aan lymfocyten (een type witte bloedcel) in het bloed, wat het risico op infecties kan verhogen en een bijwerking kan zijn van sommige MS-behandelingen. | | Paresthesie | Een abnormaal gevoel, zoals tintelingen, prikkelingen of een "slapend" gevoel, dat kan optreden bij multiple sclerose. | | Visusdaling | Vermindering van het gezichtsvermogen, wat een symptoom kan zijn van een opticusneuritis bij multiple sclerose. | | Papilitis | Ontsteking van de oogzenuwkop, zichtbaar tijdens een oogheelkundig onderzoek, geassocieerd met opticusneuritis bij multiple sclerose. | | Relatief Afferent Pupil Defect (RAPD) | Een afwijking in de pupilreactie bij blootstelling aan licht, indicatief voor schade aan de oogzenuw of retina, waargenomen bij opticusneuritis. | | Diplopie | Dubbelzien, wat kan voorkomen bij multiple sclerose als gevolg van problemen met de oogspieren of de aansturing ervan. | | Nystagmus | Onwillekeurige, ritmische bewegingen van de ogen, die kunnen optreden bij multiple sclerose door aantasting van het zenuwstelsel dat oogbewegingen controleert. | | Trigemiusneuralgie | Een ernstige, stekende pijn in het gezicht, veroorzaakt door irritatie van de trigeminuszenuw, wat een symptoom kan zijn van multiple sclerose. | | Vertigo | Draaierigheid of een gevoel van draaien, vaak geassocieerd met evenwichtsproblemen, wat kan voorkomen bij multiple sclerose. | | Ataxie | Een gebrek aan coördinatie van bewegingen, wat leidt tot onhandigheid, waggelend lopen en moeite met fijne motoriek, een symptoom van multiple sclerose. | | Dysartrie | Moeite met spreken door zwakte of coördinatieproblemen van de spieren die betrokken zijn bij het spreken, wat kan optreden bij multiple sclerose. | | Dysfagie | Slikproblemen, wat kan leiden tot verslikken, onvoldoende voedselinname en een verhoogd risico op longontsteking bij multiple sclerose. | | Tonische spasmen | Onwillekeurige spiercontracties die lang aanhouden, wat kan voorkomen bij multiple sclerose en pijnlijk kan zijn. | | Pijnlijke gevoelsstoornis | Een onaangename, pijnlijke sensatie in het lichaam die niet direct gerelateerd is aan een externe prikkel, een mogelijk symptoom van multiple sclerose. | | Cognitieve revalidatie | Een therapeutische aanpak gericht op het verbeteren van cognitieve functies (zoals geheugen en aandacht) bij personen met hersenbeschadiging, inclusief die met multiple sclerose. | | Erectiele dysfunctie | Problemen met het krijgen of behouden van een erectie, een veelvoorkomende seksuele dysfunctie bij mannen met multiple sclerose. | | Intentietremor | Een beving die optreedt tijdens het uitvoeren van een doelgerichte beweging, zoals het reiken naar een object, wat kan wijzen op cerebellaire schade bij MS. | | Positionele tremor | Een beving die optreedt wanneer een ledemaat in een bepaalde positie wordt gehouden, mogelijk gerelateerd aan neurologische schade bij MS. | | Gastrostomiesonde | Een sonde die chirurgisch in de maag wordt ingebracht om voeding toe te dienen, noodzakelijk wanneer patiënten met gevorderde MS niet meer veilig kunnen slikken. | | Livedo reticularis | Een netvormige, blauw-paarse huidverkleuring, die geassocieerd kan zijn met bepaalde auto-immuunziekten en soms voorkomt bij patiënten met MS. | | Ziekte van Devic (Neuromyelitis Optica - NMO) | Een auto-immuunziekte die voornamelijk de oogzenuwen en het ruggenmerg aantast, vaak verward met MS maar met een andere prognose en behandeling. | | Aquaporine-4 (AQP4) | Een eiwit dat een rol speelt in de vochtbalans van het lichaam en een belangrijk doelwit is voor antistoffen bij Neuromyelitis Optica (NMO). | | Myeline Oligodendrocyt Glycoproteïne (MOG) | Een component van myeline, het isolerende omhulsel van zenuwvezels, dat ook een doelwit kan zijn voor antistoffen bij bepaalde demyeliniserende aandoeningen zoals MOGAD. | | Myeline Oligodendrocyt Glycoproteïne Antistof Ziekte (MOGAD) | Een demyeliniserende aandoening die vergelijkbaar kan zijn met MS, maar specifiek gericht is tegen MOG-antistoffen. | | Balo's ziekte (Balo's concentric sclerose) | Een zeldzame, agressieve vorm van multiple sclerose gekenmerkt door concentrische ringen van demyelinisatie en remyelinisatie in de hersenen. | | Vasculitis | Ontsteking van de bloedvaten, die verschillende organen kan aantasten, inclusief het centrale zenuwstelsel, en soms een beeld kan geven dat lijkt op MS. | | Chronische lymfocytaire ontsteking met pontiene perivasculaire versterking, responsief op steroïden (CLIPPERS) | Een zeldzame ontstekingsaandoening van het centrale zenuwstelsel die de pons aantast en typisch reageert op steroïden. | | B-cel depletie | Een behandelingsstrategie gericht op het verminderen van het aantal B-cellen, een type immuuncel dat een rol speelt bij de ontstekingsprocessen bij multiple sclerose. | | T-cel depletie | Een behandelingsstrategie gericht op het verminderen van het aantal T-cellen, een ander type immuuncel dat betrokken is bij het immuunsysteem van het lichaam en een rol speelt bij multiple sclerose. | | Autologe Hematopoëtische Stamceltransplantatie (AHSCT) | Een intensieve behandeling waarbij stamcellen van de patiënt zelf worden gebruikt om het immuunsysteem te herstellen na een hoge dosis chemotherapie, toegepast bij ernstige, therapieresistente MS. | | Bruton's tyrosine kinase (BTK) inhibitor | Een klasse van medicijnen die gericht zijn op het remmen van Bruton's tyrosine kinase, een enzym dat belangrijk is voor de ontwikkeling en functie van B-cellen en mogelijk een rol speelt bij de progressie van MS. | | Escalatietherapie | Een behandelingsstrategie waarbij men begint met minder krachtige, maar mogelijk veiligere medicijnen, en pas overgaat op krachtigere medicatie als de ziekte niet onder controle is. | | Inductietherapie | Een behandelingsstrategie waarbij men direct begint met krachtige medicijnen, met als doel de ziekte zo snel en effectief mogelijk te remmen, vooral bij agressieve vormen van MS. | | **Multiple Sclerose (MS)** | Een auto-immuunziekte die de witte stof van het centraal zenuwstelsel (CZS) aantast, gekenmerkt door ontstekingen, demyelinisatie en schade aan axonen en grijze stof. De aandoening kent diverse manifestaties, waaronder schubs (opstoten) en progressieve achteruitgang. | | **Differentiaaldiagnose** | Het proces van het onderscheiden van een ziekte van andere ziekten die vergelijkbare symptomen vertonen, cruciaal voor een correcte diagnose en behandeling. | | **Demyelinisatie** | Het proces waarbij de myelineschede, een isolerende laag rond zenuwvezels in het CZS, wordt beschadigd. Dit leidt tot verstoring van de zenuwgeleiding en kan diverse neurologische symptomen veroorzaken. | | **Auto-immuunrespons** | Een immuunreactie waarbij het immuunsysteem per ongeluk eigen lichaamsweefsels aanvalt, in het geval van MS voornamelijk de myelineschede in het CZS. | | **Centraal zenuwstelsel (CZS)** | Het deel van het zenuwstelsel dat bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg. | | **Grijze stof** | Deel van het CZS dat voornamelijk bestaat uit cellichamen van neuronen, dendrieten en axonuiteinden. In de context van MS toont onderzoek aan dat ook de grijze stof betrokken is bij de ziekteprocessen. | | **Witte stof** | Deel van het CZS dat voornamelijk bestaat uit gemyeliniseerde axonen. Dit is het primaire aantastingsgebied in de klassieke definitie van MS. | | **Axonen** | Lange uitlopers van zenuwcellen die elektrische signalen doorgeven. Schade aan axonen draagt bij aan permanente neurologische uitval bij MS. | | **T-celgemedieerde reactie** | Een immuunreactie die gemedieerd wordt door T-lymfocyten, een type witte bloedcel dat een cruciale rol speelt in het adaptieve immuunsysteem en bij auto-immuunziekten zoals MS. | | **Microglia** | Immuuncellen van het centrale zenuwstelsel die een rol spelen in de afweer en het opruimen van celresten. Bij MS dragen ze bij aan de ontstekingsreactie en weefselschade. | | **Astrocyten** | Steuncellen in het CZS die diverse functies hebben, waaronder het ondersteunen van neuronen en het reguleren van de bloed-hersenbarrière. Ze zijn ook betrokken bij ontstekingsprocessen bij MS. | | **Hersenvliezen (meningen)** | De beschermende membranen die de hersenen en het ruggenmerg omringen. Ontsteking en immuuncelinfiltratie in de hersenvliezen spelen een rol bij MS. | | **Radiologically Isolated Syndrome (RIS)** | Het detecteren van typische MS-letsels op een MRI-scan bij patiënten die nog geen symptomen van MS vertonen. Dit kan een vroege indicator zijn van een verhoogd risico op MS. | | **Clinically Isolated Syndrome (CIS)** | Een eerste klinische episode van neurologische symptomen die mogelijk veroorzaakt worden door demyelinisatie, maar nog niet voldoet aan de diagnostische criteria voor MS (spreiding in tijd en ruimte). | | **Relapsing Remitting MS (RRMS)** | De meest voorkomende vorm van MS, gekenmerkt door perioden van nieuwe of verergerende symptomen (opstoten) gevolgd door perioden van herstel (remissie). | | **Secundair Progressieve MS (SPMS)** | Een fase van MS die volgt op RRMS, waarbij de handicap gestaag toeneemt, vaak onafhankelijk van nieuwe opstoten. | | **Primair Progressieve MS (PPMS)** | Een minder voorkomende vorm van MS waarbij de handicap vanaf het begin gestaag toeneemt, zonder duidelijke opstoten of remissieperioden. | | **Progression Independent of Relapse Activity (PIRA)** | Een proces waarbij handicaptoename bij MS optreedt onafhankelijk van de activiteit van opstoten (relapses). Dit suggereert dat progressie ook door andere mechanismen dan acute ontstekingen wordt gedreven. | | **Uhthoff fenomeen** | Tijdelijke verergering van MS-symptomen als gevolg van een verhoogde lichaamstemperatuur, bijvoorbeeld door koorts, warm weer of inspanning. Dit duidt op een gestoorde zenuwgeleiding. | | **Expanded Disability Status Scale (EDSS)** | Een schaal die wordt gebruikt om de mate van handicap en functionele beperkingen bij MS-patiënten te meten, gebaseerd op beoordelingen van verschillende neurologische functies. | | **Spreiding in tijd (Desimination in time - DIT)** | Een diagnostisch criterium voor MS, waarbij aangetoond moet worden dat er demyeliniserende letsels op verschillende tijdstippen optreden. Dit kan klinisch of via beeldvorming worden aangetoond, of door de aanwezigheid van oligoclonale banden in het cerebrospinaal vocht. | | **Spreiding in ruimte (Desimination in space - DIS)** | Een diagnostisch criterium voor MS, waarbij aangetoond moet worden dat er demyeliniserende letsels in verschillende delen van het CZS aanwezig zijn. Dit wordt voornamelijk bepaald met behulp van MRI-scans. | | **McDonald criteria** | Een set diagnostische criteria die worden gebruikt om de diagnose van MS te stellen. Deze criteria zijn herzien om de detectie van de ziekte te verbeteren, met nadruk op spreiding in tijd en ruimte. | | **Cerebrospinaal vocht (CSV)** | De vloeistof die de hersenen en het ruggenmerg omgeeft. Analyse van CSV, met name op de aanwezigheid van oligoclonale banden, kan helpen bij de diagnose van MS. | | **Oligoclonale banden (OCB)** | Specifieke eiwitstructuren die in het cerebrospinaal vocht van MS-patiënten kunnen worden aangetoond en wijzen op een ontstekingsreactie in het CZS. | | **Geëvoqueerde potentialen** | Metingen van de elektrische activiteit van de hersenen als reactie op specifieke stimuli (visueel, auditief, sensibel). Ze kunnen helpen bij het detecteren van subklinische aantasting van de zenuwbanen bij MS. | | **Acuut gedissemineerde encefalomyelitis (ADEM)** | Een ontstekingsziekte van het CZS, vaak monofasisch en uitgelokt door een infectie of vaccinatie. Het treedt vaker op bij kinderen en gaat meestal gepaard met bewustzijnsverlies en uitgebreide ontkleuring op MRI. | | **Neuromyelitis optica (NMO, vroeger Ziekte van Devic)** | Een chronische auto-immune ziekte die primair het ruggenmerg en de oogzenuwen aantast. Kenmerkend zijn recidiverende extensieve transverse myelitis en opticusneuritis. Antistoffen tegen aquaporine 4 zijn vaak aanwezig. | | **Ziekte van Behcet** | Een systemische vasculitis die neurologische symptomen kan veroorzaken, waaronder letsels in de hersenstam en diëncephalon. Vaak gepaard gaand met aftes, uveïtis en huidletsels. | | **CLIPPERS (Chronic lymphocytic inflammation with pontine perivascular enhancement responsive to steroids)** | Een zeldzame inflammatoire aandoening die voornamelijk de hersenstam aantast en gekenmerkt wordt door typische MRI-bevindingen zoals "zout-en-peper" patronen die goed reageren op steroïden. | | **Vasculaire aandoeningen** | Aandoeningen van de bloedvaten, waaronder beroertes en vasculitis. Sommige vasculaire afwijkingen kunnen een beeld geven dat lijkt op MS, wat differentiatie noodzakelijk maakt. | | **Metabole oorzaken** | Aandoeningen gerelateerd aan stofwisselingsprocessen, zoals vitamine B12-deficiëntie of erfelijke metabole ziekten (bv. adrenoleukodystrofie). Deze kunnen demyelinisatie veroorzaken en dienen uitgesloten te worden. | | **Sarcoïdose** | Een multisysteemziekte die neurologische manifestaties kan hebben, waaronder craniale neuropathieën, myelitis en CZS-granulomen, die op MS kunnen lijken. | | **Syndroom van Susac** | Een zeldzame aandoening die gekenmerkt wordt door de triade van encefalopathie, visusverlies en gehoordaling, met specifieke MRI-kenmerken in het corpus callosum. | | **Tumefactieve MS** | Een variant van MS waarbij grote, tumor-achtige demyeliniserende laesies ontstaan, wat de differentiatie met tumoren kan bemoeilijken. De variant van Balo met een "uienschil" patroon is hier een voorbeeld van. | | **Cognitieve achteruitgang** | Afname van cognitieve functies, zoals geheugen, concentratie en executieve functies, die vaak voorkomt bij MS en een significante impact kan hebben op het dagelijks leven. | | **Depressie** | Een veelvoorkomende comorbiditeit bij MS, die het ziektebeloop kan beïnvloeden en een verhoogd risico op suïcide met zich meebrengt. | | **Vermoeidheid (pathologische)** | Excessieve en uitputtende vermoeidheid die niet verdwijnt met rust, een veelvoorkomend symptoom bij MS en een belangrijke impact heeft op de levenskwaliteit. | | **Spasticiteit** | Verhoogde spierspanning en stijfheid die kan optreden als gevolg van schade aan de motorische banen in het CZS, een veelvoorkomend symptoom bij MS. | | **Neuropatische pijn** | Pijn die ontstaat door schade aan het zenuwstelsel. Bij MS kan dit voorkomen als gevolg van laesies in de zenuwbanen. | | **Blaasdysfunctie** | Problemen met de blaasfunctie, zoals urine-incontinentie, aandrang of moeite met het ledigen van de blaas, die frequent voorkomen bij MS. | | **Darmdysfunctie** | Problemen met de darmfunctie, zoals constipatie of incontinentie, die frequent voorkomen bij MS en de kwaliteit van leven kunnen beïnvloeden. | | **Ziekteverloop beïnvloedende medicatie (DMT's)** | Geneesmiddelen die het ziektebeloop van MS proberen te beïnvloeden door de immuunreactie te moduleren en de frequentie van opstoten en progressie van handicap te verminderen. | | **Fysieke activiteit** | Beweging en sport, die essentieel zijn voor het behoud van fysieke conditie, het verminderen van vermoeidheid en het bevorderen van neuroplastische processen bij MS-patiënten. | | **Zwangerschap en MS** | De interactie tussen zwangerschap en MS, waarbij zwangerschap een tijdelijk beschermend effect kan hebben op het aantal opstoten, maar er ook specifieke overwegingen zijn met betrekking tot medicatiegebruik. | | **Rebound risico** | Het risico op een plotselinge verergering van ziekteactiviteit na het stoppen of wisselen van bepaalde MS-medicatie, met name bij medicijnen die het immuunsysteem sterk onderdrukken. | | **Immunosuppressie** | Het onderdrukken van het immuunsysteem, wat een mechanisme is van veel MS-medicatie om de auto-immune reactie te controleren, maar ook het risico op infecties kan verhogen. | | **Neurodegeneratie** | Het geleidelijk aftakelen van zenuwweefsel, een proces dat bij MS parallel aan ontstekingsprocessen kan optreden en bijdraagt aan permanente handicap. | | **Contrastname (op MRI)** | Een fenomeen op MRI-scans waarbij contrastvloeistof wordt opgenomen door ontstekingsletsels, wat helpt bij de diagnose en activiteit van MS-laesies. | | **"Black holes" (op T1 MRI)** | Gebieden met ernstig verlies van axonen en myeline op T1-gewogen MRI-beelden, die vaak geassocieerd worden met permanente schade en een ongunstige prognose bij MS. | | **Paramagnetische Rand Letsels (PRL)** | Smeulende letsels bij MS die een rand van geactiveerde microglia vertonen, wat wijst op een chronisch actieve ontstekingsreactie en mogelijk een rol speelt bij de progressie van de ziekte. | | **Hersenatrofie** | Afname van het volume van de hersenen, een proces dat bij MS versneld kan optreden en correleert met zowel inflammatoire als degeneratieve mechanismen. | | **Vitamine D deficiëntie** | Een laag niveau van vitamine D in het bloed, wat in verband wordt gebracht met een verhoogd risico op MS en een hogere ziekteactiviteit. | | **EBV-infecties (Epstein-Barr virus)** | Een virusinfectie die wordt onderzocht als een mogelijke omgevingsfactor die bijdraagt aan het ontstaan van MS. | | **Progressieve Multifocale Leuko-encefalopathie (PML)** | Een ernstige en potentieel fatale opportunistische infectie van de witte stof van de hersenen, veroorzaakt door het JC-virus, die kan optreden bij patiënten die immuunsuppressieve therapie voor MS ontvangen. | | **Glutenvrij dieet** | Een dieet waarbij gluten wordt vermeden. Hoewel het niet direct gerelateerd is aan de differentiële diagnose van MS, wordt het soms onderzocht in de context van auto-immuunziekten en de invloed van darmgezondheid. | | **Glutensensitiviteit** | Een reactie op gluten die niet-coeliakie gerelateerd is. De rol ervan bij MS is nog onderwerp van onderzoek. | | **Coeliakie** | Een chronische auto-immune aandoening van de dunne darm die wordt uitgelokt door het eten van gluten. Kan geassocieerd zijn met andere auto-immuunziekten en dient soms uitgesloten te worden. | | **Inflammatoire darmziekten (IBD)** | Een groep chronische ontstekingsziekten van het spijsverteringskanaal, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Vasculitis kan een oorzaak zijn van IBD en kan ook symptomen veroorzaken die lijken op MS. | | **Whipple ziekte** | Een zeldzame bacteriële infectie die zich kan manifesteren met diverse symptomen, waaronder neurologische symptomen, die soms op MS kunnen lijken. | | **Sjögren syndroom** | Een chronische auto-immune ziekte die vooral de vochtproducerende klieren aantast, maar ook neurologische symptomen kan veroorzaken, zoals droogte van mond en ogen. | | **Bindweefselziekten** | Een groep ziekten die het bindweefsel in het lichaam aantasten, zoals systemische lupus erythematosus (SLE) en reumatoïde artritis. Deze kunnen neurologische manifestaties hebben die differenatie met MS vereisen. | | **Antifosfolipidensyndroom (APS)** | Een auto-immune aandoening die gekenmerkt wordt door de aanwezigheid van antifosfolipide-antistoffen en een verhoogd risico op trombose en zwangerschapscomplicaties. Neurologische symptomen kunnen voorkomen. | | **CADASIL (Cerebral Autosomal Dominant Arteriopathy with Subcortical Infarcts and Leukoencephalopathy)** | Een erfelijke vaatziekte van de hersenen die leidt tot herhaaldelijke beroertes, cognitieve achteruitgang en witte stofafwijkingen die soms op MS kunnen lijken. | | **AI encefalitis (Auto-immune encefalitis)** | Ontsteking van de hersenen veroorzaakt door een auto-immune reactie. Kan zich presenteren met een breed scala aan neurologische en psychiatrische symptomen, die soms op MS lijken. | | **MOGAD (Myeline Oligodendrocyte Glycoprotein Antibody-Associated Disease)** | Een groep van ontstekingsziekten van het CZS die worden veroorzaakt door antistoffen tegen myeline oligodendrocytegycoprotëine (MOG). Kan presenteren met symptomen die sterk op MS lijken, zoals opticusneuritis en myelitis. | | **LHON (Leber Hereditary Optic Neuropathy)** | Een erfelijke aandoening die leidt tot plotseling, pijnloos verlies van centraal zicht in beide ogen, wat gedifferentieerd moet worden van opticusneuritis bij MS. | | **(Lepto)meningeale aankleuring** | Een bevinding op MRI waarbij de vliezen rond de hersenen en het ruggenmerg contrast opnemen, wat kan wijzen op ontsteking of tumoren en die gedifferentieerd moet worden van MS-laesies. | | **PML (Progressieve Multifocale Leuko-encefalopathie)** | Zie hierboven. Onderscheidend door de afwezigheid van contrastname in de witte stofletsels, tenzij er een secundaire ontstekingsreactie is. | | **Toxisch/leukodystrofie** | Schade aan de witte stof veroorzaakt door toxines of erfelijke metabole stoornissen die de aanmaak of afbraak van myeline beïnvloeden. Symmetrische letsels kunnen wijzen op deze oorzaken. | | **Rombencefalitis** | Ontsteking van de hersenstam, die kan worden veroorzaakt door infecties (bv. Listeria) of auto-immuunprocessen, en die neurologische symptomen kan geven die lijken op MS-laesies in de hersenstam. | | **CSF analyse** | Analyse van het cerebrospinaal vocht, waarbij bevindingen zoals een afwezigheid van verhoogde IgG-index of oligoclonale banden, normaal glucoseverbruik, laag eiwitgehalte of een normaal aantal witte bloedcellen (>50 WBC) kunnen wijzen op alternatieve diagnoses in plaats van MS. | | **Verhoogde IgG index / OCB's** | Verhoogde niveaus van immunoglobuline G of specifieke eiwitstructuren in het cerebrospinaal vocht die duiden op een ontstekingsproces in het CZS en kenmerkend zijn voor MS. | | **Glucoseverbruik (in CSF)** | Een verhoogd verbruik van glucose in het cerebrospinaal vocht kan wijzen op infectie, ontsteking of tumoren, en dient te worden geëvalueerd in de differentiële diagnose van MS. | | **Hoog eiwit (in CSF)** | Verhoogde eiwitniveaus in het cerebrospinaal vocht kunnen duiden op diverse aandoeningen, waaronder infecties, ontstekingen of tumoren, en vereisen verdere analyse om MS uit te sluiten. | | **> 50 WBCen (in CSF)** | Een verhoogd aantal witte bloedcellen in het cerebrospinaal vocht, wat kan wijzen op een infectie, ontsteking of andere pathologische processen die verder onderzoek vereisen voor de differentiatie met MS. |

# Studie van de stam Dit gedeelte behandelt de vocabulaire gerelateerd aan verschillende lichaamssystemen en medische termen, inclusief Latijnse en Griekse voorvoegsels en hun betekenissen. ### 1.1 Cardiovasculair stelsel * **card-, cardi-**: verwijst naar het hart. * Voorbeelden: endocard (binnenwand hart), myocard (hartspier), pericard (hartvlies). * **vas-**: verwijst naar een vat. * Voorbeelden: vasectomie (wegnemen van een vat), vasoconstrictie (vernauwing van een vat). * **vascul-**: verwijst naar een bloedvat. * **angi-**: verwijst naar een bloedvat. * Voorbeeld: angiografie (röntgenonderzoek van bloedvaten). * **arteri-**: verwijst naar een slagader. * Voorbeeld: arteriografie. * **ven-**: verwijst naar een ader. * Voorbeeld: venectomie. * **fleb- (phleb-)**: verwijst naar een ader. * Voorbeelden: flebitis (aderontsteking), flebalgie (aderpijn). ### 1.2 Bloed- en lymfestelsel * **hem-, hemat-**: verwijst naar bloed. * Voorbeelden: hematocyt (bloedcel), hematologie (leer van bloed). * **aden-**: verwijst naar een klier. * Voorbeelden: adenitis (klierontsteking), adenopathie (klierziekte). * **lymf-**: verwijst naar lymfe. * Voorbeeld: lymphangitis (lymfevatontsteking). * **splen-**: verwijst naar de milt. * Voorbeelden: splenectomie (wegnemen van de milt), splenomegalie (vergrote milt). ### 1.3 Respiratoir stelsel * **trache-**: verwijst naar de luchtpijp. * Voorbeeld: tracheitis (ontsteking van de luchtpijp). * **bronch-**: verwijst naar een luchtpijpvertakking. * Voorbeeld: bronchitis. * **pneum-, pneumon-**: verwijst naar de long. * Voorbeeld: pneumologie (leer van longaandoeningen). * **pulmon-**: verwijst naar de long. * Voorbeelden: pulmonalis (longslagader), pulmonitis (longontsteking). * **pleur-**: verwijst naar het longvlies. * Voorbeeld: pleuritis. * **-pnoe**: verwijst naar ademhaling. * Voorbeelden: apnoe (afwezigheid van ademhaling), dyspnoe (moeilijke ademhaling), polypnoe (snelle ademhaling), orthopnoe (ademhalen in rechtopstaande positie). ### 1.4 Spijsverteringsstelsel * **labi-**: verwijst naar de lip. * Voorbeeld: labialis. * **oesofag-**: verwijst naar de slokdarm. * Voorbeeld: oesofagitis (ontsteking van de slokdarm). * **gastr-**: verwijst naar de maag. * Voorbeelden: gastritis, gastrectomie. * **enter-**: verwijst naar de darm. * Voorbeeld: enteritis (darmontsteking). * **duoden-**: verwijst naar de twaalfvingerige darm. * Voorbeeld: duodenitis. * **ile-**: verwijst naar de kronkeldarm. * Voorbeeld: ileitis. * **appendic-**: verwijst naar de appendix. * Voorbeelden: appendicitis, appendectomie. * **hepat-**: verwijst naar de lever. * Voorbeelden: hepatitis, hepatomegalie (vergrote lever). ### 1.5 Urogenitaal stelsel * **ur-**: verwijst naar urine. * Voorbeeld: uremie (verhoogde ureumconcentratie in het bloed). * **vagin-**: verwijst naar de vagina. * Voorbeeld: vaginitis. * **men-**: verwijst naar maand of menstruatie. * Voorbeelden: menorragie (hevig menstrueel bloedverlies), amenorree (afwezigheid van menstruatie). * **gynec-**: verwijst naar vrouw. * Voorbeeld: gynaecologie. * **andr-**: verwijst naar man. * Voorbeeld: androgeen (mannelijk hormoon). ### 1.6 Zenuwstelsel * **neur-**: verwijst naar een zenuw. * Voorbeelden: neuritis, neurologie. * **encefal-**: verwijst naar de hersenen. * Voorbeeld: encefalogram. * **cerebr-**: verwijst naar de hersenen. * Voorbeeld: cerebrospinaal. * **myel-**: verwijst naar het ruggenmerg. * Voorbeeld: poliomyelitis. * **mening-**: verwijst naar het hersenvlies. * Voorbeeld: meningitis. * **psych-**: verwijst naar geest of ziel. * Voorbeeld: psychiatrie. ### 1.7 Osteomusculair stelsel * **oste-**: verwijst naar bot. * Voorbeelden: osteitis (botontsteking), osteoom (botgezwel). * **my-, muscul-**: verwijst naar spier. * Voorbeelden: myalgie (spierpijn), intramusculair (binnen de spier). * **artr-**: verwijst naar een gewricht. * Voorbeelden: artritis (gewrichtsontsteking), artrose (gewrichtsslijtage), artroscopie (kijkonderzoek van gewricht). * **ten-**: verwijst naar pees. * Voorbeeld: tendinitis (peesontsteking). * **spondyl-**: verwijst naar wervel. * Voorbeelden: spondylitis (wervelontsteking), spondylartrose (slijtage wervelgewricht). * **rachi-**: verwijst naar de wervelkolom. * Voorbeeld: rachialgie (pijn in de wervelkolom). * **lumb-**: verwijst naar de lenden. * Voorbeeld: lumbalgie (pijn in de lenden). * **cox-**: verwijst naar de heup. * Voorbeeld: coxartrose (slijtage van het heupgewricht). * **crur-**: verwijst naar been. * Voorbeeld: Ischiocrurale spieren (hamstrings, achterzijde van het dijbeen). * **gon-**: verwijst naar de knie. * Voorbeeld: gonartrose (slijtage van het kniegewricht). * **pod-**: verwijst naar voet. * Voorbeeld: podologie (voetkunde). * **brachi-**: verwijst naar arm. * Voorbeeld: brachialgie (pijn in de arm). * **chir-**: verwijst naar hand. * Voorbeeld: chirurgie. * **dactyl-**: verwijst naar vinger. * Voorbeeld: dactylografie. * **thorac-**: verwijst naar de borstkas. * Voorbeeld: thoracotomie (insnijding in de borstkas). ### 1.8 Dermatologie * **dermat-, derm-**: verwijst naar de huid. * Voorbeeld: dermatitis (huidontsteking). * **cut-**: verwijst naar de huid. * Voorbeeld: subcutaan (onder de huid). ### 2. Studie van het prefix (voorvoegsel) #### 2.1 Aantal / hoeveelheid * **hemi- / semi-**: half * Voorbeeld: hemiplegie (verlamming van een lichaamshelft). * **uni- / mono-**: één * Voorbeeld: unilateral (eenzijdig). * **bi-, di-**: twee * Voorbeeld: biceps (tweehoofdige spier). * **tri-**: drie * Voorbeeld: trigemini (drieling). * **oligo-**: weinig * Voorbeeld: oligomenorree (weinig menstruaties). * **pollakis**: dikwijls * **poly-, multi-**: veel * Voorbeeld: polyurie (veel plassen). * **pan-**: alles * Voorbeeld: pancreas (alvleesklier - letterlijk 'al het vlees', verwijzend naar de organische aard ervan). #### 2.2 Afmeting * **brachy-**: kort * Voorbeeld: brachycardie (trage hartslag). * **dolicho-**: lang * Voorbeeld: dolichocefalie (lang hoofd). * **micro-**: klein * **macro- / mega-**: groot #### 2.3 Gelijkenis / verschil * **auto-**: zelf * **homo-, iso-**: gelijk * **hetero-**: anders * **anti-**: tegen #### 2.4 Graad * **hypo-**: te weinig * **hyper-**: te veel * **isch-**: tekort, gebrek * **dys-**: stoornis, moeilijk * **eu-**: goed #### 2.5 Kleur * **chlor-**: groen * **cyan-**: blauw * **erytr-**: rood * **leuk-**: wit * **melan-**: zwart * **poli-**: grijs * **xanth-**: geel #### 2.6 Ontkenning * **a-, an-**: zonder * **in-, im-**: niet #### 2.7 Plaats * **intra-, endo-**: binnen * **exo-, ecto-, extra-**: buiten * **ad-**: naar toe * **ab-**: weg van * **para-**: naast * **epi-, supra-**: op, boven * **sub-, infra-, hypo-**: onder * **ante-, pre-, pro-**: voor * **post-, retro-**: achter * **peri-, circum-**: rondom * **inter-, meso-**: tussen * **dia-, trans-**: doorheen * **ana-**: omhoog, opnieuw * **cata-**: naar beneden * **co, con, cum, -**: samen * **syn-, sym-**: samen * **ortho-**: recht, normaal #### 2.8 Snelheid * **brady-**: traag * **tachy-**: snel #### 2.9 Tijd * **ante-, pre-, pro-**: voor (in de tijd) * **post-**: na * **meta-**: na, verandering ### 3. Studie van het suffix (achtervoegsel) * **-algesie**: verdwijnen van pijn * Voorbeeld: analgesie (geen pijn). * **-algie**: pijn * Voorbeelden: neuralgie (zenuwpijn), myalgie (spierpijn). * **-alis**: betreffend * Voorbeeld: arteria pulmonalis (longslagader). * **-ase / -asis**: aanwezigheid van iets * Voorbeeld: cholelithiasis (aanwezigheid van galstenen). * **-kèle / -coele**: breuk, zak * Voorbeeld: varicokèle (spataderbreuk). * **-cied / -cide**: doden * Voorbeeld: bactericide (bacteriedodend). * **-dese / -desis**: vastmaken * Voorbeeld: artrodese (vastzetten van een gewricht). * **-ectasie / -ectasis**: verwijding * Voorbeeld: bronchiëctasie (verwijding van de bronchiën). * **-ectomie**: wegnemen, uitsnijden * Voorbeeld: gastrectomie (wegnemen van de maag). * **-emese / -emesis**: braken * Voorbeeld: hematemese (bloedbraken). * **-emie**: bloed(waarde) * Voorbeeld: glycemie (hoeveelheid suiker in het bloed). * **-exerese**: wegnemen * Voorbeeld: exerese van een tumor. * **-fagie**: eten * Voorbeeld: polyfagie (veel eten). * **-fiel / -filie**: aangetrokken tot * Voorbeeld: hydrofiel (wateraantrekkend). * **-fobie**: vrees * Voorbeeld: claustrofobie (angst voor gesloten ruimtes). * **-geen / -genese**: ontstaan, vorming * Voorbeeld: osteogenese (botvorming). * **-graaf / -grafie / -gram**: registratie, afbeelding * Voorbeeld: radiografie (röntgenfoto). * **-iatrie**: geneeskunde * Voorbeeld: pediatrie (kinderheelkunde). * **-itis**: ontsteking * Voorbeeld: bronchitis (ontsteking van de bronchiën). * **-lalie**: spraak * Voorbeeld: dyslalie (spraakstoornis). * **-logie / -loog**: studie / specialist * Voorbeeld: cardiologie (studie van hartaandoeningen). * **-lyse**: ontbinding, afbraak * Voorbeeld: hemolyse (afbraak van rode bloedcellen). * **-manie**: drang * Voorbeeld: kleptomanie (drang om te stelen). * **-megalie**: vergroting * Voorbeeld: hepatomegalie (vergroting van de lever). * **-metrie**: meten * Voorbeeld: spirometrie (meten van de longfunctie). * **-odynie**: pijn * Voorbeeld: coccygodynie (pijn aan het stuitbeen). * **-oid**: lijkend op * Voorbeeld: mucoïd (slijmachtig). * **-oom / -oma**: gezwel * Voorbeeld: lipoom (vetgezwel). * **-ose / -osis**: toestand * Voorbeeld: trombose (toestand van bloedstolling). * **-paat / -pathie**: lijden, aandoening * Voorbeeld: neuropathie (aandoening van de zenuwen). * **-penie**: tekort * Voorbeeld: cytopenie (tekort aan cellen). * **-pexie / -pexis**: fixatie * Voorbeeld: hysteropexie (vasthechten van de baarmoeder). * **-plasie / -plastie**: vorming, herstel * Voorbeeld: neoplasie (nieuwvorming van weefsel). * **-plegie**: verlamming * Voorbeeld: hemiplegie (verlamming van een lichaamshelft). * **-poiese / -poiesis**: vorming * Voorbeeld: hematopoiese (vorming van bloedcellen). * **-ptose / -ptosis**: verzakking * Voorbeeld: blefaroptose (verzakking van het ooglid). * **-ptysie / -ptysis**: spuwen * Voorbeeld: hemoptysie (bloed spuwen). * **-ree / -rhee**: vloeien * Voorbeeld: diarree (dunne ontlasting). * **-rafie / -raphie**: hechting * Voorbeeld: myorrafie (hechten van een spier). * **-ragie / -rrhagie**: hevige bloeding * Voorbeeld: hemorragie (hevige bloeding). * **-scopie**: onderzoek met een kijkinstrument * Voorbeeld: gastroscopie (onderzoek van de maag met een kijkbuis). * **-stase / -stasis**: ophouden * Voorbeeld: hemostase (het stelpen van een bloeding). * **-stomie**: kunstmatige verbinding * Voorbeeld: colostomie (kunstmatige uitgang voor de darm). * **-therapie**: behandeling * Voorbeeld: kinesitherapie (behandeling door beweging). * **-tomie**: insnijding * Voorbeeld: laparotomie (insnijding in de buikwand). * **-tonie**: spanning * Voorbeeld: atonie (spanningsloosheid, slapte). * **-trofie**: voeding, volume * Voorbeelden: atrofie (afname van weefsel), hypertrofie (toename van weefsel). * **-troop**: gericht op * Voorbeeld: neurotroop (gericht op het zenuwstelsel). * **-urie**: urine * Voorbeeld: hematurie (bloed in de urine). * **-pathie**: aandoening * Voorbeeld: neuropathie. * **-Cardiopathie**: het lijden van een hartaandoening. --- # Studie van het prefix (voorvoegsel) Dit gedeelte verklaart de betekenis en het gebruik van diverse voorvoegsels die worden gebruikt om hoeveelheid, afmeting, gelijkenis, graad, kleur, ontkenning, plaats, snelheid en tijd aan te duiden in medische terminologie. ### 5.1 Hoeveelheid en aantal Prefixen die duiden op de hoeveelheid of het aantal van iets: * **hemi- / semi-**: half * *Voorbeeld*: hemiplegie (verlamming van een halve lichaamszijde). * **uni- / mono-**: één * *Voorbeeld*: unilateral (aan één zijde). * **bi-, di-**: twee * *Voorbeeld*: biceps (een spier met twee aanhechtingspunten). * **tri-**: drie * *Voorbeeld*: trigemini (de drielingzenuw). * **oligo-**: weinig * *Voorbeeld*: oligomenorree (een te zeldzame menstruatie). * **pollakis**: dikwijls * **poly-, multi-**: veel * *Voorbeeld*: polyurie (een overmatige urineproductie). * **pan-**: alles * *Voorbeeld*: pancreas (de alvleesklier). ### 5.2 Afmeting Prefixen die de grootte of afmeting aangeven: * **brachy-**: kort * *Voorbeeld*: brachycardie (een trage hartslag). * **dolicho-**: lang * *Voorbeeld*: dolichocefalie (een langgerekte schedelvorm). * **micro-**: klein * **macro- / mega-**: groot ### 5.3 Gelijkenis en verschil Prefixen die relaties van gelijkheid of ongelijkheid aangeven: * **auto-**: zelf * **homo-, iso-**: gelijk * **hetero-**: anders * **anti-**: tegen ### 5.4 Graad Prefixen die een bepaalde graad of intensiteit aanduiden: * **hypo-**: te weinig, onder * **hyper-**: te veel, boven * **isch-**: tekort, gebrek * **dys-**: stoornis, moeilijk * *Voorbeeld*: dyspnoe (moeilijke ademhaling). * **eu-**: goed, normaal * *Voorbeeld*: eupnoe (normale ademhaling). ### 5.5 Kleur Prefixen die specifieke kleuren aanduiden: * **chlor-**: groen * **cyan-**: blauw * **erytr-**: rood * **leuk-**: wit * **melan-**: zwart * **poli-**: grijs * **xanth-**: geel ### 5.6 Ontkenning Prefixen die een gebrek aan of het tegenovergestelde aanduiden: * **a-, an-**: zonder * *Voorbeeld*: apnoe (afwezigheid van ademhaling). * **in-, im-**: niet * *Voorbeeld*: inactief (niet werkzaam). ### 5.7 Plaats Prefixen die de locatie of positie aangeven: * **intra-, endo-**: binnen * *Voorbeeld*: intramusculair (binnen de spier). * **exo-, ecto-, extra-**: buiten * *Voorbeeld*: exogeen (van buitenaf komend). * **ad-**: naar toe * **ab-**: weg van * **para-**: naast * **epi-, supra-**: op, boven * *Voorbeeld*: epiglottis (het strotklepje). * **sub-, infra-, hypo-**: onder * *Voorbeeld*: subcutaan (onder de huid). * **ante-, pre-, pro-**: voor * *Voorbeeld*: prefix (voorvoegsel). * **post-, retro-**: achter * *Voorbeeld*: postoperatief (na een operatie). * **peri-, circum-**: rondom * *Voorbeeld*: pericard (het hartzakje). * **inter-, meso-**: tussen * *Voorbeeld*: intercostaal (tussen de ribben). * **dia-, trans-**: doorheen * *Voorbeeld*: transdermaal (door de huid heen). * **ana-**: omhoog, opnieuw * **cata-**: naar beneden * **co, con, cum, syn-, sym-**: samen * *Voorbeeld*: conjunctivitis (oogontsteking, letterlijk 'samengekomen oog'). ### 5.8 Snelheid Prefixen die de snelheid aangeven: * **brady-**: traag * *Voorbeeld*: bradycardie (trage hartslag). * **tachy-**: snel * *Voorbeeld*: tachycardie (snelle hartslag). ### 5.9 Tijd Prefixen die de temporele relatie aangeven: * **ante-, pre-, pro-**: voor (in de tijd) * **post-**: na * **meta-**: na, verandering * *Voorbeeld*: metabolisme (stofwisseling, de veranderingen in het lichaam). --- # Studie van het suffix (achtervoegsel) Dit deel van de studie gids behandelt de betekenis van diverse achtervoegsels die frequent voorkomen in medische terminologie, met focus op termen die pijn, aanwezigheid, verwijdering, ontsteking, bloedwaarden, vorming, onderzoek, meting, vergroting en aandoeningen aanduiden. ### 3.1 Algemene betekenissen van suffixen Suffixen geven essentiële informatie over de aard van een medische conditie, procedure of kenmerk. Hieronder volgt een overzicht van veelvoorkomende achtervoegsels en hun specifieke betekenissen: #### 3.1.1 Suffixen gerelateerd aan pijn en aandoeningen * **-algesie**: duidt op het verdwijnen van pijn. * Voorbeeld: `analgesie` (geen pijn). * **-algie**: geeft pijn aan. * Voorbeeld: `neuralgie` (zenuwpijn), `myalgie` (spierpijn). * **-itis**: geeft een ontsteking aan. * Voorbeeld: `bronchitis` (ontsteking van de bronchiën), `gastritis` (maagonsteking). * **-ose / -osis**: duidt op een toestand of proces, vaak chronisch. * Voorbeeld: `trombose` (bloedstolselvorming), `artrose` (gewrichtsslijtage). * **-paat / -pathie**: duidt op een ziekte, aandoening of lijden. * Voorbeeld: `neuropathie` (zenuwziekte), `cardiopathie` (hartziekte). * **-odynie**: duidt op pijn, specifiek aan een lichaamsdeel. * Voorbeeld: `coccygodynie` (pijn in het stuitbeen). #### 3.1.2 Suffixen gerelateerd aan aanwezigheid en tekorten * **-ase / -asis**: geeft de aanwezigheid van iets aan. * Voorbeeld: `cholelithiasis` (aanwezigheid van galstenen). * **-penie**: duidt op een tekort. * Voorbeeld: `cytopenie` (tekort aan cellen). #### 3.1.3 Suffixen gerelateerd aan verwijdering en ingrepen * **-ectomie**: geeft het wegnemen of uitsnijden van een orgaan of weefsel aan. * Voorbeeld: `gastrectomie` (wegnemen van de maag), `appendectomie` (wegnemen van de appendix). * **-exerese**: staat voor het wegnemen. * Voorbeeld: `exerese van een tumor`. * **-dese / -desis**: betekent het vastmaken van structuren. * Voorbeeld: `artrodese` (het vastzetten van een gewricht). * **-pexie / -pexis**: staat voor fixatie of het vasthechten. * Voorbeeld: `hysteropexie` (het vasthechten van de baarmoeder). * **-rafie / -raphie**: duidt op het hechten. * Voorbeeld: `myorrafie` (het hechten van een spier). * **-stomie**: geeft een kunstmatige opening of verbinding aan. * Voorbeeld: `colostomie` (een kunstmatige uitgang voor de darm). * **-tomie**: geeft een insnijding of het doornemen aan. * Voorbeeld: `laparotomie` (een insnijding in de buikwand). #### 3.1.4 Suffixen gerelateerd aan bloed en vloeistoffen * **-emie**: geeft een bloedwaarde of de aanwezigheid van iets in het bloed aan. * Voorbeeld: `glycemie` (suikergehalte in het bloed), `uremie` (aanwezigheid van ureum in het bloed). * **-urie**: duidt op de urine. * Voorbeeld: `hematurie` (bloed in de urine). * **-ptysie / -ptysis**: verwijst naar spuwen. * Voorbeeld: `hemoptysie` (het spuwen van bloed). * **-ree / -rhee**: geeft het vloeien of afscheiden aan. * Voorbeeld: `diarree` (dunne ontlasting, letterlijk 'doorstromen'). * **-emese / -emesis**: duidt op braken. * Voorbeeld: `hematemese` (bloedbraken). * **-ragie / -rrhagie**: geeft een hevige bloeding aan. * Voorbeeld: `hemorragie` (een bloeding). #### 3.1.5 Suffixen gerelateerd aan vorming en ontwikkeling * **-geen / -genese**: verwijst naar het ontstaan of de vorming. * Voorbeeld: `osteogenese` (botvorming). * **-plasie / -plastie**: duidt op vorming, herstel of reconstructie. * Voorbeeld: `neoplasie` (nieuwvorming van weefsel), `rhinoplastie` (neuscorrectie). * **-poiese / -poiesis**: staat voor vorming. * Voorbeeld: `hematopoiese` (vorming van bloedcellen). * **-trofie**: verwijst naar voeding, groei of volume. * Voorbeeld: `atrofie` (afname van weefselvolume), `hypertrofie` (toename van weefselvolume). #### 3.1.6 Suffixen gerelateerd aan onderzoek en meting * **-scopie**: duidt op onderzoek met een kijkinstrument. * Voorbeeld: `gastroscopie` (onderzoek van de maag met een scoop). * **-metrie**: verwijst naar het meten. * Voorbeeld: `spirometrie` (meten van de longfunctie). * **-graaf / -grafie / -gram**: geeft registratie, afbeelding of een opname aan. * Voorbeeld: `radiografie` (röntgenfoto), `elektrocardiogram` (hartfilmpje). #### 3.1.7 Suffixen gerelateerd aan vergroting en afwijkingen * **-megalie**: geeft vergroting aan. * Voorbeeld: `hepatomegalie` (vergrote lever), `splenomegalie` (vergrote milt). * **-ectasie / -ectasis**: duidt op verwijding. * Voorbeeld: `bronchiëctasie` (verwijding van de bronchiën). * **-ptose / -ptosis**: staat voor verzakking. * Voorbeeld: `blefaroptose` (hangend ooglid). * **-plegie**: geeft verlamming aan. * Voorbeeld: `hemiplegie` (verlamming van een lichaamshelft). * **-fagie**: betekent eten. * Voorbeeld: `polyfagie` (overmatige eetlust). * **-fobie**: duidt op angst of vrees. * Voorbeeld: `claustrofobie` (angst voor besloten ruimtes). * **-fiel / -filie**: geeft aan dat iets wordt aangetrokken tot. * Voorbeeld: `hydrofiel` (wateraantrekkend). * **-lalie**: verwijst naar spraak. * Voorbeeld: `dyslalie` (spraakstoornis). * **-manie**: duidt op een drang of obsessie. * Voorbeeld: `kleptomanie` (steeldrang). * **-oid**: betekent gelijkend op. * Voorbeeld: `mucoïd` (slijmachtig). * **-tonie**: verwijst naar spanning. * Voorbeeld: `atonie` (gebrek aan spanning, slapte). * **-iaal / -alis**: betekent 'betreffend' of 'behorend tot'. * Voorbeeld: `arteria pulmonalis` (longslagader). #### 3.1.8 Suffixen gerelateerd aan medische disciplines * **-iatrie**: duidt op geneeskunde of behandeling. * Voorbeeld: `pediatrie` (kindergeneeskunde). * **-logie / -loog**: verwijst naar studie of een specialist. * Voorbeeld: `cardiologie` (studie van het hart), `cardioloog` (hartspecialist). #### 3.1.9 Suffixen gerelateerd aan andere specifieke betekenissen * **-cied / -cide**: betekent doden. * Voorbeeld: `bactericide` (bacteriedodend). * **-kèle / -coele**: duidt op een breuk of zak. * Voorbeeld: `varicokèle` (spataderbreuk). * **-lyse**: verwijst naar ontbinding of afbraak. * Voorbeeld: `hemolyse` (afbraak van rode bloedcellen). * **-stase / -stasis**: geeft aan dat iets ophoudt. * Voorbeeld: `hemostase` (het stelpen van bloedingen). * **-therapie**: betekent behandeling. * Voorbeeld: `kinesitherapie` (behandeling door beweging). * **-troop**: geeft aan dat iets gericht is op. * Voorbeeld: `neurotroop` (gericht op het zenuwstelsel). > **Tip:** Leer de meest voorkomende achtervoegsels uit je hoofd. Ze vormen de sleutel tot het begrijpen van talloze medische termen zonder dat je elke term afzonderlijk hoeft te memoriseren. Focus op de betekenis en de context waarin ze worden gebruikt. > **Voorbeeld:** Als je de term `hepatomegalie` tegenkomt, ontleed deze dan: `hepat-` (lever) + `-megalie` (vergroting). Dit leidt direct tot de betekenis "vergrote lever". Op dezelfde manier, `dermat-` (huid) + `-itis` (ontsteking) = `dermatitis` (huidontsteking). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Cardiovasculair stelsel | Het stelsel dat verantwoordelijk is voor het transport van bloed en lymfe door het lichaam, inclusief het hart en bloedvaten. | | Vasectomie | Een chirurgische ingreep waarbij de zaadleiders worden doorgesneden of afgebonden om sterilisatie bij mannen te bewerkstelligen. | | Vasoconstrictie | Het vernauwen van bloedvaten, wat kan leiden tot een verhoogde bloeddruk of verminderde bloedtoevoer naar een bepaald gebied. | | Angiografie | Een diagnostische beeldvormende techniek die gebruikmaakt van contrastvloeistof en röntgenstraling om bloedvaten zichtbaar te maken. | | Arteriegrafie | Een specifieke vorm van angiografie gericht op het in beeld brengen van slagaders. | | Flebitis | Ontsteking van een ader, vaak gepaard gaande met pijn, roodheid en zwelling. | | Hematocyt | Een cel die in het bloed voorkomt, zoals een rode bloedcel of een witte bloedcel. | | Hematologie | De medische discipline die zich bezighoudt met de studie van bloed, bloedziekten en het bloedvormende weefsel. | | Adenitis | Ontsteking van een klier, wat zich kan uiten als zwelling en pijn in het getroffen gebied. | | Lymphangitis | Ontsteking van de lymfevaten, vaak veroorzaakt door een infectie, wat leidt tot pijnlijke zwelling en rode strepen. | | Splenectomie | De chirurgische verwijdering van de milt, meestal uitgevoerd vanwege beschadiging, vergrootte omvang of ziekte. | | Splenomegalie | Een abnormale vergroting van de milt, die diverse oorzaken kan hebben, waaronder infecties en bloedaandoeningen. | | Tracheitis | Ontsteking van de luchtpijp, wat kan leiden tot hoesten en ademhalingsproblemen. | | Bronchitis | Ontsteking van de bronchiën, de vertakkingen van de luchtpijp naar de longen, vaak gepaard gaand met hoesten en slijmvorming. | | Pneumologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van ziekten van de luchtwegen en longen. | | Pleuritis | Ontsteking van het longvlies, het dunne membraan dat de longen omgeeft en de binnenkant van de borstwand bekleedt, wat leidt tot pijn bij ademhalen. | | Apnoe | Een tijdelijke stopzetting van de ademhaling, zowel tijdens de slaap als door andere oorzaken. | | Dyspnoe | Een subjectief gevoel van kortademigheid of ademhalingsmoeilijkheden. | | Polypnoe | Een abnormaal snelle ademhalingsfrequentie, vaak een reactie op ziekte of stress. | | Orthopnoe | Ademhalingsmoeilijkheden die optreden in liggende houding en verlichten bij rechtop zitten of staan. | | Gastrectomie | De chirurgische verwijdering van (een deel van) de maag, meestal als behandeling voor maagkanker of ernstige maagzweren. | | Enteritis | Ontsteking van de dunne darm, vaak veroorzaakt door infecties, wat leidt tot diarree en buikpijn. | | Duodenitis | Ontsteking van de twaalfvingerige darm (duodenum), het eerste deel van de dunne darm direct na de maag. | | Appendicitis | Ontsteking van het wormvormig aanhangsel (appendix), een veelvoorkomende chirurgische noodsituatie. | | Appendectomie | Chirurgische verwijdering van het wormvormig aanhangsel (appendix), de standaardbehandeling voor appendicitis. | | Hepatitis | Ontsteking van de lever, vaak veroorzaakt door virussen, alcoholmisbruik of auto-immuunziekten. | | Hepatomegalie | Een abnormale vergroting van de lever, die kan wijzen op diverse leveraandoeningen of andere systemische ziekten. | | Uremie | Een toxische toestand die ontstaat door het ophopen van afvalstoffen, met name ureum, in het bloed als gevolg van nierfalen. | | Vaginitis | Ontsteking van de vagina, vaak veroorzaakt door infecties of hormonale veranderingen, met symptomen als jeuk en afscheiding. | | Menorragie | Hevige of langdurige menstruatiebloedingen die verder gaan dan de normale menstruatiecyclus. | | Amenorree | Het uitblijven van menstruatie bij vrouwen die normaal gesproken wel menstrueren, met diverse mogelijke oorzaken. | | Gynaecologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de gezondheid van het vrouwelijke voortplantingssysteem. | | Androgeen hormoon | Mannelijke geslachtshormonen, zoals testosteron, die een rol spelen bij de ontwikkeling en instandhouding van mannelijke geslachtskenmerken. | | Neuritis | Ontsteking van een zenuw, wat kan leiden tot pijn, gevoelloosheid of verlamming in het gebied dat door de zenuw wordt geïnnerveerd. | | Neurologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van ziekten van het zenuwstelsel. | | Encefalogram | Een grafische weergave van de elektrische activiteit van de hersenen, ook bekend als een EEG (elektro-encefalogram). | | Cerebrospinaal | Verwijst naar zowel de hersenen (cerebrum) als het ruggenmerg (spinaal). | | Poliomyelitis | Een virale infectieziekte die de zenuwcellen in het ruggenmerg aantast en kan leiden tot verlamming. | | Meningitis | Ontsteking van de hersenvliezen, de membranen die de hersenen en het ruggenmerg omgeven, vaak veroorzaakt door een infectie. | | Psychiatrie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose, behandeling en preventie van psychische stoornissen. | | Osteitis | Ontsteking van botweefsel, vaak veroorzaakt door infectie of andere ziekteprocessen. | | Osteoom | Een goedaardige bottumor, bestaande uit botweefsel. | | Myalgie | Spierpijn, die kan variëren van mild en plaatselijk tot ernstig en wijdverbreid. | | Intramusculair | Binnen in een spier gelegen of toegediend, zoals een intramusculaire injectie. | | Artritis | Ontsteking van een gewricht, wat leidt tot pijn, zwelling, stijfheid en beperkte beweeglijkheid. | | Artrose | Een degeneratieve gewrichtsaandoening waarbij het kraakbeen in een gewricht verslechtert, wat leidt tot pijn en stijfheid. | | Artroscopie | Een minimaal invasieve chirurgische procedure om de binnenkant van een gewricht te onderzoeken en te behandelen met behulp van een kleine camera en instrumenten. | | Tendinitis | Ontsteking van een pees, vaak veroorzaakt door overbelasting of herhaalde bewegingen, wat leidt tot pijn en gevoeligheid. | | Spondylitis | Ontsteking van de wervels, wat kan leiden tot pijn en stijfheid in de wervelkolom. | | Rachialgie | Pijn in de wervelkolom. | | Lumbalgie | Pijn in de onderrug, ook wel spit genoemd. | | Coxartrose | Slijtage van het heupgewricht, gekenmerkt door pijn en stijfheid in de heup. | | Crur | Been. | | Gonartrose | Slijtage van het kniegewricht, gekenmerkt door pijn en stijfheid in de knie. | | Podologie | De studie en behandeling van aandoeningen van de voet. | | Brachialgie | Pijn in de arm. | | Chirurgie | Het medische vakgebied dat zich bezighoudt met de behandeling van ziekten en verwondingen door middel van handmatige of instrumentele technieken. | | Dactylografie | Het schrijven met de vingers, zoals typen. | | Thoracotomie | Een chirurgische opening van de borstkas, gebruikt voor toegang tot de organen in de borstholte. | | Dermatologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van huidaandoeningen. | | Subcutaan | Gelegen direct onder de huid. | | Hemiplegie | Verlamming van één lichaamshelft, meestal veroorzaakt door een beroerte of hersenletsel. | | Unilateral | Aan één zijde gelegen of beperkt tot één zijde. | | Biceps | Een spier met twee koppen, zoals de biceps brachii in de bovenarm. | | Trigemini | Verwijst naar drie structuren, zoals de drie takken van de nervus trigeminus in het gezicht. | | Oligomenorree | Een menstruatiecyclus met een abnormaal lange duur tussen de menstruaties, of een gering aantal menstruaties per jaar. | | Pollakisurie | Frequent urineren, met korte intervallen tussen de toiletbezoeken. | | Polyurie | Abnormaal grote hoeveelheden urineproductie. | | Pancreas | De alvleesklier, een orgaan dat zowel spijsverteringsenzymen als hormonen produceert. | | Brachycardie | Een abnormaal trage hartslag. | | Dolichocefalie | Een langwerpige schedelvorm, waarbij de lengte van de schedel groter is dan de breedte. | | Micro | Klein. | | Macro | Groot. | | Mega | Zeer groot. | | Auto | Zelf. | | Homo | Gelijk. | | Iso | Gelijk. | | Hetero | Anders. | | Anti | Tegen. | | Hypo | Te weinig, onder. | | Hyper | Te veel, boven. | | Isch | Tekort, gebrek. | | Dys | Stoornis, moeilijk. | | Eu | Goed, normaal. | | Chlor | Groen. | | Cyan | Blauw. | | Erytr | Rood. | | Leuk | Wit. | | Melan | Zwart. | | Poli | Grijs. | | Xanth | Geel. | | A | Zonder. | | An | Zonder. | | In | Niet. | | Im | Niet. | | Intra | Binnen. | | Endo | Binnen. | | Exo | Buiten. | | Ecto | Buiten. | | Extra | Buiten. | | Ad | Naar toe. | | Ab | Weg van. | | Para | Naast. | | Epi | Op, boven. | | Supra | Boven. | | Sub | Onder. | | Infra | Onder. | | Hypo | Onder. | | Ante | Voor. | | Pre | Voor. | | Pro | Voor. | | Post | Achter, na. | | Retro | Achter. | | Peri | Rondom. | | Circum | Rondom. | | Inter | Tussen. | | Meso | Tussen. | | Dia | Doorheen. | | Trans | Doorheen. | | Ana | Omhoog, opnieuw. | | Cata | Naar beneden. | | Co | Samen. | | Con | Samen. | | Cum | Samen. | | Syn | Samen. | | Sym | Samen. | | Ortho | Recht, normaal. | | Brady | Traag. | | Tachy | Snel. | | Meta | Na, verandering. | | Analgesie | Het verdwijnen of afwezigheid van pijn. | | Algie | Pijn. | | Neuralgie | Pijn die langs de baan van een zenuw loopt. | | Arteria pulmonalis | De slagader die bloed van het hart naar de longen transporteert. | | Cholelithiasis | De aanwezigheid van galstenen in de galblaas of galwegen. | | Varicokèle | Een spataderbreuk in de balzak (scrotum) rondom de zaadstreng. | | Bactericide | Een stof of proces dat bacteriën doodt. | | Arthrodese | Een chirurgische procedure om een gewricht permanent vast te zetten, vaak om pijn of instabiliteit te verminderen. | | Bronchiëctasie | Een chronische aandoening waarbij de luchtwegen in de longen permanent verwijd en beschadigd zijn, wat leidt tot ophoping van slijm en infecties. | | Gastrectomie | De chirurgische verwijdering van een deel of de gehele maag. | | Hematemese | Het braken van bloed, wat kan wijzen op bloedingen in het spijsverteringskanaal. | | Glycemie | De concentratie van glucose (suiker) in het bloed. | | Exerese | De chirurgische verwijdering van een weefsel of gezwel. | | Polyfagie | Overmatige eetlust of overmatig eten. | | Hydrofiel | Aantrekkend tot water; de eigenschap van stoffen die gemakkelijk water opnemen of ermee mengen. | | Claustrofobie | Een intense angst voor afgesloten of kleine ruimtes. | | Osteogenese | Het proces van botvorming of de ontwikkeling van botten. | | Radiografie | Een medische beeldvormingstechniek die gebruikmaakt van röntgenstralen om beelden van de binnenkant van het lichaam te creëren. | | Pediatrie | Het medische specialisme dat zich richt op de gezondheid en ziekten van kinderen. | | Cardiologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose en behandeling van hartziekten. | | Hemolyse | De afbraak van rode bloedcellen, waarbij hemoglobine vrijkomt. | | Kleptomanie | Een psychische stoornis gekenmerkt door een dwangmatige drang om te stelen, ondanks dat de gestolen goederen niet nodig zijn. | | Hepatomagalie | Een abnormale vergroting van de lever. | | Spirometrie | Een longfunctieonderzoek dat de hoeveelheid lucht meet die een persoon kan in- en uitademen. | | Coccygodynie | Pijn in het stuitbeen (os coccygis), vaak veroorzaakt door trauma of langdurig zitten. | | Mucoïd | Slijmachtig of lijkend op slijm. | | Lipoom | Een goedaardige tumor bestaande uit vetweefsel. | | Trombose | De vorming van een bloedstolsel (trombus) in een bloedvat, wat de bloedstroom kan belemmeren. | | Neuropathie | Een aandoening van de perifere zenuwen, die kan leiden tot pijn, gevoelloosheid, tintelingen of zwakte. | | Cytopenie | Een tekort aan bloedcellen, zoals rode bloedcellen, witte bloedcellen of bloedplaatjes. | | Hysteropexie | Een chirurgische procedure om de baarmoeder vast te hechten aan de buikwand, vaak om verzakking te corrigeren. | | Neoplasie | Een abnormale, ongecontroleerde groei van weefsel, wat kan leiden tot de vorming van een tumor (kwaadaardig of goedaardig). | | Hemiplegie | Verlamming van één lichaamshelft. | | Hematopoiese | Het proces van de vorming van bloedcellen in het beenmerg. | | Blefaroptose | Een hangend bovenste ooglid, wat het gezichtsveld kan belemmeren. | | Hemoptysie | Het ophoesten van bloed, wat kan wijzen op ernstige aandoeningen van de luchtwegen of longen. | | Diarree | Dunne, waterige ontlasting die vaker voorkomt dan normaal. | | Myorrafie | Het chirurgisch hechten van een beschadigde spier. | | Hemorragie | Een hevige bloeding, uitwendig of inwendig. | | Gastroscopie | Een medisch onderzoek waarbij een flexibele buis met een camera (gastroscoop) wordt ingebracht via de mond om de slokdarm, maag en twaalfvingerige darm te bekijken. | | Hemostase | Het proces van het stoppen van bloedingen, zowel natuurlijk als door medische interventie. | | Colostomie | Een chirurgische procedure waarbij een opening (stoma) in de dikke darm (colon) naar buiten wordt geleid, meestal om ontlasting op te vangen. | | Kinesitherapie | Fysiotherapie die zich richt op bewegingstherapie om mobiliteit, functie en welzijn te verbeteren. | | Laparotomie | Een chirurgische opening van de buikwand, gebruikt voor toegang tot de buikorganen. | | Atonie | Gebrek aan normale spierspanning, wat leidt tot slapte of verlies van functie. | | Atrofie | Afname van het volume of de massa van een weefsel of orgaan, vaak als gevolg van ziekte, gebrek aan gebruik of veroudering. | | Hypertrofie | Een toename van het volume van een orgaan of weefsel door vergroting van de individuele cellen. | | Neurotroop | Stoffen of agentia die een specifieke affiniteit hebben voor zenuwweefsel. | | Hematurie | De aanwezigheid van bloed in de urine. | | Cardiopathie | Een aandoening die het hart treft; ziekte van het hart. |

# Neonatale screening Neonatale screening is een essentieel proces voor de vroege opsporing van aangeboren aandoeningen bij pasgeborenen, met als doel ernstige handicaps of overlijden te voorkomen door tijdige diagnose en behandeling. ## 1. Neonatale screening ### 1.1 Wat is neonatale screening en waarom wordt het uitgevoerd? Neonatale screening, ook wel bekend als de hielprik, is een test die bij alle pasgeborenen wordt uitgevoerd. Het primaire doel is het vroegtijdig opsporen van aangeboren aandoeningen. Door deze aandoeningen vroegtijdig te diagnosticeren en te behandelen, kunnen ernstige handicaps, chronische aandoeningen of overlijden worden voorkomen. #### 1.1.1 Criteria voor screening Een aandoening komt in aanmerking voor neonatale screening indien aan de volgende criteria wordt voldaan: * **Vroege klinische diagnose is onmogelijk:** Dit geldt met name voor asymptomatische aandoeningen bij de geboorte. * **Relatief hoge incidentie:** De aandoening komt met een zekere frequentie voor in de populatie. * **Werkzame en haalbare behandeling beschikbaar:** Er moet een effectieve behandeling bestaan die de prognose verbetert. * **Vroegtijdige opsporing leidt tot betere prognose:** De vroege diagnose en behandeling hebben een aantoonbaar positief effect op de uitkomst voor het kind. * **Automatiseerbare, goedkope screeningstest:** De test moet efficiënt, kosteneffectief en betrouwbaar zijn. #### 1.1.2 Kenmerken van een ideale screeningstest Een ideale screeningstest bezit de volgende eigenschappen: * **Zeer hoge gevoeligheid:** Er worden zo min mogelijk vals-negatieve resultaten gerapporteerd (weinig zieke kinderen worden gemist). * **Hoge specificiteit:** Er worden zo min mogelijk vals-positieve resultaten gerapporteerd (weinig gezonde kinderen worden onterecht als ziek aangemerkt). #### 1.1.3 Toestemming en financiering De screeningstest wordt gratis aangeboden door de overheid. Indien er aanvullende onderzoeken nodig zijn na een afwijkende screening, komt de mutualiteit tussenbeide voor de financiering. Het is essentieel dat de ouders geïnformeerde toestemming geven voor de screening. ### 1.2 Het screeningsonderzoek: de hielprik #### 1.2.1 De Guthrie-test (hielprik) De hielprik, ook wel de Guthrie-test genoemd, is de meest gebruikte methode voor neonatale screening. Het betreft de afname van een klein beetje bloed uit de hiel van de pasgeborene. #### 1.2.2 Evolutie en omvang van de screening Het aantal ziekten waarop gescreend wordt, is in de loop der jaren toegenomen. Momenteel wordt er in België gescreend op 18 aangeboren aandoeningen. Er wordt nog onderzocht of Severe Combined Immune Deficiency (SCID) toegevoegd kan worden aan het screeningsprogramma. #### 1.2.3 Tijdslijn van de afname * **Franstalige gemeenschap:** Sinds november 2020 vindt de hielprik vervroegd plaats, namelijk 48 uur na de geboorte in plaats van 72 tot 96 uur. De resultaten tonen aan dat de gevoeligheid en specificiteit van de analyses behouden blijven en er een belangrijke tijdwinst is. * **Vlaanderen:** Sinds januari 2024 vindt de screening ook in Vlaanderen plaats vanaf 48 uur na de geboorte. #### 1.2.4 Speciale protocollen voor prematuren en zieke neonaten Voor prematuren (< 34 weken) en ernstig zieke neonaten gelden aangepaste schema's: * **Eerste afname:** Vóór de start van een infuus op dag 0 (D0). * **Tweede afname:** Op dag 2 (D2). * **Derde afname:** Tussen de tweede en vierde levensweek. Deze aangepaste schema's zijn noodzakelijk omdat de interpretatie van de testresultaten bij deze kwetsbare groep anders kan zijn, met een verhoogd risico op vals-positieve of vals-negatieve resultaten. #### 1.2.5 Gebruik van navelstrengbloed Navelstrengbloed mag niet worden gebruikt voor neonatale screening. Bloedafnames zijn pas weer betrouwbaar twee weken na een transfusie. ### 1.3 De rol van de vroedvrouw De vroedvrouw speelt een cruciale rol in verschillende fasen van het screeningsproces: #### 1.3.1 Pre-analytische fase * **Informeren van de ouders:** Uitleg geven over de screening, het doel ervan, en het bewaren van de gegevens van hun kind, waarbij de privacy wordt gewaarborgd. * **Verkrijgen van geïnformeerde toestemming:** Mondelinge toestemming van de ouders wordt genoteerd op de achterzijde van het bloedkaartje, met vermelding van de gegevens van de zorgverstrekker en diens handtekening. * **Bloedstaal afnemen:** Het bloedstaal correct afnemen volgens de voorgeschreven procedure. * **Registratie van gegevens:** Invullen van alle vereiste gegevens op het bloedkaartje. * **Verzenden van het bloedkaartje:** Bezorgen van het ingevulde bloedkaartje aan het screeningscentrum. #### 1.3.2 Post-analytische fase * **Meedelen van resultaten:** Communiceren van de resultaten aan de ouders, waarbij de interpretatie van normale versus afwijkende resultaten correct wordt overgebracht. #### 1.3.3 Belangrijke taken voor de vroedvrouw * **Goed informeren:** Duidelijke en begrijpelijke uitleg geven aan de ouders. * **Mondelinge toestemming registreren:** Zorgen voor correcte administratie van de toestemming. * **Afname op het juiste tijdstip:** De bloedafname uitvoeren binnen de vereiste tijdsvensters. * **Resultaat meedelen:** Transparant communiceren over de uitkomsten van de screening. * **Bewaren van gegevens:** Verzekeren dat de gegevens correct worden beheerd. ### 1.4 Verloop van het screeningsonderzoek #### 1.4.1 Afname en verwerking van het bloedstaal * **Bloedkaartje:** Het bloed wordt opgevangen op filterpapier in cirkels op het bloedkaartje. Het is essentieel om het filterpapier niet aan te raken. * **Afname bij prematuren en zieke neonaten:** Speciale aandacht is vereist, omdat het risico op afwijkende resultaten groter is. * **Pijnstilling:** Indien nodig kan pijnstilling, voeding of sucrose worden toegepast tijdens de afname. * **Drogen en versturen:** Na de afname moet het bloedkaartje zorgvuldig drogen. Vervolgens wordt het zo snel mogelijk, idealiter binnen 24 uur (buiten weekends en feestdagen), per post of via een koerierdienst naar het screeningscentrum gestuurd in de daarvoor bestemde enveloppe. Vertragingen kunnen ernstige gevolgen hebben voor de te behandelen kinderen. #### 1.4.2 Analyse in het laboratorium * **Gegevensinvoer:** Alle gegevens van het bloedkaartje worden ingevoerd in het laboratoriumsysteem. * **Voorbereiding:** Rondjes met een diameter van 3 mm worden uit het filterpapier geponst. * **Analyse methoden:** De 18 aangeboren aandoeningen worden opgespoord met behulp van drie verschillende technieken. * **Doorlooptijd:** De analyses nemen 24 tot 48 uur in beslag. * **Herhaling bij afwijkende resultaten:** Indien een resultaat afwijkend is, wordt de analyse op hetzelfde bloedstaal driemaal herhaald om de betrouwbaarheid te garanderen. #### 1.4.3 Resultaat en follow-up * **Resultaatduur:** De resultaten zijn doorgaans na 3 weken beschikbaar. * **Communicatie bij afwijkende resultaten:** * Het laboratorium contacteert de materniteit, de vroedvrouw of de behandelende arts. * Afwijkende resultaten worden schriftelijk en telefonisch meegedeeld aan de aangeduide arts. * De arts informeert de ouders over het afwijkend resultaat en maakt verdere afspraken voor aanvullend onderzoek. * **Normale resultaten:** Indien de screening geen afwijking toont, worden de resultaten niet actief meegedeeld aan de ouders. * **Archivering:** Het screeningscentrum bewaart het bloedkaartje gedurende vijf jaar. De resultaten worden langer bijgehouden. De behandelend arts kan de resultaten en het bloedkaartje opvragen met toestemming van de ouders. * **Vergelijking geboortelijsten:** De geboortelijsten van materniteiten en zelfstandige vroedvrouwen worden manueel vergeleken met de ontvangen bloedkaartjes om te voorkomen dat stalen verloren gaan. #### 1.4.4 Belang van screeningsresultaten > **Tip:** Een screening is geen definitieve diagnose. Het is mogelijk dat ziektes worden gemist tijdens de screening. Aanvullend onderzoek is essentieel om een diagnose te bevestigen. ### 1.5 Aandoeningen waarop gescreend wordt De neonatale screening richt zich op een breed scala aan aangeboren aandoeningen, waaronder: * Stoornissen in het metabolisme van bouwstenen van eiwitten (aminozuurmetabolisme). * Stoornissen in de vetzuurverbranding. * Stoornissen in het hergebruik van de vitamine biotine. * Hormonale stoornissen. * Mucoviscidose (Cystic Fibrosis). * Spinale Musculaire Atrofie (SMA). #### 1.5.1 Congenitale hypothyreoïdie (CHT) * **Symptomen:** Verstandelijke en motorische achterstand, slecht drinken, hypotonie (slapheid), grote achterste fontanel, verstoorde temperatuurhuishouding, constipatie, macroglossie (vergrote tong). * **Behandeling:** Medicatie of een streng dieet (levenslang). * **Prognose:** Goed indien de therapie snel wordt gestart. #### 1.5.2 Mucoviscidose (CF) * **Definitie:** Een zeldzame, aangeboren, erfelijke stofwisselingsziekte die long- en spijsverteringsproblemen veroorzaakt. * **Incidentie:** Ongeveer 1 op 3500 levendgeborenen. * **Overervingspatroon:** Autosomaal recessief. * **Diagnose:** Vaak moeilijk in het eerste levensjaar op basis van symptomen. Een zweettest wordt uitgevoerd na een afwijkend screeningsresultaat om de diagnose te bevestigen. DNA-onderzoek kan de specifieke fouten identificeren. * **Prognose:** De levensverwachting is momenteel rond de 38 jaar. Vroege diagnose (vóór 2 maanden) leidt tot een betere prognose. #### 1.5.3 Spinale Musculaire Atrofie (SMA) * **Definitie:** Een zeldzame spierziekte waarbij de motorische zenuwcellen (alfa-motorneuronen) versneld afsterven, wat leidt tot toenemende spierzwakte in ledematen, romp en ademhalingsspieren. * **Oorzaak:** Verstoring van de signaaloverdracht van zenuwen naar spieren. * **Types:** Onderverdeeld in SMA type 1, 2, 3 en 4, gebaseerd op ernst en leeftijd van ontstaan. SMA type 1 en 2 komen het vaakst voor. * **Impact:** Zonder behandeling leiden SMA type 1 en 2 tot ernstige handicaps, rolstoelgebondenheid en, in het geval van type 1, een levensverwachting van minder dan 2 jaar. Type 3 patiënten leren stappen, maar verliezen dit vermogen later. * **Behandeling:** In België zijn er drie behandelingen beschikbaar. * **Belang van vroege diagnose:** "TIME IS NEURONS!" benadrukt de urgentie van vroege opsporing en behandeling. * **Dragerschap:** 1 op 45-50 personen is drager van het SMA-gen. ### 1.6 Erfelijkheid van aangeboren aandoeningen * **Overervingspatronen:** De twee belangrijkste patronen zijn dominant en recessief. Recessieve overerving komt frequent voor bij de aandoeningen die via de hielprik worden gescreend. * **Dragerschap:** Dragende ouders vertonen zelf geen klachten, waardoor zij vaak pas op de hoogte raken van het dragerschap wanneer zij een kind met een aandoening krijgen. Na de diagnose bij het kind worden de ouders vaak gescreend. * **Consanguïniteit:** Het risico op recessieve aandoeningen is groter bij consanguïne koppels (bijvoorbeeld neef-nicht). ### 1.7 Belang van tijdige interventie De neonatale screening is van cruciaal belang omdat veel aangeboren aandoeningen, indien onbehandeld, leiden tot ernstige, onherstelbare gevolgen. Vroege diagnose en interventie kunnen deze gevolgen voorkomen of significant verminderen, wat resulteert in een veel betere prognose en levenskwaliteit voor het kind. > **Voorbeeld:** Bij congenitale hypothyreoïdie kan een snelle start van hormoontherapie hersenbeschadiging voorkomen en een normale cognitieve en motorische ontwikkeling mogelijk maken. Zonder behandeling leidt dit tot permanente verstandelijke en motorische achterstand. --- # Wiegendoodpreventie Hieronder volgt de studiehandleiding voor wiegendoodpreventie. ## 2. Wiegendoodpreventie Wiegendood, of Sudden Infant Death Syndrome (SIDS), is het plotselinge, onverklaarbare overlijden van een kind jonger dan één jaar, meestal tijdens de slaap, waarbij na uitgebreid onderzoek geen doodsoorzaak kan worden vastgesteld. ### 2.1 Het triple risk-model Wiegendood wordt verklaard door het samenspel van genetische factoren, omgevingsfactoren, ontwikkelings- en gedragspatronen en etnische predisposities bij een kwetsbaar kind tijdens een specifieke ontwikkelingsfase. De mate waarin elke factor bijdraagt, kan variëren. De negatieve beïnvloeding van een efficiënte arousal (wekrespons) staat centraal in de pathogenese van wiegendood. * **Arousal:** Het mechanisme dat een kind wakker maakt bij een potentieel levensbedreigende situatie (bv. apneu, hypotensie). Dit kan spontaan (fysiologisch) of extern (omgevingsprikkels) optreden en leidt tot autonome of gedragsmatige reacties om veiligheid te garanderen. * **Gestoorde Arousal:** Een afwijkende arousal kan genetisch bepaald zijn, of veroorzaakt worden door prenatale blootstelling aan nicotine, buikligging, warme omgeving, drugs, etc. Een genetisch bepaalde vertraagde ontwikkeling van de hersenstamneuronen die verantwoordelijk zijn voor arousal kan een rol spelen. Deficiënte serotoninereceptoren in de ventrale medulla spelen mogelijk een rol in arousal, chemo-sensitiviteit, ademhaling en bloeddrukregulatie. ### 2.2 Algemene preventieadviezen Sinds 1994 worden algemene adviezen verspreid om wiegendood te voorkomen. De vroedvrouw en kinderarts spelen een cruciale rol in het informeren van ouders. Er worden vier algemeen aanbevolen maatregelen gehanteerd: 1. **Rugligging:** Dit is de enige veilige slaaphouding. 2. **Niet roken:** Roken tijdens en na de zwangerschap dient vermeden te worden. 3. **Laag houden temperatuur slaapomgeving:** Zorg voor een koele slaapomgeving. 4. **Hoofd en gezicht vrij:** Het vrijhouden van hoofd en gezicht is cruciaal voor thermoregulatie en ademhaling. Daarnaast is **regelmatig toezicht** belangrijk. ### 2.3 Risicofactoren van de omgeving Verschillende omgevingsfactoren kunnen het risico op wiegendood verhogen: #### 2.3.1 Slaaphouding * **Rugligging:** De enige veilige slaaphouding. Tijdens waken kunnen afwisselende houdingen de motoriek stimuleren. * **Buikligging:** Verhoogt het risico aanzienlijk. Dit kan leiden tot: * Verminderde arousal-respons. * Herinademing van uitgeademde lucht (rebreathing). * Lagere vasomotore tonus met sneller hartritme. * Verhoogde lichaamstemperatuur. * Verandering van slaaparchitectuur ten gunste van diepe slaap. * Het risico is het grootst bij jonge zuigelingen die nog niet zelfstandig kunnen wentelen en hun hoofd/nek langdurig in extensie en rotatie houden. * **Zijligging:** Onveilig. * **Inbakeren:** Kan het risico verhogen indien ouder dan 4 maanden. #### 2.3.2 Rookgedrag * **Roken tijdens zwangerschap:** Verhoogt het risico significant door de effecten van nicotine op de foetale ontwikkeling, cardiovasculaire controle en hersenontwikkeling (arousal). * **Passief roken:** Verhoogt het risico, zij het in mindere mate dan actief roken tijdens de zwangerschap. Rookstop wordt sterk aanbevolen. #### 2.3.3 Temperatuur slaapomgeving * **Koele slaapomgeving:** Aanbevolen wordt 20 °C tot 8 weken, daarna 18 °C. * **Hoofd en gezicht vrij:** Essentieel voor thermoregulatie, aangezien het hoofd verantwoordelijk is voor 80% van de warmte-uitwisseling. Het bedekken van het hoofd kan snel leiden tot een stijging van de lichaamstemperatuur. #### 2.3.4 Toezicht * **Regelmatig en direct toezicht:** De enige betrouwbare manier om een slapend kind te controleren. * **Co-sleeping (in dezelfde kamer, apart bed):** Verlaagt de kans op wiegendood tot 6 maanden door intensiever toezicht en verhoogde arousal bij het kind door de aanwezigheid van de ouder. Dit geldt voor zowel nacht- als dag dutjes. #### 2.3.5 Seizoen Er is een seizoensvariatie, waarbij wiegendood vaker voorkomt in de winter. #### 2.3.6 Bedmateriaal * **Veilige slaapomgeving:** Bedmateriaal moet goede ventilatie garanderen. Een slaapzak heeft de voorkeur boven een laken. * **Vermijden van bedekking hoofd/gezicht:** Het hoofd en gezicht mogen niet per ongeluk bedekt worden door lakens, dekens, dekbedden of knuffels. Dit kan rebreathing of warmtestuwing veroorzaken. Zorg dat het kind met de voetjes tegen het voeteneinde ligt om onder de deken te glijden te voorkomen. * **Slapen in autostoel:** Afgeraden vanwege het risico op hypoxie door de zittende houding en flexie van het hoofd, wat luchtwegobstructie kan veroorzaken. Ook de autogordels kunnen de thoraxexpansie beperken. #### 2.3.7 Samen slapen (bed-sharing) * **Gevaarlijk:** Onvoldoende evidentie dat bed-sharing veilig is in Westerse culturen. Risico's omvatten accidentele verstikking, verhoogde omgevingstemperatuur, niet vrij blijven van het hoofd, en hypoxie door rebreathing. Risico verhoogd bij vermoeidheid, roken, alcohol of drugsgebruik van de ouder. In culturen waar bed-sharing een gewoonte is, zijn de slaapomstandigheden vaak anders (bv. stevige mat op de grond). #### 2.3.8 Fopspeen * **Niet afgeraden:** Kan een preventief effect hebben. Mogelijke verklaringen zijn: * Lagere arousaldrempel. * Motorisch rustiger, minder kans op secundaire buikligging. * Minder gastro-oesofageale regurgitatie. * Versterking orofaryngeale spieren ter voorkoming van obstructieve apneus. * **Nadelen:** * Mogelijke invloed op tandontwikkeling (malocclusie) bij langdurig gebruik (na 12 maanden). * Vaker voorkomende otitis media (vooral na 6 maanden). * Potentiële interferentie met melkproductie bij borstvoeding (uitstellen tot de borstvoeding goed op gang is). * Vaker voorkomende gastro-intestinale infecties en orale candidose (hygiëne is belangrijk). #### 2.3.9 Plotse verandering in omgeving * **Stress en verandering slaappatroon:** Veranderingen zoals starten op een kinderdagverblijf kunnen stress veroorzaken en leiden tot slaapdeprivatie, wat de arousal kan verminderen en apneus kan doen toenemen. Wennen aan de nieuwe omgeving is belangrijk. Dit geldt ook voor logeren of verhuizen. #### 2.3.10 Kindermishandeling * **Niet automatisch wiegendood:** Herhaald plots overlijden binnen een gezin wijst niet automatisch op wiegendood. Een grondige anamnese en onderzoek zijn noodzakelijk om mishandeling uit te sluiten. ### 2.4 Kindfactoren Verschillende factoren gerelateerd aan het kind zelf kunnen het risico op wiegendood beïnvloeden: #### 2.4.1 Leeftijd * **Vooral < 6 maanden:** De piek ligt tussen 2 en 4 maanden. Dit is gerelateerd aan het falen van de wekrespons. #### 2.4.2 Geslacht * **Jongens:** Tweemaal zo vaak getroffen als meisjes. #### 2.4.3 Genetisch profiel * **Genetische defecten:** Kunnen risicoverhogend werken in combinatie met andere factoren, zoals cardiale ionkanaalpathologie, serotoninetransporter-pathologie, afwijkende enzymatische afbraak van nicotine, defecten in het immuunsysteem, of metabole aandoeningen (bv. MCAD). #### 2.4.4 Voeding * **Borstvoeding:** Hoewel beschouwd als de gouden standaard voor voeding, is het geen directe preventieve factor tegen wiegendood. Wel zijn er frequentere arousals bij borstgevoede kinderen, wat een beschermend effect kan verklaren, met name rond de leeftijd van 2-3 maanden. Het beschermende effect kan echter ook verklaard worden door gunstige omgevingsfactoren (bv. minder roken, hogere socio-economische status) die vaak samengaan met borstvoeding. #### 2.4.5 Prematuriteit * **Verhoogd risico:** Prematuren, vooral die met een geboortegewicht lager dan 1000 gram, hebben vaker apneus. Het risico op wiegendood is omgekeerd evenredig met het geboortegewicht en de zwangerschapsduur. * **Preventieve aandachtspunten:** * Rugligging na de fase van respiratoire problemen. * Vermijden van roken tijdens de zwangerschap (verhoogt kans op preterme arbeid). * Aangepaste omgevingstemperatuur (hoger voor pretermen, maar te wijzigen zodra intensieve zorg niet meer nodig is). * Moedermelk heeft een beschermende invloed binnen de groep prematuur geborenen, mogelijk door het voorkomen van andere risicoverhogende factoren. #### 2.4.6 Medicatie * **Vermijden:** Geneesmiddelen die het wekmechanisme beïnvloeden, zoals bepaalde hoestsiropen, moeten vermeden worden. #### 2.4.7 Vaccinaties * **Geen risicoverhogend effect:** Vaccineren heeft geen verhoogd risico op wiegendood. Integendeel, vaccinaties verminderen de zuigelingensterfte door infectieziekten drastisch en zijn een belangrijke preventieve maatregel. #### 2.4.8 Infectieziekten * **Geen direct causaal verband:** Hoewel bovenste luchtweginfecties frequent voorkomen bij zuigelingen, is er geen direct causaal verband met wiegendood. Bij reeds bestaande wekrespons-problemen kunnen infecties echter wel leiden tot levensbedreigende apneus. #### 2.4.9 ALTE (Apparent Life-Threatening Event) * **Twee onafhankelijke entiteiten:** ALTE is een acuut voorval waarbij een zuigeling schijnbaar levensbedreigende symptomen vertoont, wat een andere entiteit is dan wiegendood. Er is geen verhoogde kans op wiegendood na een ALTE. Oorzaken van ALTE kunnen divers zijn (bv. reflux, epilepsie, luchtwegobstructies, medicatie, hartritmestoornissen, metabole oorzaken). ### 2.5 Ouderfactoren Factoren gerelateerd aan de ouders dragen ook bij aan het risico: #### 2.5.1 Rookgedrag * Zie Risicofactoren van de omgeving - Rookgedrag. #### 2.5.2 Alcohol * **Risicoverhogend:** Alcoholgebruik rond de conceptie en tijdens het derde trimester van de zwangerschap verhoogt het risico. Alcoholgebruik van de moeder kort voor het overlijden verhoogt het risico aanzienlijk. Siblings van foetale alcohol syndroom kinderen hebben een verhoogd risico op wiegendood. #### 2.5.3 Drugs * **Risicoverhogend:** De kans op wiegendood is verhoogd bij gebruik van drugs, met een risico dat afhangt van het type drug en combinaties. Ook postnatale abstinentieverschijnselen bij het kind kunnen een rol spelen. Het risico is vaak geassocieerd met andere factoren zoals jonge moeders, laag opleidingsniveau, alleenstaand ouderschap en ongunstige verzorgingsfactoren. #### 2.5.4 Lagere socio-economische status * **Verhoogd risico:** Wiegendood komt vaker voor in lagere sociaaleconomische klassen, deels door een combinatie met minder gunstige omgevingsfactoren. #### 2.5.5 Etniciteit * **Hogere incidentie bij bepaalde groepen:** In de VS (zwarte bevolking, indianen, Eskimo's), Australië (Aboriginals) en Nieuw-Zeeland (Maori's) is de incidentie hoger. Dit wordt vermoedelijk veroorzaakt door geassocieerde biologische, omgevings- en sociaaleconomische factoren. --- > **Tip:** Een grondige kennis van deze risicofactoren en de bijbehorende preventieve maatregelen is essentieel voor zorgverleners om ouders correct te kunnen adviseren en het risico op wiegendood te minimaliseren. Het benadrukken van de eenvoudige, maar effectieve adviezen zoals rugligging en een veilige slaapomgeving is cruciaal. --- # Vaccinatieschema en specifieke vaccins Dit gedeelte van het document beschrijft het Belgische vaccinatieschema voor kinderen en de specifieke vaccins die worden toegediend, inclusief hun doel en de ziekten die ze helpen voorkomen. ## 3. Vaccinatieschema en specifieke vaccins Het Belgische vaccinatieschema, voorgesteld door de Hoge Gezondheidsraad, wordt gratis aangeboden via Kind & Gezin, de huisarts of kinderarts. Enkel de poliovaccinatie is wettelijk verplicht. Vaccins worden ingespoten in de dij of bovenarm. Voor ouders die hun (ongeboren) baby willen beschermen, zijn er ook pre- en postnatale vaccinaties mogelijk. ### 3.1 Het Belgische vaccinatieschema Het basisvaccinatieschema omvat de volgende vaccins: * **Hexavalent vaccin** (zesvoudig vaccin) * **Pneumokokken vaccin** * **Mazelen-Bof-Rubella vaccin** * **Meningokokken vaccin** * **Humaan Papillomavirus vaccin** * **Rotavirusvaccin** #### 3.1.1 Specifieke vaccins en hun werking ##### 3.1.1.1 Hexavalent vaccin Dit vaccin beschermt tegen zes ziekten: * **Poliomyelitis (polio)**: Veroorzaakt een opstijgende verlamming van de spieren, met mogelijk uitval van de ademhalingsspieren. Dankzij vaccinatie is deze ziekte bijna volledig uitgeroeid. Het vaccinatieformulier moet ingediend worden bij het gemeentehuis vóór de leeftijd van 18 maanden. * **Difterie (kroep)**: Een besmettelijke ziekte veroorzaakt door een bacterie, die leidt tot verstopping van de bovenste luchtwegen met verstikking tot gevolg. Het tast ook het hart, de nieren en het zenuwstelsel aan. In West-Europa is difterie uiterst zeldzaam geworden. * **Tetanus (klem)**: Een ernstige, levensbedreigende infectie door de bacterie *Clostridium tetani*. Gifstoffen blokkeren bepaalde zenuwen, wat leidt tot verkramping van alle spieren, beginnend bij de kaakspieren. Besmetting gebeurt via een wonde die weinig zuurstof krijgt. Een herhalingsvaccin om de 10 jaar is vereist. * **Pertussis (kinkhoest)**: Een zeer besmettelijke krampachtige hoest die zuurstoftekort en braken kan veroorzaken. Het is vooral gevaarlijk voor neonaten en kan symptomen tot 3 maanden geven. * **Haemophilus influenzae type b (Hib)**: In gebruik sinds 1992, dit vaccin voorkomt ernstige infecties zoals NKO-infecties, pneumonie, sepsis en hersenvliesontsteking bij kinderen jonger dan 5 jaar. Het kan ook epiglotitis (levensbedreigende ontsteking van de strotklep) veroorzaken, met een fatale afloop. Overdracht gebeurt via druppels. * **Hepatitis B**: Een virus dat de lever aantast. Een acuut verloop kan leiden tot moeheid, griepachtige symptomen, slechte eetlust, misselijkheid, buikklachten en geelzucht. Overdracht kan van moeder op kind, via seksueel contact of bloed. Chronische infectie (10% van de gevallen) kan leiden tot ernstige leverziekten zoals cirrose en leverkanker. ##### 3.1.1.2 Pneumokokken vaccin Dit vaccin beschermt tegen de 13 meest voorkomende stammen van *Streptococcus pneumoniae*. Het kan leiden tot een gevarieerd ziektebeeld, gaande van luchtweginfecties tot sinusitis, longontsteking, hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging. Overdracht gebeurt via speekseldruppels. Prematuren krijgen een extra dosis van dit vaccin. ##### 3.1.1.3 Mazelen-Bof-Rubella vaccin Dit drievoudige vaccin is gericht tegen drie virusziekten die vroeger veel voorkwamen op kinderleeftijd. Het wordt toegediend rond de leeftijd van één jaar. Soms treedt koorts op, 7 tot 10 dagen na de injectie. * **Mazelen**: Verspreidt zich via de lucht (druppels). Symptomen zijn griepachtig (rode ogen, neusloop, bronchitis die kan uitlopen op longontsteking) en een typische huiduitslag die begint achter de oren en zich over het hele lichaam verspreidt. Mazelen kan ernstige complicaties veroorzaken zoals longontsteking en hersenontsteking (ongeveer 1 op 1000 gevallen). Er is geen specifieke behandeling. Wereldwijd zijn er nog uitbraken van mazelen. * **Bof (dikoor)**: Een ernstige virale infectieziekte met typisch ontstoken speekselklieren bij het oor. Overdracht gebeurt via vochtdruppeltjes en direct contact. Complicaties kunnen hersenvliesontsteking en bij jongens vanaf de puberteit ontsteking van de teelballen (kan steriliteit veroorzaken) zijn. * **Rubella (rode hond)**: Een milde virale infectie die keel- en gewrichtsontstekingen kan veroorzaken. Overdracht gebeurt via druppels. Rubella is gevaarlijk voor zwangere vrouwen, omdat het aangeboren afwijkingen bij de baby kan veroorzaken. Een herhalingsvaccinatie vóór de puberteit is belangrijk. ##### 3.1.1.4 Meningokokken vaccin Meningokokkeninfecties zijn ernstige bacteriële ziekten die hersenvliesontsteking (meningitis), hersenontsteking (encefalitis) of bloedvergiftiging (sepsis) kunnen veroorzaken, veroorzaakt door de bacterie *Neisseria meningitidis* (types A, B, C, W, Y). Overdracht gebeurt via druppels en de afloop kan zeer snel en fataal zijn. * **Meningokokken C**: Vroeger verantwoordelijk voor een derde van alle ernstige meningokokkeninfecties. * **Meningokokken ACWY**: Sinds juli 2019 wordt vaccinatie tegen ACWY aanbevolen, en sinds juli 2023 is dit gratis. Dit vaccin is belangrijk omdat types W en Y in opmars zijn. * **Meningokokken B**: Het meest voorkomende type in België. Dit vaccin is geen deel van het basisschema en kost € 87 per dosis (2 of 3 dosissen nodig). Vooral jonge kinderen en jongvolwassenen worden getroffen. ##### 3.1.1.5 Humaan Papillomavirus (HPV) vaccin Er bestaan meer dan 150 types HPV. Enkele types veroorzaken kanker (o.a. baarmoederhals-, anus-, schaamstreek- en mond- en keelkanker), terwijl andere wratten veroorzaken. Het vaccin is bedoeld ter preventie van deze kankers en genitale wratten. Het wordt toegediend aan jongeren in het eerste jaar van het secundair onderwijs, met 2 dosissen met een interval van 6 maanden. Het vaccin is het meest doeltreffend bij contact met het virus. Besmetting gebeurt door intiem en seksueel contact. ##### 3.1.1.6 Rotavirusvaccin Dit vaccin is gericht tegen rotavirus, een oorzaak van besmettelijke maag-darminfecties bij baby's en jonge kinderen, met gevaar voor ernstige uitdroging. Overdracht gebeurt via contact met stoelgang. Het vaccin maakt geen deel uit van het basisvaccinatieprogramma, maar is wel aanbevolen voor kinderen jonger dan 6 maanden. Het is een levend verzwakt vaccin dat oraal wordt toegediend. Er zijn 2 of 3 dosissen nodig, afhankelijk van het merk. Het vaccin kost ongeveer € 12 en moet in de koelkast (2-8°C) bewaard worden. ### 3.2 Bijzonderheden voor prematuren en zieke neonaten * Bij een zwangerschapsduur van minder dan 37 weken wordt er een extra dosis tegen pneumokokken toegediend op 12 weken leeftijd. * De vaccins van 15 maanden worden vervroegd naar 13 maanden. ### 3.3 Andere aanbevolen vaccins Naast het basisschema zijn er andere vaccins voor individuele bescherming beschikbaar, zoals tegen meningokokken B, windpokken en hepatitis A. Raadpleeg hiervoor de behandelende arts. > **Tip:** Raadpleeg altijd de meest recente aanbevelingen van de Hoge Gezondheidsraad voor het actuele vaccinatieschema en mogelijke aanpassingen. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Neonatale screening | Een medische procedure die bij pasgeboren baby's wordt uitgevoerd om vroegtijdig aangeboren aandoeningen op te sporen. Dit gebeurt meestal door middel van een hielprik, waarbij bloed wordt afgenomen om te testen op diverse stofwisselingsziekten en hormonale stoornissen. | | Guthrie-hielprik | Een specifieke methode voor neonatale screening waarbij een klein bloedmonster wordt afgenomen uit de hiel van een pasgeborene. Dit bloed wordt vervolgens op speciaal filterpapier gedroogd en geanalyseerd op de aanwezigheid van verschillende aangeboren aandoeningen. | | Aangeboren aandoeningen | Ziekten of afwijkingen die reeds bij de geboorte aanwezig zijn. Deze kunnen genetisch bepaald zijn of ontstaan tijdens de zwangerschap door externe factoren en kunnen variëren van milde tot zeer ernstige gevolgen voor de gezondheid. | | Werkzame en haalbare behandeling | Een behandelingsoptie die effectief is in het corrigeren of beheersen van een aandoening en die praktisch uitvoerbaar is binnen de bestaande medische mogelijkheden en middelen. | | Hoge gevoeligheid (sensitiviteit) | De mate waarin een test in staat is om alle daadwerkelijk zieke personen correct te identificeren als positief. Een hoge gevoeligheid betekent dat er weinig vals-negatieve resultaten zijn. | | Hoge specificiteit | De mate waarin een test in staat is om alle gezonde personen correct te identificeren als negatief. Een hoge specificiteit betekent dat er weinig vals-positieve resultaten zijn. | | Pre-analytische fase | De fase in een medisch laboratoriumonderzoek die voorafgaat aan de daadwerkelijke analyse van het monster. Dit omvat de correcte afname, identificatie, verwerking, opslag en transport van het monster. | | Post-analytische fase | De fase in een medisch laboratoriumonderzoek die volgt op de analyse van het monster. Dit omvat de interpretatie van de resultaten, het opstellen van het rapport, de communicatie van de resultaten en de daaropvolgende klinische beslissingen. | | Wiegendood (SIDS) | Sudden Infant Death Syndrome, het plotselinge en onverwachte overlijden van een schijnbaar gezonde zuigeling jonger dan één jaar, waarvoor na grondig onderzoek geen duidelijke doodsoorzaak kan worden vastgesteld. | | Risicofactoren | Factoren die de kans op het optreden van een bepaalde gebeurtenis, zoals wiegendood, verhogen. Deze kunnen zowel intrinsiek aan het individu zijn (bv. leeftijd, genetisch profiel) als omgevingsgebonden (bv. slaaphouding, roken). | | Arousal | Het proces waarbij een slapend persoon wordt gewekt of de aandacht wordt getrokken door een prikkel. Een adequate arousal-respons is essentieel om te reageren op potentieel levensbedreigende situaties tijdens de slaap, zoals ademhalingsstilstand. | | Triple risk-model | Een theoretisch model dat beschrijft hoe wiegendood ontstaat door de interactie van drie factoren: een kwetsbare zuigeling (bv. genetische aanleg, onrijpheid), een kritieke ontwikkelingsperiode (vaak 2-4 maanden) en externe stressoren (bv. buikligging, oververhitting). | | Consanguïene koppels | Koppels die verwant zijn, zoals neef en nicht. Bij dergelijke koppels is de kans op het doorgeven van recessieve genetische aandoeningen groter, omdat de kans op het dragen van dezelfde recessieve genen toeneemt. | | Congenitale hypothyreoïdie | Een aangeboren te traag werkende schildklier. Deze aandoening kan leiden tot ernstige ontwikkelingsachterstanden, waaronder verstandelijke en motorische handicaps, als deze niet vroegtijdig wordt behandeld met schildklierhormonen. | | Mucoviscidose (Cystic Fibrosis) | Een erfelijke ziekte die voornamelijk de longen en het spijsverteringssysteem aantast door de productie van taai slijm. Dit kan leiden tot chronische longinfecties, ademhalingsproblemen en spijsverteringsstoornissen. | | Spinale musculaire atrofie (SMA) | Een groep zeldzame genetische neuromusculaire aandoeningen die gekenmerkt worden door progressieve spierzwakte en atrofie. Dit komt door het afsterven van motorische zenuwcellen in het ruggenmerg, wat leidt tot moeilijkheden met bewegen en ademen. | | Hexavalent vaccin | Een gecombineerd vaccin dat bescherming biedt tegen zes infectieziekten: difterie, tetanus, kinkhoest, H. influenzae type b, hepatitis B en poliomyelitis. Dit vermindert het aantal injecties dat een kind nodig heeft. | | Mazelen-Bof-Rubella (MBR) vaccin | Een drievoudig vaccin dat bescherming biedt tegen drie virale kinderziekten: mazelen, bof en rodehond. Deze ziekten kunnen ernstige complicaties veroorzaken, waaronder hersenontsteking en onvruchtbaarheid. | | Humaan Papillomavirus (HPV) | Een groep virussen die voornamelijk via seksueel contact worden overgedragen en verantwoordelijk kunnen zijn voor genitale wratten en verschillende vormen van kanker, waaronder baarmoederhalskanker. | | Rotavirusvaccin | Een vaccin dat bescherming biedt tegen rotavirusinfecties, een veelvoorkomende oorzaak van ernstige diarree en uitdroging bij baby's en jonge kinderen. Het vaccin wordt oraal toegediend. | | Autosomaal recessief | Een overervingspatroon waarbij een genetische aandoening alleen tot uiting komt als een persoon twee kopieën van een bepaald afwijkend gen heeft geërfd, één van elke ouder. Dragers van één afwijkend gen vertonen meestal geen symptomen. | | Diphtheria (kroep) | Een ernstige, besmettelijke bacteriële infectie die de keel en luchtwegen aantast, wat kan leiden tot verstikking. Het vaccin is zeer effectief in het voorkomen van deze ziekte. | | Tetanus (klem) | Een potentieel dodelijke bacteriële infectie veroorzaakt door de bacterie Clostridium tetani, die giftige stoffen produceert die spierverkrampingen veroorzaken. Besmetting vindt plaats via wonden die in contact komen met de bacterie. | | Pertussis (kinkhoest) | Een zeer besmettelijke bacteriële infectie die ernstige, krampachtige hoestbuien veroorzaakt, met een risico op zuurstoftekort, vooral gevaarlijk voor jonge baby's. | | Haemophilus influenzae type b (Hib) | Een bacterie die ernstige infecties kan veroorzaken zoals hersenvliesontsteking, longontsteking en keelontsteking, vooral bij kinderen jonger dan vijf jaar. Vaccinatie heeft het voorkomen hiervan drastisch verminderd. | | Hepatitis B | Een virale infectie die de lever aantast en chronisch kan worden, met een verhoogd risico op levercirrose en leverkanker. Overdracht kan plaatsvinden van moeder op kind, via bloed of seksueel contact. | | Pneumokokkenvaccin | Een vaccin dat bescherming biedt tegen infecties veroorzaakt door Streptococcus pneumoniae bacteriën, zoals longontsteking, bloedvergiftiging en hersenvliesontsteking. | | Meningokokkeninfectie | Een ernstige bacteriële infectie veroorzaakt door Neisseria meningitidis, die hersenvliesontsteking (meningitis), hersenontsteking (encefalitis) of bloedvergiftiging (sepsis) kan veroorzaken. Kan snel fataal verlopen. |

# Voeding van de neonaat Dit studiemateriaal biedt een uitgebreide samenvatting van de voeding van de neonaat, waarbij de nadruk ligt op de superioriteit van borstvoeding, de samenstelling en wettelijke aspecten van kunstvoeding, en de praktische bereiding en hoeveelheden van flesvoeding. ## 1. Voeding ### 1.1 Introductie en superioriteit van borstvoeding Borstvoeding wordt beschouwd als de gouden standaard voor de voeding van pasgeborenen. De belangrijkste redenen voor deze superioriteit zijn: * **Aangepaste samenstelling:** Moedermelk is qua samenstelling perfect afgestemd op de behoeften van de neonaat, wat ook geldt voor de samenstelling die constant verandert tijdens de lactatieperiode (eerste dagen vs. weken, ochtend vs. avond). Koemelk daarentegen is, onbewerkt, nutritioneel ongeschikt voor een zuigeling vanwege een te hoog eiwit- en mineralengehalte (zoals natrium) en een te laag lactosegehalte. De socio-economische reden voor het gebruik van koemelk als basis voor zuigelingenmelk is de ruime beschikbaarheid. * **Immunologische voordelen:** Moedermelk bevat antistoffen en andere immuunfactoren die de baby beschermen tegen infecties. * **Emotionele en relationele aspecten:** Borstvoeding bevordert de binding (bonding) tussen moeder en kind. Kunstvoeding is onderhevig aan trends en ouders zijn vaak beïnvloedbaar door aantrekkelijke verpakkingen en slogans. ### 1.2 Wettelijke bepalingen over samenstelling van kunstvoeding Wettelijke bepalingen reguleren de samenstelling van zuigelingenvoeding: * **Volledige zuigelingenmelk:** Geschikt van geboorte tot 6 maanden. * **Opvolgvoeding:** Geschikt van 6 maanden tot 12 maanden. ### 1.3 Borstvoeding: aanbevelingen en stellingen De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beveelt het volgende aan met betrekking tot borstvoeding: * **Exclusieve borstvoeding:** Gedurende de eerste 4 tot 6 maanden. * **Bijvoeding:** Het geven van (suiker)water of kunstvoeding tijdens de eerste levensdagen wordt afgeraden. Indien de baby dorst heeft, kan een extra borstvoeding aangeboden worden. * **Vaste voeding:** Na 6 maanden dient borstvoeding gecombineerd te worden met vaste voeding, die gestart kan worden vanaf 4 maanden. Enkele belangrijke stellingen over moedermelk: * **Glutenintroductie:** Gluten worden bij voorkeur geleidelijk opgestart vanaf 4 maanden en voor 12 maanden, bij voorkeur terwijl de baby nog borstvoeding krijgt. Dit kan de incidentie van coeliakie, diabetes type 1 en tarweallergie verminderen. * **Roken:** Roken is geen contra-indicatie voor borstvoeding, hoewel blootstelling aan rook door jonge kinderen wel vermeden moet worden. * **Medicatie:** Het gebruik van medicatie door de moeder moet individueel worden beoordeeld op mogelijke effecten voor het kind. ### 1.4 Contra-indicaties voor borstvoeding Absolute contra-indicaties voor borstvoeding zijn onder andere: * HIV-positiviteit * Actieve tuberculose (totdat de moeder niet meer besmettelijk is) * Acute CMV-infectie bij de moeder indien borstvoeding wordt gegeven aan een prematuur (<1500 gram) * Gebruik van radioactieve producten * Druggebruik (cocaine, heroïne, marihuana) * Ernstig alcoholisme * Bepaalde medicatie (vereist individuele afweging) Relatieve contra-indicaties of situaties die specifieke aandacht vereisen: * **Herpes simplex laesies op de borst:** Direct contact vermijden, kan doorgaan met de niet-aangetaste borst onder strikte handhygiëne. * **Genitale of orale herpes:** Handhygiëne en dragen van een masker. ### 1.5 Voordelen van borstvoeding **Voordelen voor het kind:** * Minder infecties (gastro-intestinale, otitis media, respiratoire, urinewegen, bacteriële meningitis, sepsis bij prematuren). * Verminderd risico op wiegendood (SIDS). * Mogelijk verminderd risico op later overgewicht en obesitas, in positieve relatie tot de duur van de lactatieperiode. Dit wordt toegeschreven aan beschermende stoffen in moedermelk, een lager eiwitgehalte en de zelfregulerende voedingsmechanismen bij voeden op verzoek. **Voordelen voor de moeder:** * Verminderde postpartum-bloedingen en snellere involutie van de uterus (door oxytocine). * Verminderd menstrueel bloedverlies en gedeeltelijke anticonceptie (lactatieamenorroe). * Mogelijk sneller terugkeer naar pre-zwangerschapsgewicht. * Lager risico op premenopauzale borstkanker. * Verminderd risico op ovariumkanker. * Verminderd risico op diabetes mellitus type 2. * Verminderde kans op heupfracturen en osteoporose in de postmenopauze. * Positieve psychologische effecten zoals optimale moeder-kindbinding en versterking van het zelfvertrouwen bij geslaagde borstvoeding. ### 1.6 Zuigelingenvoeding (kunstvoeding) #### 1.6.1 Water voor bereiding * **Flessenwater:** Mineraalarm, niet-bruisend flessenwater ("geschikt voor bereiding van zuigelingenmelk") heeft de voorkeur. Flessenwater mag niet gekookt worden. Een geopende fles water mag maximaal 24 uur in de koelkast bewaard worden. Gebruik geen water uit "gekoelde fonteinen". * **Leidingwater:** Bruikbaar mits aan bepaalde voorwaarden voldaan wordt: * Zo laag mogelijk nitraat- en natriumgehalte. Maximaal 25 mg nitraat per liter water is veilig voor baby's. * Ontluchtingstijd respecteren (water laten stromen alvorens op te vangen). * Niet uit loden leidingen. * Geen rechtstreekse verbinding met circuits voor ander water. * Alleen koud water rechtstreeks uit de kraan gebruiken. * Kraan en omgeving goed onderhouden. * Niet koken, geen ontsmettingsmiddelen toevoegen. * Niet filteren of ontharden. * **Putwater:** Wordt **niet** aanbevolen. #### 1.6.2 Fles en toebehoren * Verschillende types flessen zijn beschikbaar. * Flessen en toebehoren moeten voor het eerste gebruik gesteriliseerd worden. * De voeding kan toegediend worden op ongeveer 37°C (lichaamstemperatuur) of op kamertemperatuur (ongeveer 20°C). Lauwe of koude melk is acceptabel, maar niet té koud. #### 1.6.3 Melkpoeder: samenstelling en types De samenstelling van melkpoeder is wettelijk vastgelegd. Voorkeur gaat uit naar: * Zo laag mogelijk eiwitgehalte. * Toevoeging van langeketen vetzuren. * Toevoeging van prebiotica/HMO (humane melk oligosachariden) en/of probiotica. Deze hebben als doel de ontwikkeling van een evenwichtig darmmicrobioom en immuunsysteem te stimuleren. * **Prebiotica:** Vezels die het microbioom beïnvloeden. * **Probiotica:** Goede bacteriën. * **HMO's:** Korte suikerketens die de gezonde ontwikkeling van de baby kunnen stimuleren en beschermen tegen infecties. Verschillende types melkpoeders: * **Gewone startvoeding:** Op basis van koemelkeiwit, aangepast qua suikers, mineralen en vetgehalte. Bruikbaar voor de meeste pasgeborenen. * **Partieel hydrolysaat:** Eiwitten zijn gedeeltelijk afgebroken. Wordt soms gebruikt om risico op atopie en KMEA (koemelkallergie) te verminderen, maar de effectiviteit hiervan is wetenschappelijk onderwerp van discussie. * **Semi-elementaire voeding:** Eiwitten zijn extensief gehydrolyseerd. Kan lactosevrij zijn en wordt gebruikt voor de behandeling van KMEA. Terugbetaald onder strenge voorwaarden. * **Andere voedingen:** Anti-regurgitatie voedingen en comfortvoedingen bij verteringsongemakken. Extra-verzadiging voedingen missen wetenschappelijke evidentie. #### 1.6.4 Bereiding van de fles * **Maatvoering:** Gebruik **nooit** het maatje van een ander melkmerk, aangezien de korrelgrootte kan verschillen. * **Verhouding:** De standaardverhouding is 1 maatschepje melkpoeder per 30 ml water. Een afgestreken maatschepje is essentieel. * Te veel maatschepjes: melk te geconcentreerd, belast de spijsvertering en nieren, kan verstopping veroorzaken. * Te weinig maatschepjes: melk te waterig, onvoldoende voedingsstoffen voor groei. * **Graanvlokken:** Voeg geen meel of graanvlokken toe aan voedingen voor baby's jonger dan 4 maanden. * **Procedure:** 1. Giet het nodige water in de fles (kamertemperatuur of opgewarmd tot 37-40°C). 2. Voeg het aangewezen aantal maatschepjes toe. 3. Sluit de fles af (zonder de speen aan te raken). 4. Rol de fles tussen de handen en schud tot alles is opgelost (niet te hevig schudden om luchtbellen te voorkomen). 5. Controleer de temperatuur van de melk (binnenkant pols) indien opgewarmd. 6. Maak de melk **altijd vlak voor de voeding klaar**. Melk is een voedingsbodem voor bacteriën. 7. Klaargemaakte melk mag maximaal 24 uur in de koelkast bewaard worden. Laat klaargemaakte melk uit de koelkast niet vanzelf tot kamertemperatuur komen. 8. Warm de flesvoeding niet opnieuw op, behalve tijdens dezelfde maaltijd als de melk koud is geworden. 9. Bewaar nooit restjes, gooi ze na de voeding weg. 10. **Speciaal voor voedingen met probiotica:** Warm het water eerst op tot 37-40°C alvorens het poeder toe te voegen, aangezien probiotica niet bestand zijn tegen hoge temperaturen. #### 1.6.5 Hoeveelheden De benodigde hoeveelheid voeding per kilogram lichaamsgewicht is als volgt: * **Dag van de geboorte (dag 0):** 40 ml per kg * **Dag 1:** 60 ml per kg * **Dag 2:** 80 ml per kg * **Dag 3:** 100 ml per kg * **Dag 4:** 120 ml per kg * **Dag 5:** 140 ml per kg * **Nadien:** Baby's drinken naar behoefte, meestal tussen 150 en 200 ml per kg per dag. Het aantal voedingen per dag is afhankelijk van het gewicht: * **Baby's < 2,4 kg:** 8 voedingen per dag * **Baby's tussen 2,4 kg en 3 kg:** 7 voedingen per dag * **Baby's > 3 kg:** 6 voedingen per dag ### 1.7 Vaste voeding * Vanaf 6 maanden is de ijzerbehoefte hoog, waardoor vaste voeding noodzakelijk is. * Rond 4-6 maanden is de baby motorisch klaar om eten van een lepel af te happen. * Bij de introductie van vaste voeding is het belangrijk om rekening te houden met het honger- en verzadigingsgevoel van de baby. * Bouw vaste voeding rustig op in kleine stapjes. * Introductie van voeding met sporen van gluten, ei en pinda (vlees vanaf 6 maanden). * Bij familiale belasting van allergieën, overleg met de kinderarts. --- # Warmtehuishouding en temperatuurregulatie Dit gedeelte behandelt de mechanismen van warmteproductie en -verlies bij pasgeborenen, de gevolgen van hypothermie en hyperthermie, en preventieve maatregelen om een optimale temperatuur te handhaven. ### 8.1 Belang van temperatuurregulatie In utero is de temperatuur constant dankzij het vruchtwater. Na de geboorte wordt de temperatuurregulatie van de pasgeborene uitgedaagd door de externe omgeving. Afkoeling kan leiden tot koude stress, wat de ademhaling kan stimuleren, maar ook tot ernstige complicaties zoals: * Verhoogde zuurstofbehoefte * Metabole acidose (verzuring van het bloed door overmaat aan CO2) * Hypoglycemie (lage bloedsuikerspiegel) * Apneu (ademstilstand) * Bradycardie (trage hartslag) * Longbloeding De warmteproductie van een pasgeborene is relatief laag ten opzichte van het warmteverlies door een groot lichaamsoppervlak. In een omgeving van 20-25°C kan de huidtemperatuur met 0,3°C per minuut dalen en de kerntemperatuur met 0,1°C per minuut. Afkoeling vermindert significant de overlevingskans. ### 8.2 Mechanismen van warmteproductie De pasgeborene kan warmte produceren door: * **Vasoconstrictie:** Vernauwing van bloedvaten in de huid, wat resulteert in een bleke huid. * **Foetale houding:** De foetushouding vermindert het lichaamsoppervlak dat aan de omgeving is blootgesteld. * **Isolatie door bruin vet:** Pasgeborenen beschikken over een speciaal type vetweefsel (bruin vet) dat thermogenese (warmteproductie) mogelijk maakt. * **Verhogen van de stofwisseling:** Dit vereist extra zuurstof. ### 8.3 Oorzaken van thermolabiliteit bij pasgeborenen Pasgeborenen zijn thermolabiel (ongevoelig voor temperatuurschommelingen) om verschillende redenen: * **Relatief groot lichaamsoppervlak:** De huidoppervlakte is groot ten opzichte van het lichaamsgewicht, wat leidt tot meer warmteverlies. * **Weinig subcutaan vetweefsel:** Dit vermindert de isolatie. * **Meer doorlaatbare huid:** Draagt bij aan verhoogd warmteverlies door straling. * **Vochtige huid:** Verdamping van vocht op de huid is een belangrijke oorzaak van warmteverlies. Snelle verdamping na de geboorte (bv. van vruchtwater) leidt tot aanzienlijk warmteverlies. ### 8.4 Vier mechanismen van afkoeling Er zijn vier belangrijke mechanismen waardoor pasgeborenen warmte verliezen: 1. **Straling (radiatie):** Warmteverlies van een warm voorwerp naar een kouder voorwerp in de omgeving, zonder direct contact. Dit is goed voor ongeveer 60% van het totale warmteverlies. * **Preventie:** Toedekken met een doek of metaalfolie, gebruik van een stralingslamp. 2. **Verdamping (evaporatie):** Warmteverlies door verdamping van water op de huid (vruchtwater, badwater, urine, zweet). Dit is verantwoordelijk voor circa 25% van het warmteverlies. * **Preventie:** Zo snel mogelijk na de geboorte afdrogen. 3. **Stroming (convectie):** Warmteverlies aan een luchtstroming. Dit kan optreden als de pasgeborene wordt blootgesteld aan koude lucht, bijvoorbeeld door tocht. * **Preventie:** De huid afschermen van luchtstromen, ventilatie uitschakelen in de directe omgeving van de baby. 4. **Geleiding (conductie):** Warmteverlies door direct contact met een koud voorwerp of een koude vloeistof. * **Preventie:** Gebruik maken van warme oppervlakken en warme doeken. ### 8.5 Gevolgen van hypothermie Hypothermie (onderkoeling) kan leiden tot: * **Verminderde perifere doorbloeding:** Weefsels krijgen minder zuurstof. * **Verhoogd energieverbruik:** Het lichaam moet extra energie gebruiken om warmte te produceren. * **Verhoogde zuurstofnood:** Door de verhoogde stofwisseling en de beperkte doorbloeding. * **Hypoglycemie:** Glucoseverbranding leidt tot een daling van de bloedsuikerspiegel. * **Metabole acidose:** Vetverbranding in afwezigheid van voldoende zuurstof veroorzaakt verzuring van het bloed. ### 8.6 Preventie van warmteverlies Om warmteverlies te voorkomen, zijn de volgende maatregelen essentieel: * Zorg voor een comfortabele omgevingstemperatuur. * Voorkom tocht en directe blootstelling aan koude luchtstromen. * Droog de baby onmiddellijk na de geboorte grondig af. * Bedek de baby met warme dekens of een muts om warmteverlies via straling en verdamping te minimaliseren. * Vermijd direct contact met koude oppervlakken. * Houd de huid van de baby droog. * Monitor de temperatuur van de pasgeborene regelmatig. ### 8.7 Gevolgen van hyperthermie Hyperthermie (oververhitting) is eveneens schadelijk. Oorzaken kunnen zijn: * Te veel kleding of dekens. * Langdurig 'skinnen' (huid-op-huid contact) in een te warme omgeving. * Te warme kamertemperatuur. * "Dorstkoorts", wat kan optreden bij onvoldoende vochtinname. * **Cave:** Een verhoogde temperatuur kan ook een teken zijn van een infectie (sepsis). ### 8.8 Alarmerende symptomen bij warmtehuishouding * **Niet normaal:** * Temperatuur onder 36,5°C (hypothermie) * Temperatuur boven 37,5°C (hyperthermie) * Koorts bij baby's jonger dan 3 maanden is per definitie een alarmsignaal (>38°C) en vereist medisch advies. ### 8.9 Temperatuurmeting * **Normaal:** De rectale temperatuur dient tussen 36,5°C en 37,5°C te liggen. Infraroodthermostatie wordt ook gebruikt en de temperatuur wordt idealiter tussen 36,5°C en 37,5°C gehouden. ### 8.10 Interventie bij afwijkende temperaturen * **Bij onderkoeling:** * Zorg voor voldoende kleding en dekens. * Vermijd langdurige blootstelling aan de koude omgeving. * Gebruik een warme omgeving. * **Cave:** Onderkoeling kan een teken zijn van sepsis. * **Bij oververhitting:** * Verwijder overtollige kleding of dekens. * Zorg voor een koelere omgeving. * Bied extra vocht aan indien de oververhitting door dorst wordt veroorzaakt. * **Cave:** Oververhitting kan een teken zijn van infectie. --- # Alarmerende signalen bij de neonaat Dit onderwerp behandelt de normale fysiologische parameters bij pasgeborenen en identificeert alarmerende symptomen met betrekking tot ademhaling, circulatie, spijsvertering, urinewegen, warmtehuishouding, huidskleur en neurologische status. ### 3.1 Normale fysiologische parameters bij de neonaat Voordat alarmerende signalen besproken kunnen worden, is het cruciaal om de normale parameters te kennen: * **Ademhaling:** 30-60 ademhalingen per minuut. * **Polsfrequentie:** 120-160 slagen per minuut. * **Temperatuur (rectaal):** 36,5°C tot 37,5°C. ### 3.2 Risicofactoren voor alarmerende signalen Bepaalde factoren kunnen de neonaat gevoeliger maken voor problemen en een verhoogd risico op infecties met zich meebrengen. Dit omvat: * Intra-uteriene groeiretardatie (IUGR). * Slechte start (lage APGAR-score). * Laattijdige meconiumlozing. ### 3.3 Alarmerende symptomen per orgaansysteem #### 3.3.1 Ademhaling **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Periodiek ademen gedurende enkele minuten, met afwisselend normale en snelle ademhalingen (tachypnoe) en/of korte ademhalingspauzes, vooral tijdens het in slaap vallen. * Sporadisch luidruchtig ademen is acceptabel, maar stridor in rust is een alarmsignaal. **Gevoeligheid voor respiratoir falen bij neonaten:** * Gevoeligheid voor infecties door gebrek aan verworven immuniteit. * Nauwere luchtwegen die gevoeliger zijn voor obstructie door oedeem of secreties. * Een compliantere borstkas, wat leidt tot minder efficiënte ademhaling en meer thoraxintrekkingen bij verhoogde ademarbeid. * Het diafragma is de belangrijkste ademhalingsspier; hulpademhalingsspieren dragen weinig bij, wat leidt tot snellere uitputting. * Paradoxale inhibitie van de ademhalingsdrive, waardoor infecties zich kunnen presenteren met apneu of hypoventilatie in plaats van verhoogde ademarbeid. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Kreunen:** Een "steunende ademhaling" waarbij de baby tegen een gesloten stemspleet ademt om de luchtdruk te verhogen en de longblaasjes open te houden. Dit kan wijzen op Transiënte Tachypnee van de Neonaat (TTN) of Respiratoir Distress Syndroom (RDS). * **Tirage:** Intrekkingen van de borstkas tijdens de inademing (subcostaal, suprasternal, of sternal), wat duidt op moeilijke ademhaling en gebruik van hulpademhalingsspieren. * **Tachypnoe:** Versnelde ademhaling (meer dan 60 ademhalingen per minuut), wat kan wijzen op een verhoogd metabolisme door koorts, infectie, hartafwijking, etc. * **Neusvleugelen:** Het openen van de neusvleugels tijdens inspiratie, wat een teken is van moeizame ademhaling en gebruik van hulpademhalingsspieren. * **Apneu:** Een adempauze. Tot 10 seconden kan normaal zijn; boven de 20 seconden is alarmerend. * **Stridor:** Een hoogfrequent, ruw geluid hoorbaar tijdens de inademing, veroorzaakt door obstructie van de bovenste luchtwegen (strottenhoofd of luchtpijp). Kan wijzen op een slap strottenhoofd of stembandparese. #### 3.3.2 Circulatie **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Regelmatig ritme. * Polsfrequentie tussen 100-180 slagen per minuut. * Capillaire refill time (CRT) kleiner dan 2 seconden (gemeten op het sternum). **Afwijkende tekenen:** * Oncomfortabele indruk, kreunen. * Bleek-gebloemde huid (cutis marmorata) of cyanose. * Onregelmatig ritme. * Hartslag kleiner dan 100 of groter dan 180 slagen per minuut. * Capillaire refill time groter dan 2 seconden (gemeten op het sternum). **Specifieke afwijkingen:** * **Kreunen:** Kan overlappen met ademhalingsproblemen en duidt op een wederzijdse invloed. * **Huid:** * **Bleekheid:** Niet normaal, kan wijzen op asfyxie, anemie, shock, of een open ductus arteriosus. * **Gebloemde huid (cutis marmorata):** Kan normaal zijn bij kou, maar ook wijzen op ondervulling, shock, of sepsis. * **Cyanose:** Centraal (onvoldoende zuurstof) of perifeer (kan door kou komen, wees alert op onderkoeling). Acrocyanose is normaal. * **Capillaire refill time:** Een CRT langer dan 2 seconden is niet normaal en wijst op circulatoir falen, vaak veroorzaakt door infectie. #### 3.3.3 Spijsvertering **Normaal:** * Goede zuigreflex. * Af en toe wat braken is acceptabel. * Meconiumlozing binnen de eerste 24 uur. * Goede gewichtsevolutie. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Geen meconium binnen de eerste 24 uur:** Dit kan wijzen op een vertraagde darmtransit of een aanlegstoornis in het gastro-intestinale systeem (ileum, colon, rectum, aars). Mogelijke oorzaken zijn: * Aanlegstoornissen (atresie) van de dunne darm (duodenale atresie, malrotatie en volvulus, jejunoileale atresie). * Aanlegstoornissen (atresie) van de dikke darm. * Anale atresie. * Meconium ileus en meconium peritonitis (vaak bij taaislijmziekte). * Ziekte van Hirschsprung. * **Braken:** Alarmerend bij: * **Galbraken:** Wijst op een obstructie in het hogere deel van de maagdarmtractus (bv. duodenumatresie, malrotatie). * **Bloedbraken:** Kan veroorzaakt worden door geboorte, borstvoeding, stressulcera of de hemorrhagic disease of the newborn. * **Projectielbraken:** Kenmerkend voor duodenale obstructie (bv. duodenale atresie, pylorusstenose). * **Braken bij een zieke zuigeling:** Kan wijzen op infectie, necrotiserende enterocolitis, metabole afwijking, of slokdarmatresie. * **Constipatie:** Kan wijzen op hypothyreoïdie, de ziekte van Hirschsprung. Bij borstvoeding kan een stoelgang eens per week normaal zijn. #### 3.3.4 Urinewegen **Normaal:** * Diurese binnen de eerste 24 uur na de geboorte. * Normale urinestraal. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Vertraagde diurese:** Kan veroorzaakt worden door: * **Pre-renaal:** Dehydratatie, septische shock, hartfalen. * **Renaal:** Infectie thv de nier, medicatie, intoxicatie, aangeboren afwijking. * **Post-renaal:** Obstructie van de urinewegen (bv. urethrakleppen met slechte straal, vesico-ureterale reflux, ureterale obstructie, urethrastenose). #### 3.3.5 Warmtehuishouding **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Temperatuur (infrarood gemeten) tussen 36,5°C en 37,5°C. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Temperatuur < 36,5°C (hypothermie):** Kan duiden op te weinig kleding, te lang blootgesteld, te koude omgeving, of een teken van sepsis. * **Temperatuur > 37,5°C (hyperthermie/koorts):** Bij een baby jonger dan 3 maanden en een temperatuur van meer dan 38°C is medisch advies vereist. Oorzaken kunnen zijn: te veel kleding, langdurig "skinnen" (huid-op-huid contact), te warme kamertemperatuur, "dorstkoorts", of een infectie. **Mechanismen van warmteverlies:** * **Straling (radiatie):** Warmteverlies aan een kouder object in de omgeving zonder direct contact (ca. 60%). Preventie: toedekken, stralingslamp. * **Verdamping (evaporatie):** Warmteverlies door verdamping van vocht op de huid (ca. 25%). Preventie: zo snel mogelijk afdrogen. * **Stroming (convectie):** Warmteverlies aan luchtstroming. Preventie: huid afschermen van luchtstromen. * **Geleiding (conductie):** Warmteverlies door direct contact met een koud object of vloeistof. Preventie: warme oppervlakken en doeken gebruiken. **Gevolgen van hypothermie:** * Verminderde perifere doorbloeding, met verminderde zuurstoftoevoer naar weefsels. * Verhoogd energieverbruik en zuurstofnood. * Hypoglycemie door glucoseverbranding. * Metabole acidose door vetverbranding in afwezigheid van voldoende zuurstof. #### 3.3.6 Huidskleur **Normaal:** * Mooi roze kleur. * Frisse handen en voeten. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Bleek-gebloemde huid (cutis marmorata):** Kan duiden op sepsis, anemie, of koude. * **Cyanose:** Nooit normaal, zelfs niet bij huilen. Acrocyanose (blauwverkleuring van handen en voeten) is wel normaal. * **Petechiën:** Kleine, puntvormige bloedinkjes. Oorzaken: infectie/sepsis, neonatale allo-immune trombopenie, congenitale trombopenie. **Tip:** Controleer of ze wegdrukbaar zijn met een glas. * **Icterus (geelzucht):** Indicatie van hyperbilirubinemie (te hoge concentratie bilirubine). * **Ongeconjugeerd bilirubine:** * Oplosbaar in vet, toxisch voor het CZS. Bindt aan albumine. Als albumine verzadigd is, kan vrij bilirubine het CZS bereiken. * Oorzaken: Fysiologisch, borstvoeding, hemolyse (bv. ABO-incompatibiliteit), bloeding, infectie, Crigler-Najjar syndroom, Gilbert syndroom. * **Cave:** Onset binnen 24 uur na geboorte is altijd pathologisch! * **Geconjugeerd bilirubine:** * Oplosbaar in water, niet neurotoxisch. Uitgescheiden via gal en urine/stoelgang. * **NOOIT fysiologisch.** Wijst op een ernstige onderliggende pathologie zoals cholestase, hepatocellulaire schade, CMV, TORCH-infecties, neonatale hepatitis, sepsis, metabole stoornissen, of biliaire atresie. #### 3.3.7 Neurologische status **Normaal:** * Comfortabele indruk. * Fontanel op niveau met de schedel. **Niet normaal (alarmerende symptomen):** * **Bomberende fontanel of andere zwellingen:** * Bomberende fontanel kan wijzen op meningitis of verhoogde intracraniële druk. * Andere zwellingen: * *Caput succedaneum:* Zwelling van zacht weefsel op het deel van de schedel dat het eerst geboren is; verdwijnt binnen 1-2 dagen. * *Cefaal hematoom:* Zwelling door bloeding tussen bot en botvlies, begrensd door schedelnaden; verdwijnt na ca. 6 weken. * *Subgaleaal hematoom:* Levensbedreigende bloeding tussen peesblad en botvlies; loopt over schedelnaden heen. * **Afwijkende tonus/reflexen:** * **Hypotonie (slappe spieren):** Kan wijzen op hypoglycemie, asfyxie (hypoxisch-ischemische encephalopathie - HIE), kernicterus, spieraandoeningen, metabole aandoeningen, syndromen (bv. Trisomie 21, Prader-Willi). De Thompson score kan gebruikt worden om HIE te gradueren. * **Hypertonie (spierspanning):** Kan wijzen op epilepsie, HIE, hersenbloeding, centrale infecties. > **Tip:** Bij het beoordelen van de neurologische status is het belangrijk om de algemene indruk, tonus, reflexen en de fontanel in ogenschouw te nemen. ### 3.4 Belang van de alarmerende signalen Het tijdig herkennen van deze alarmerende signalen is van vitaal belang voor de neonatale zorg. Een snelle interventie kan de prognose aanzienlijk verbeteren en ernstige complicaties voorkomen. Een goede kennis van zowel de normale als de abnormale parameters is essentieel voor elke zorgverlener die met pasgeborenen werkt. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Borstvoeding | De voeding van een zuigeling met melk afkomstig van de menselijke borst, beschouwd als de gouden standaard vanwege de aangepaste samenstelling, immunologische voordelen en emotionele aspecten. | | Kunstvoeding | Een alternatief voor moedermelk, meestal op basis van koemelk of soja, dat is aangepast om te voldoen aan de nutritionele behoeften van zuigelingen, maar minder immunologische voordelen biedt dan borstvoeding. | | Volledige zuigelingenmelk | Een type kunstvoeding dat vanaf de geboorte tot ongeveer 6 maanden geschikt is als enige voedingsbron voor een zuigeling. | | Opvolgvoeding | Een type kunstvoeding dat bedoeld is voor zuigelingen vanaf 6 maanden tot 12 maanden, ter aanvulling op vaste voeding. | | Moedermelk | De natuurlijke voeding geproduceerd door de menselijke borst, die dynamisch van samenstelling verandert en essentiële voedingsstoffen, antilichamen en groeifactoren bevat die cruciaal zijn voor de ontwikkeling en immuniteit van de baby. | | Koemelk | Melk afkomstig van koeien, die, indien onbewerkt, ongeschikt is als directe voeding voor zuigelingen vanwege een onevenwichtige verhouding aan eiwitten, mineralen en suikers. | | Tropen van de neonaat (TTN) | Een tijdelijke ademhalingsprobleem bij pasgeborenen, gekenmerkt door snelle ademhaling, veroorzaakt door vertraagde klaring van vocht in de longen na de geboorte, meestal spontaan oplossend binnen enkele dagen. | | Respiratoir distress syndroom (RDS) | Een longaandoening die vaker voorkomt bij prematuren, veroorzaakt door een tekort aan surfactant, wat leidt tot instorting van de longblaasjes en bemoeilijke ademhaling. | | Surfactant | Een stof die door de longen wordt geproduceerd en de oppervlaktespanning in de longblaasjes verlaagt, waardoor deze open blijven en ademhaling efficiënter wordt. | | Tirage | Intrekkingen van de borstkas tijdens de inademhaling, wat wijst op moeizame ademhaling en gebruik van hulpademhalingsspieren. | | Tachypnee | Een te snelle ademhaling, gedefinieerd als meer dan 60 ademhalingen per minuut bij een neonaat, wat kan duiden op een verhoogd metabolisme of andere onderliggende problemen. | | Apneu | Een periode waarin de ademhaling volledig stilstaat. Bij pasgeborenen kan een korte apneu van maximaal 10 seconden normaal zijn, maar langere periodes zijn alarmerend. | | Stridor | Een hoogfrequent, ruw geluid dat hoorbaar is tijdens de inademhaling, veroorzaakt door obstructie van de bovenste luchtwegen zoals het strottenhoofd of de luchtpijp. | | Capillaire refill time (CRT) | De tijd die nodig is voor de huid om terug te keren naar zijn normale kleur na erop te hebben gedrukt. Een CRT van meer dan 2 seconden kan wijzen op circulatieproblemen. | | Meconium | De eerste ontlasting van een pasgeborene, bestaande uit ingeslikt vruchtwater, afgestorven darmcellen, lanugoharen, vernix, darmsappen en galvocht. | | Galbraken | Braken van gal, wat kan duiden op een obstructie in het hogere deel van het maag-darmkanaal, zoals een duodenumatresie of malrotatie. | | Icterus (geelzucht) | Een geelverkleuring van de huid en het oogwit, veroorzaakt door een te hoge concentratie bilirubine in het bloed. Kan fysiologisch of pathologisch zijn. | | Hyperbilirubinemie | Een te hoge concentratie bilirubine in het bloed. | | Ongeconjugeerd bilirubine | Bilirubine dat niet is omgezet in een oplosbare vorm. Het kan toxisch zijn voor het centrale zenuwstelsel als het albumine bindt. | | Geconjugeerd bilirubine | Bilirubine dat in de lever is omgezet in een wateroplosbare vorm en wordt uitgescheiden via de gal en ontlasting. | | Fontanel | De zachte, voelbare openingen op de schedel van een baby, waar de botplaten nog niet zijn vergroeid. | | Bomberende fontanel | Een uitpuilende fontanel, wat kan wijzen op verhoogde intracraniële druk of meningitis. | | Hypotonie | Een verminderde spierspanning, wat kan duiden op diverse aandoeningen zoals hypoglycemie, asfyxie of bepaalde syndromen. | | Hypertonie | Verhoogde spierspanning, wat kan wijzen op aandoeningen zoals epilepsie, hypoxisch-ischemische encefalopathie of hersenbloedingen. | | Sepsis | Een levensbedreigende reactie van het lichaam op een infectie, waarbij de infectie zich door het lichaam verspreidt en orgaandysfunctie veroorzaakt. | | Asfyxie | Een zuurstoftekort tijdens de geboorte, wat kan leiden tot hypoxisch-ischemische encefalopathie (HIE). | | Kernicterus | Een ernstige vorm van hersenschade veroorzaakt door extreem hoge niveaus van ongeconjugeerd bilirubine die het centrale zenuwstelsel bereiken. |

# Inleiding tot neurofysiologisch onderzoek Neurofysiologisch onderzoek dient als een essentiële uitbreiding van het klinisch onderzoek door middel van verschillende diagnostische technieken om het centrale en perifere zenuwstelsel te evalueren [2](#page=2) [3](#page=3). ### 1.1 De rol van neurofysiologische technieken Neurofysiologische technieken vullen de traditionele klinische evaluatie aan, die bestaat uit anamnese, klinisch onderzoek (neurologisch en orthopedisch) en diagnostische beeldvorming. Deze beeldvorming is echter vaak niet pathognomonisch voor specifieke aandoeningen, zoals polyneuropathie (PNP) [2](#page=2). #### 1.1.1 Elektroneurografie (ENG) en Elektromyografie (EMG) Elektroneurografie (ENG) en elektromyografie (EMG) zijn twee fundamentele technieken die doorgaans samen worden uitgevoerd om tot een weloverwogen besluit te komen [3](#page=3). * **ENG (elektroneurografie):** Dit betreft een geleidingsonderzoek [3](#page=3). * **EMG (elektromyografie):** Dit is een spieronderzoek [3](#page=3). #### 1.1.2 Subonderzoeken en toepassingen Naast de basis ENG en EMG zijn er diverse subonderzoeken die specifieke aandoeningen kunnen evalueren: * **Uro-EMG en kinder-EMG:** Deze worden gebruikt voor de evaluatie van bekkenbodemspieren, ook bij kinderen [3](#page=3). * **Repetitieve stimulatie:** Deze test kan inzicht geven bij repetitieve, verhoogde spanningen in spieren [3](#page=3). * **Cryptotetanietest:** Gebruikt bij symptomen van cryptotetanie [3](#page=3). * **Facialis-EMG:** Specifiek voor de evaluatie van aangezichtszenuwverlamming [3](#page=3). * **Middrifspieronderzoek:** Evaluatie van de middenrifspier [3](#page=3). * **Sensorisch geëvoceerde potentialen (SEP):** Deze zijn diagnostisch bij gevoelsstoornissen of myopathie, en evalueren de doorgankelijkheid van de sensibele zenuwbanen door te kijken naar vertragingen. Ze kunnen ook gebruikt worden voor intra-operatieve monitoring bij wervelkolom- of aortachirurgie en voor prognosebepaling na reanimatie of coma [3](#page=3). * **Motorisch geëvoceerde potentialen (MEP):** Deze evalueren de centrale motorische banen en worden ingezet voor intra-operatieve monitoring van motorische functies, met name in de neurochirurgie [3](#page=3). > **Tip:** Het is belangrijk om te onthouden dat ENG en EMG vaak in combinatie worden gebruikt om een compleet beeld te krijgen van zenuw- en spierfunctie [3](#page=3). ### 1.2 Indicaties voor neurofysiologisch onderzoek Neurofysiologisch onderzoek is geïndiceerd voor een breed scala aan neurologische aandoeningen, waaronder: * **Perifere neuropathie:** Dit kan veroorzaakt worden door diverse factoren, zoals langdurige druk op zenuwen (bv. ischiadicus zenuw door lang zitten, of compressie over de fibula kop leidend tot peroneus neuropathie met klapvoet). Andere oorzaken zijn infecties (viraal), genetische aandoeningen (bv. sharkoma), metabole aandoeningen (diabetes, proteïnedeficiëntie), en toxische condities (zware metalen, kwik, benzines) [4](#page=4). * **Myopathie:** Aandoeningen van de spieren, zoals spierpijn veroorzaakt door medicatie (bv. cholesterol verlagers) [4](#page=4). * **Radiculopathie:** Compressie van zenuwwortels [4](#page=4). * **Anterieur hoornlijden:** Zoals Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS) [4](#page=4). * **Myelopathie:** Aandoeningen van het ruggenmerg [4](#page=4). * **Infecties:** Die spieren en zenuwen aantasten, leidend tot veralgemeende zenuwonsteking [4](#page=4). * **Genetische aandoeningen** [4](#page=4). * **Metabole aandoeningen:** Waaronder diabetes en proteïnedeficiëntie [4](#page=4). * **Systemische condities:** Zoals Post Intensive Care Syndroom (PICS), waarbij patiënten op de intensive care algemene spierzwakte ontwikkelen, wat kan leiden tot myopathie en neuropathie [4](#page=4). * **Toxische condities:** Vergiftiging door zware metalen, kwik, of blootstelling aan benzines [4](#page=4). > **Voorbeeld:** Een patiënt die langdurig met gekruiste benen zit, kan druk uitoefenen op de ischiadicus zenuw, wat kan leiden tot een "slapende" voet. Bij druk op de fibula kop kan schade aan de peroneuszenuw optreden, resulterend in een klapvoet of dropvoet. Als een patiënt spierpijn ervaart door cholesterolverlagende medicatie, zal neurofysiologisch onderzoek gericht zijn op het identificeren van spierafwijkingen [4](#page=4). ### 1.3 Belang van gecombineerde analyse De combinatie van ENG en EMG, samen met eventuele subonderzoeken zoals SEP of MEP, stelt clinici in staat om een nauwkeurige diagnose te stellen en prognoses te bepalen. Dit geldt ook voor het monitoren van patiënten tijdens chirurgie of na kritieke gebeurtenissen zoals reanimatie. Het is cruciaal om te beseffen dat bijvoorbeeld PNP zelden volledig is toe te schrijven aan één enkele oorzaak, zoals diabetes [2](#page=2) [3](#page=3). * * * # Classificatie van perifere zenuwletsels Dit gedeelte beschrijft de classificatie van perifere zenuwletsels volgens Seddon, onderverdeeld in neuropraxie, axonotmese en neurotmese, met hun bijbehorende pathofysiologie, klinische kenmerken en prognoses. Het kennen van deze classificaties is essentieel voor het begrijpen van de ernst en het verwachte herstel van zenuwletsels [5](#page=5). ### 2.1 Seddon's classificatie De classificatie van Seddon verdeelt zenuwletsels in drie hoofdcategorieën, gebaseerd op de mate van structurele schade aan het axon en de omringende weefsels [5](#page=5). #### 2.1.1 Neuropraxie * **Beschrijving:** Neuropraxie is een tijdelijke blokkade van de zenuwgeleiding zonder structurele schade aan het axon. Het wordt gekenmerkt door kortstondige demyelinisatie, wat leidt tot tijdelijke spierzwakte [5](#page=5). * **Pathofysiologie:** Lokale demyelinisatie treedt op, terwijl het axon intact blijft [5](#page=5). * **Klinische kenmerken:** Voorbijgaande zwakte of gevoelsverlies kan optreden, zonder spieratrofie [5](#page=5). * **Oorzaken:** Kan veroorzaakt worden door compressie (bv. de 'slapende arm') of ischemie [5](#page=5). * **Prognose:** Volledig herstel wordt verwacht binnen dagen tot weken [5](#page=5). #### 2.1.2 Axonotmese * **Beschrijving:** Bij axonotmese is het axon beschadigd, maar de bindweefselomhulsels, zoals het endoneurium, blijven grotendeels intact. Er is sprake van axonale degeneratie distaal van het letsel [5](#page=5). * **Pathofysiologie:** Het axon wordt onderbroken, wat leidt tot degeneratie van het axonale materiaal distaal van het letsel. Schade kan verergeren door langdurige compressie of tractie [5](#page=5). * **Klinische kenmerken:** Spierzwakte, gevoelsverlies en spieratrofie kunnen optreden na enkele weken. Afwijkingen op lichamelijk onderzoek kunnen blijven bestaan bij aanhoudende compressie of tractie [5](#page=5). * **Oorzaken:** Ernstige compressie, tractie of een crush-letsel [5](#page=5). * **Prognose:** Herstel is mogelijk via regeneratie, met een snelheid van ongeveer 1 tot 3 millimeter per dag. Het herstel kan enkele maanden tot een jaar duren [5](#page=5). #### 2.1.3 Neurotmese * **Beschrijving:** Neurotmese is de meest ernstige vorm van zenuwletsel, waarbij zowel het axon als de bindweefselstructuren volledig zijn doorgesneden. Dit resulteert in een volledige onderbreking van de zenuw [5](#page=5). * **Pathofysiologie:** Volledige doorsnijding van zowel axonen als de omringende bindweefsels. Spontane regeneratie is niet mogelijk. Op elektrofysiologisch onderzoek wordt er geen respons meer gemeten, zowel op geleidingsonderzoek als op spieronderzoek [5](#page=5). * **Klinische kenmerken:** Volledige uitval van motorische en sensorische functies en spieratrofie [5](#page=5). * **Oorzaken:** Snijwonden of ernstige trauma's [5](#page=5). * **Prognose:** Er is geen herstel mogelijk zonder chirurgische reconstructie. Patiënten met neurotmese worden altijd doorgestuurd voor chirurgische interventie [5](#page=5). > **Tip:** Het onderscheid tussen deze drie classificaties is cruciaal voor het bepalen van de prognose en de noodzaak van interventie. EMG-onderzoek kan helpen bij het differentiëren, maar is niet altijd doorslaggevend, vooral niet bij axonotmese waarbij de geleiding tijdelijk behouden kan blijven ondanks axonale schade [5](#page=5). * * * # Elektroneurografie (ENG) Elektroneurografie (ENG) is een diagnostische techniek die de elektrische activiteit van zenuwen onderzoekt door middel van elektrische stimulatie en het meten van de resulterende reacties, wat essentieel is voor het onderscheiden van motorische en sensibele neuropathieën [11](#page=11) [12](#page=12). ### 3.1 Basisprincipes van ENG ENG maakt gebruik van elektrische stimulatie van zenuwen om de elektrische reactie over het verloop ervan te bestuderen. * Bij motorische zenuwen leidt dit tot een spiercontractie, de Compound Muscle Action Potential (CMAP). * Bij stimulatie van sensibele zenuwen wordt een potentiaalverschil over het verloop gemeten, de Sensory Nerve Action Potential (SNAP) [12](#page=12) [6](#page=6). #### 3.1.1 Motorisch geleidingsonderzoek (M-CV) Het motorisch geleidingsonderzoek evalueert motorische zenuwen door deze elektrisch te stimuleren en de reactie in de geïnnerveerde spier te meten [13](#page=13). ##### 3.1.1.1 Concept en procedure Bij dit onderzoek wordt een actieve elektrode op de spier geplaatst, met een referentie-elektrode over een bot of pees, en aarding tussen deze twee. De perifere zenuw wordt vervolgens gestimuleerd op verschillende punten langs het verloop ervan. De snelheid van de impulsgeleiding wordt berekend door de afstand tussen twee stimulatiepunten te delen door de gemeten tijdsverschil, die door het toestel wordt berekend [11](#page=11) [15](#page=15). > **Tip:** De stimulatiepunten worden strategisch gekozen om de geleidingssnelheid nauwkeurig te meten. Bijvoorbeeld, bij de medianus zenuw kan gestimuleerd worden op de pols, 8 cm onder de elleboog, en 10 cm boven de elleboog [15](#page=15). ##### 3.1.1.2 Supramaximale stimulatie Om alle motorische vezels te activeren en een maximale respons te verkrijgen, wordt supramaximale stimulatie toegepast. De intensiteit van de stimulus wordt verhoogd tot het punt waarop de amplitude van de respons niet verder stijgt, en vervolgens nog met 10-20% verhoogd om supramaximale stimulatie te garanderen [16](#page=16). ##### 3.1.1.3 Analyse van parameters Bij motorisch geleidingsonderzoek worden diverse parameters geëvalueerd: * **Latentietijd (Distal Latency):** De tijd tussen stimulatie en de aanvang van de respons [12](#page=12) [17](#page=17). * **Amplitude (CMAP):** De grootte van de gemeten spieractiepotentiaal [12](#page=12) [17](#page=17). * **Configuratie:** De vorm van de actiepotentiaal [17](#page=17). * **Geleidingssnelheid:** De snelheid waarmee de zenuwimpuls zich voortplant [12](#page=12) [15](#page=15). > **Tip:** Plaatsing van de elektroden is cruciaal voor een correcte meting (configuratie) [17](#page=17). n medianus => over de m opponens poll n ulnaris => over m abd digiti minimi n fibularis profundus => over m ext digitorum brevis n tibialis => over m abductor hallucis ##### 3.1.1.4 Afwijkende geleidingsonderzoeken Afwijkingen in het motorisch geleidingsonderzoek kunnen wijzen op verschillende pathologieën: * **Vertraagde geleidingssnelheid:** Dit is kenmerkend voor **demyelinisatie**, waarbij de myelineschede rond de zenuw beschadigd is [18](#page=18). * **Gedaalde amplitude van de CMAP:** Dit wijst op **axonaal lijden**, oftewel schade aan de zenuwvezels zelf [18](#page=18). * **Combinatie:** Zowel vertraagde geleidingssnelheid als gedaalde amplitude kunnen voorkomen [18](#page=18). ##### 3.1.1.5 Patronen van axonaal verlies en demyelinisatie (zie foto dia 19) ##### 3.1.1.6 Klinische Toepassingen De analyse van motorische geleidingsonderzoeken is van belang voor de diagnose van aandoeningen zoals carpaal tunnel syndroom, waarbij een vertraging in de distale latentie van de medianus zenuw, met name over de vierde vinger, significant is. Een verschil van meer dan 50% in latentie of antwoord tussen de medianus en ulnaris zenuwen kan wijzen op een afwijking. De **evaluatie van beide ledematen** is belangrijk; een verlies van meer dan 50% tussen de linker en rechter zijde kan op een afwijking duiden [20](#page=20). #### 3.1.2 Sensibel geleidingsonderzoek (S-CV) Het sensibel geleidingsonderzoek meet de geleiding van sensorische actiepotentialen langs de zenuw. Dit onderzoek is technisch uitdagender vanwege de kleinere amplitudes van de signalen (microvolt-bereik) vergeleken met motorische potentialen (millivolt-bereik) [20](#page=20) [25](#page=25). ##### 3.1.2.1 Concept en procedure Bij sensibel geleidingsonderzoek wordt een zenuw elektrisch gestimuleerd op een bepaald punt en de sensorische actiepotentiaal (SNAP) wordt geregistreerd op een ander punt langs het verloop van de zenuw. Meestal worden oppervlakte-elektroden gebruikt [20](#page=20). •BL:n. medianus, n. ulnaris, n. radialis, n. cutaneus antebrachii lateralis en medialis •OL:n. suralis, n. peroneus superficialis, n. peroneus profundus, n. saphenus, n. plantaris lateralis/medialis > **Tip:** Huidvoorbereiding is cruciaal. Vermijd het gebruik van lotions of oliën die de meting kunnen beïnvloeden. Koude handen of voeten kunnen leiden tot afwijkingen in het geleidingsonderzoek en dienen daarom vermeden te worden [21](#page=21). ##### 3.1.2.2 Technieken * **Averaging techniek:** Omdat de signalen vaak klein zijn, wordt regelmatig gebruik gemaakt van de averaging techniek om het signaal-ruisverhouding te verbeteren [21](#page=21). * **Orthodrome versus antidrome geleiding:** * **Orthodrome geleiding:** Stimulatie vindt perifeer plaats (bv. vinger) en de registratie proximaal (bv. pols), in de fysiologische richting van de zenuwimpuls (periferie naar centrum). Dit levert minder artefacten op maar kleinere amplitudes [23](#page=23). * **Antidrome geleiding:** Stimulatie vindt proximaal plaats (bv. pols) en de registratie perifeer (bv. vinger), in de omgekeerde richting van de zenuwimpuls (centrum naar periferie). Dit resulteert in grotere amplitudes en is makkelijker te registreren, waardoor het het meest gebruikt wordt in de praktijk [23](#page=23). ##### 3.1.2.3 Analyse van parameters Belangrijke parameters bij sensibel geleidingsonderzoek zijn: * **Latentietijden:** De tijd tussen stimulatie en de aanvang van de SNAP [20](#page=20). * **Amplitude (SNAP):** De grootte van de gemeten sensorische actiepotentiaal [20](#page=20). > **Tip:** Een belangrijk aspect is het verschil in amplitude tussen de linker- en rechter ledematen; dit verschil mag doorgaans niet groter zijn dan 50% [20](#page=20). ##### 3.1.2.4 Invloed van temperatuur Temperatuur heeft een significante invloed op de latentietijd. Elke graad Celsius afwijking van de normale temperatuur (rond 30°C) kan leiden tot een correctie van 0,2 milliseconde per graad Celsius voor de bovenste ledematen en 0,3 milliseconde per graad Celsius voor de onderste ledematen [22](#page=22). ##### 3.1.2.5 Potentiële problemen en artefacten * **Motorische doorslag:** Motorische potentiaal kan de sensibele meting beïnvloeden, vooral bij antidrome geleiding. Het correct plaatsen van de aarding tussen de stimulator en captatieplaats kan dit helpen voorkomen [22](#page=22). * **Omgevingsfactoren:** Storingen van elektrische apparaten of het stopcontact kunnen de metingen verstoren [22](#page=22). * **Doorslag naar boven/beneden:** Een doorslag naar boven kan leiden tot onderschatting van de latentie, terwijl een doorslag naar beneden kan leiden tot overschatting [22](#page=22). ##### 3.1.2.6 Klinische Toepassingen Sensibel geleidingsonderzoek is cruciaal in de differentiële diagnose tussen perifere neuropathieën en radiculopathieën. Bij radiculopathie is het sensibel geleidingsonderzoek vaak normaal, terwijl het afwijkend is bij perifere neuropathieën. Echter, bij patiënten ouder dan 60 jaar kunnen leeftijdsgebonden veranderingen in zenuwen optreden, zoals degeneratie met verlies van myeline of axonen, wat kan leiden tot afwijkende resultaten die gecorreleerd moeten worden met de klinische presentatie. Het onderzoek is ook belangrijk bij de diagnose van carpaal tunnel syndroom, met name de betrokkenheid van de vierde vinger [20](#page=20) [26](#page=26). ### 3.2 Reflexonderzoek (zie verder) Naast geleidingsonderzoek kan ENG ook gebruikt worden voor reflexonderzoek, zoals de H-reflex en de F-wave. Deze meten de latente responsen na stimulatie en geven aanvullende informatie over de zenuwfunctie [11](#page=11) [6](#page=6). #### 3.2.1 H-reflex De H-reflex is een monosynaptische reflex die het activatiepatroon van de motorische neuronen in het ruggenmerg weerspiegelt [6](#page=6). elektrisch equivalent vd spierverrekkingsreflex (zoals met de reflexhamer) #### 3.2.2 F-wave De F-wave is een latere respons die ontstaat na antidrome activatie van motorische neuronen en teruggeleiding naar de spier, en kan informatie geven over de proximale zenuwfunctie. Verlengde of afwezige F-waves kunnen wijzen op demyelinisatie of ernstig axonaal verlies [19](#page=19) [6](#page=6). ### 3.3 Vergelijking SNAP en CMAP zie dia 25 * * * # Elektromyografie (EMG) Elektromyografie (EMG) is een diagnostische methode die de elektrische activiteit van spieren evalueert, zowel in rust als tijdens contractie, met behulp van naald- of oppervlakte-elektroden om de innervatie en potentiële afwijkingen te beoordelen [38](#page=38) [53](#page=53). ### 4.1 Doel en Toepassingen van EMG Het primaire doel van EMG is het meten van de elektrische activiteit van spieren, wat helpt bij het diagnosticeren van aandoeningen die gerelateerd zijn aan de innervatie en spierfunctie. Het onderzoek wordt gebruikt om te bepalen of een letsel neuraal, musculair of junctionaal van aard is [38](#page=38) [46](#page=46) [53](#page=53). #### 4.1.1 Spiergroepen die Onderzocht Kunnen Worden EMG kan worden toegepast op verschillende soorten spieren, waaronder: * Dwarsgestreepte spieren van de ledematen [37](#page=37). * Aangezichtsspieren [37](#page=37). * Ademhalingsspieren zoals het diafragma en de intercostale spieren [37](#page=37). * Bekkenbodemspieren (anale en urethrale sfincter) [37](#page=37). * Gladdespiercellen (corpora cavernosa) [37](#page=37). #### 4.1.2 Evaluatie van Innervatie en Re-innervatie EMG is een sleuteltest om de aanwezigheid van denervatie te evalueren en helpt bij het bepalen van de ernst en het niveau van spierletsel. Het kan ook de effecten van re-innervatie evalueren [38](#page=38) [39](#page=39) [53](#page=53). #### 4.1.3 Bijdrage aan de Diagnose van Radiculopathie EMG-onderzoek kan helpen bij het diagnosticeren van radiculopathie; het is 70-90% sensitief in het diagnosticeren hiervan. Echter, 5-30% van alle radiculopathieën vertonen geen motorische tekenen, vooral bij aantasting van de dorsale wortel, waardoor sensorische testen zoals Somatosensorische Evoked Potentials (SEPs) nuttig kunnen zijn voor evaluatie [39](#page=39). ### 4.2 Types Elektroden voor EMG Er zijn verschillende soorten naalden en oppervlakte-elektroden die gebruikt kunnen worden voor EMG-onderzoek [37](#page=37) [43](#page=43). #### 4.2.1 Naaldelektroden * **Concentrische naald:** Deze naald heeft een referentie-elektrode binnen het omhulsel van de actieve elektrode. Ze bieden een betere signaalkwaliteit dan monopolair elektroden, maar zijn 3 tot 4 keer duurder en kunnen als pijnlijker worden ervaren [37](#page=37) [45](#page=45). * **Monopolair elektrode:** Deze zijn vaak goedkoper en minder pijnlijk, en vereisen een aparte referentie- en grondelektrode (extra kleefelektrode). Er zijn verschillende gauges beschikbaar [37](#page=37) [44](#page=44). * **Single-fiber elektrode:** Deze worden gebruikt om individuele spiervezels te bekijken [37](#page=37). #### 4.2.2 Oppervlakte-elektroden Oppervlakte-elektroden, ook wel kleefelektroden genoemd, worden extern op de huid geplaatst [37](#page=37). ### 4.3 Analyse van Elektrische Activiteit EMG-onderzoek analyseert verschillende aspecten van de elektrische activiteit in spieren. #### 4.3.1 Spontane Activiteit Een belangrijk onderdeel van het EMG-onderzoek is het evalueren van spontane activiteit in de spier tijdens rust [38](#page=38) [53](#page=53). * **Insertionele activiteit:** Dit is de elektrische activiteit die optreedt wanneer de naald in de spier wordt ingebracht. Het is normaal, maar aanhoudende insertionele activiteit kan wijzen op pathologie [47](#page=47). * **Fibrillaties:** Dit zijn spontane ontladingen van individuele spiervezels, die kunnen wijzen op perifere denervatie [38](#page=38) [53](#page=53). * **Positieve scherpe golven (PSW):** Spontane ontladingen die kunnen wijzen op denervatie [53](#page=53). * **Fasciculaties:** Spontane, onwillekeurige samentrekkingen van spierbundels die zichtbaar of voelbaar kunnen zijn (typisch bij aandoeningen voorste deel RM) [53](#page=53). * **Complexe repetitieve discharges (CRD):** Typische geluiden die kunnen wijzen op bepaalde pathologieën [38](#page=38) [53](#page=53). * **Myotone discharges:** Een specifiek type spontane activiteit geassocieerd met myotonie [53](#page=53). \=> insertionele activiteit is normaal, maar spontane activiteit in rust NIET! #### 4.3.2 Motor Unit Potentials (MUP/MUAP) Tijdens spiercontractie wordt gekeken naar de Motor Unit Potentials (MUP's), ook wel Motor Unit Action Potentials (MUAP's) genoemd [38](#page=38) [40](#page=40) [41](#page=41) [53](#page=53). * **Normale MUP:** Een normale motor unit potentiaal is typisch 3-fasisch [47](#page=47). * **Analyse van MUP:** Belangrijke parameters bij de analyse van MUP's zijn: * Amplitude [48](#page=48) [53](#page=53). * Duur [48](#page=48) [53](#page=53). * Fasen [48](#page=48) [53](#page=53). * rekrutering (zie verder) * Turns (polariteitsverandering ten opzichte van de baseline, ook wel "serrations" genoemd) [48](#page=48). * **Polyfasiciteit:** Pathologie kan zich manifesteren door polyfasiciteit, waarbij de potentiaal meer dan drie fasen heeft of meermaals de middellijn overschrijdt. Meer dan vijf keer de middellijn overschrijden kan duiden op polyfasciteit [47](#page=47). #### 4.3.3 Recrutering Bij contractie wordt ook de rekrutering van motor units geëvalueerd [47](#page=47) [48](#page=48) [53](#page=53). ### 4.4 Contra-indicaties voor EMG Er zijn specifieke situaties waarin EMG-onderzoek niet (of met voorzichtigheid) mag worden uitgevoerd. * **Cardiaal:** * Pacemaker: Dit is geen contra-indicatie meer voor een naaldonderzoek, maar bij bilateraal onderzoek moeten de instellingen van de pacemaker na afloop gecontroleerd worden. Wijzigingen aan de pacemakerinstellingen voor een eenzijdig onderzoek zijn niet meer nodig [42](#page=42). * niet meer voor OL, wel nog BL (settings juist zetten) * Cardiale klepziekte (endocarditis): Er mag geen EMG worden gedaan vanwege het verhoogde risico op besmetting en infectie. Elke prik introduceert een toegangspoort voor infecties [42](#page=42). * **Stollingsstoornissen:** * Hemofilie of andere stollingsstoornissen: Dit is een relatieve contra-indicatie, waarbij voorzichtigheid geboden is bij het prikken van meerdere spieren. Overleg met een hematoloog is aangewezen [42](#page=42). * Coumarine/anticoagulantiatherapie: Het INR (International Normalized Ratio) moet gecontroleerd worden. Het wordt aangeraden niet te prikken als de INR hoger is dan 2 [42](#page=42). * **Latexallergie:** Patiënten met een latexallergie kunnen een anafylactische shock krijgen als ze handschoenen met latex dragen tijdens het naaldonderzoek. Er moeten aanpassingen gedaan worden [42](#page=42). ### 4.5 Routine Elektrodiagnostiek Onderzoek Een routine elektrodiagnostisch onderzoek omvat doorgaans: * Anamnese en klinisch onderzoek [50](#page=50). * Nerve Conduction Studies (NCS): Dit wordt bilateraal uitgevoerd met verschillende testen voor motore en sensibele zenuwen, inclusief late responsen [50](#page=50). * Naaldonderzoek (EMG) => gouden standaard voor radiculopathie [50](#page=50). De totale duur van een routineonderzoek varieert van 30 tot 80 minuten, afhankelijk van het type letsel; bijvoorbeeld, een plexusletsel kan langer duren (ongeveer 80 minuten) dan een carpaal tunnel syndroom (ongeveer 30 minuten) [50](#page=50). > **Tip:** Zorg ervoor dat u bij bilaterale onderzoeken de instellingen van pacemakers en defibrillators na het onderzoek controleert om zeker te zijn dat deze niet gewijzigd zijn [42](#page=42). > **Tip:** Wees extra voorzichtig bij patiënten met een verhoogd bloedingsrisico en overleg indien nodig met de behandelend arts [42](#page=42). * * * # Late responsen en somatosensorische evoked potentials (SEP) Dit onderwerp behandelt late responsen zoals de H-reflex en F-wave, die inzicht geven in zenuwwortel- en proximale zenuwgeleiding, en de toepassing van somatosensorische evoked potentials voor het evalueren van sensorische banen. ### 5.1 Late responsen Late responsen, zoals de H-reflex en de F-wave, bieden waardevolle informatie over proximale zenuwgeleiding en zenuwwortelfunctie. Ze zijn cruciaal bij het diagnosticeren van neuropathieën en radiculopathieën [28](#page=28) [29](#page=29). #### 5.1.1 De H-reflex De H-reflex is het elektrische equivalent van de **peesrekreflex**, zoals die met een reflexhamer wordt opgewekt. Het evalueert de **monosynaptische reflexboog** en onderzoekt de functie van de zenuwwortel, met name **S1** bij stimulatie van de m. gastrocnemius. De reflexboog bestaat uit een afferente component via Ia-sensorische vezels via de dorsale wortel en een efferente component via $\\alpha$\-motorneuronen via de ventrale wortel. De latentie van de H-reflex is **afhankelijk van de lichaamslengte**, wat betekent dat langere personen een langere reflexlatentie mogen hebben dan kortere personen. Klinisch is de H-reflex bruikbaar bij verdenking op radiculopathie, polyneuropathie of ruggenmergcompressie. Hoewel de H-reflex het meest betrouwbaar is ter hoogte van de m. gastrocnemius, kan deze ook geregistreerd worden ter hoogte van de n. medianus (FCR) \] [28](#page=28) [29](#page=29) [30](#page=30) [31](#page=31). Submaximale stimulatie (H>M antwoord) > **Tip:** De H-reflex is een monosynaptische reflex die de integriteit van de dorsale en ventrale wortel, evenals de $\\alpha$\-motorneuronen, evalueert. Een afwijkende H-reflex kan wijzen op een laesie op het niveau van de zenuwwortel of perifere zenuw [31](#page=31). #### 5.1.2 De F-wave De F-wave wordt opgewekt door **supramaximale elektrische stimulatie** van een perifere zenuw. De prikkel plant zich **antidroom** voort naar het ruggenmerg en keert vervolgens **orthodroom** terug naar de spier als een laat motorisch antwoord. Er is geen synaps bij betrokken. Dit maakt de F-wave nuttig bij het opsporen van proximale zenuwlaesies of wortelpathologie. De F-wave kan worden gemeten van alle motorische geleidingen, zoals de nervus medianus, ulnaris, tibialis en peroneus [28](#page=28) [29](#page=29). > **Tip:** Vergelijk F-waves altijd bilateraal. Een significant verschil tussen de linker- en rechterkant van meer dan 2 milliseconden (ms) wordt als afwijkend beschouwd. Bij de n. ulnaris wordt een verschil van meer dan 4 ms als significant beschouwd [33](#page=33). De latentie van de F-wave is afhankelijk van de geleidingssnelheid over de gehele lengte van het motorische axon, inclusief de proximale segmenten. Bij het registreren van F-waves worden 8 tot 10 supramaximale stimuli toegepast om te bepalen hoe vaak een antwoord optreedt [33](#page=33). * **Persistentie:** Dit is het percentage van stimuli dat een F-wave opwekt. Een verminderde persistentie (minder dan 50% van de stimuli wekken een F-wave op) is vaak een teken van onderliggend letsel. Een daling in persistentie kan wijzen op wortel letsel [33](#page=33). * **Chronodispersie:** Dit is het verschil tussen de minimale en maximale latentie van de F-waves. Een toename van de chronodispersie, waarbij de F-waves niet op dezelfde plaats verschijnen (bijvoorbeeld op 50 ms en 65 ms), kan wijzen op radiculair lijden [33](#page=33). De F-wave heeft echter enkele beperkingen: het heeft een lage sensitiviteit omdat het alleen motorische vezels beoordeelt, en langere banen kunnen kleine vertragingen maskeren. Bovendien kan de stimulatie van perifere zenuwen die vezels van meerdere wortels bevatten, een vertraging als gevolg van druk op één niveau maskeren door de normale geleiding op andere niveaus (bij monoradiculair lijden) . De specificiteit is ook laag, aangezien een abnormale F-wave niet altijd de precieze locatie van het letsel (radiculair of perifeer) kan aangeven [36](#page=36). ### 5.2 Somatosensorische evoked potentials (SEP) Somatosensorische evoked potentials (SEP) zijn geëvoceerde potentialen die worden opgewekt na sensorische stimulatie. Ze worden gebruikt om de integriteit van sensorische banen te evalueren. Dit kan gebeuren door elektrische stimulatie van een dermatoom, een sensorische zenuw of een gemengde zenuw. De activatie vindt plaats via dikke gemyeliniseerde vezels met cellichamen in het dorsale spinale ganglion, gevolgd door synapsen in de nucleus gracilis en cuneatus, en vervolgens via de contralaterale lemniscus medialis en thalamus naar de sensorische cortex (gyrus postcentralis) \] [54](#page=54) [55](#page=55). Bij het meten van SEP's worden vaak kleine antwoorden geregistreerd door middel van "averaging" technieken om de signaal-ruisverhouding te verbeteren. De registratie kan plaatsvinden op verschillende niveaus: corticaal, cervicaal/dorsaal/lumbaal, of perifeer. De analyse omvat de latentietijd, amplitude en het linker-rechterverschil. ***Pathologie kan zich manifesteren als vertraging, verkleining of het wegvallen van de antwoorden [56](#page=56).*** > **Tip:** Corticale registratie van SEP's vereist het plaatsen van naaldelektroden in het hoofd van de patiënt. Vergelijk de responsen tussen de linker- en rechterkant [56](#page=56). #### 5.2.1 Indicaties voor SEP-onderzoek SEP-onderzoek heeft diverse klinische indicaties: * **Plexusletsel:** SEP's kunnen helpen bij het lokaliseren van het letsel en het bepalen van de doorgankelijkheid van de zenuwen [59](#page=59). * **Radiculopathieën:** Bij kanaalstenose kan SEP-onderzoek waardevolle informatie verschaffen [59](#page=59). * **Centrale letsels:** Bij aandoeningen zoals multiple sclerose (MS) of ruggenmergletsels kan SEP-onderzoek een van de eerste afwijkende bevindingen zijn. Het kan ook gebruikt worden om beginnende MS op te sporen [59](#page=59). * **Monitoring tijdens chirurgische ingrepen:** SEP's zijn verplicht tijdens scoliosecorrecties om te zien of er geen compressie op het ruggenmerg optreedt en om te waarborgen dat de patiënt geen verlamming oploopt na de operatie [59](#page=59). In vergelijking met klassiek zenuwgeleidingsonderzoek kan SEP-onderzoek aanvullende informatie bieden, met name over sensorische banen en proximale segmenten van het zenuwstelsel [57](#page=57). * * * # Motorisch evoked potentials (MEP) Motorisch evoked potentials (MEP) zijn een recente techniek die gebruikt wordt om de dalende motorische banen van de hersenschors tot de spier te controleren [60](#page=60). ### 6.1 Principe van MEP MEP worden opgewekt door een elektrische of magnetische stimulatie toe te passen ter hoogte van de schedel, de wervelzuil, of meer perifeer op de plexus of een perifere zenuw. Het motorische antwoord wordt vervolgens geregistreerd over één of meerdere spieren. Bij deze meting worden de latentietijd, amplitude en het linker-rechter verschil van de antwoorden geëvalueerd. Indien nodig kan de centrale motore geleidingstijd (CMCT) berekend worden. Bij pathologie kan men een vertraging, verkleining of zelfs het wegvallen van de antwoorden zien. Het MEP-antwoord lijkt op een normaal potentiaal, maar het kan moeilijker te filteren zijn omdat er twee spiergroepen tegelijk worden gemeten. MEP kunnen ook peroperatief belangrijk zijn [60](#page=60) [61](#page=61) [62](#page=62) [64](#page=64). ### 6.2 Indicaties voor MEP De belangrijkste indicaties voor het uitvoeren van MEP omvatten: * Plexusletsels, om de doorgankelijkheid van de motorische banen te beoordelen [64](#page=64). * Kanaalstenose, met name cervicaal [64](#page=64). * Centrale letsels, zoals bij multiple sclerose (MS), amyotrofische laterale sclerose (ALS) en mergletsels [64](#page=64). * Peroperatieve monitoring [64](#page=64). ### 6.3 Contra-indicaties voor MEP Er zijn verschillende contra-indicaties voor het uitvoeren van MEP, waaronder: * Leeftijd onder de 14 jaar. Leeftijd nu weggevallen => bij patiënten vanaf 2 jaar mogelijk! * Epilepsie, aangezien de stimulatie een aanval kan uitlokken [65](#page=65). * De aanwezigheid van pacemakers of geïmplanteerde neurostimulatoren [65](#page=65). * Aanwezigheid van metaal in het lichaam, zoals vaatclips [65](#page=65). * Een geopende schedel (schedelluik) of schedelfractuur [65](#page=65). * Het gebruik van een TENS-apparaat [65](#page=65). * Zwangerschap [65](#page=65). * Recente chirurgie [65](#page=65). * Recente cerebrovasculaire accidenten (CVA) of hersenbloedingen [65](#page=65). * Niet binnen de eerste 6 maanden na een bepaalde ingreep of aandoening [65](#page=65)

| Term | Definition | |------|------------| | Elektrodiagnostiek | Een uitbreiding van het klinisch onderzoek die gebruikmaakt van elektrofysiologische technieken om de functie van het perifere en centrale zenuwstelsel te evalueren. | | Anamnese | Het medische gesprek met de patiënt om informatie te verzamelen over de klachten, medische geschiedenis en leefstijl. | | Klinisch onderzoek | Een fysiek onderzoek uitgevoerd door een zorgverlener om de gezondheidstoestand van een patiënt te beoordelen, inclusief neurologische en orthopedische evaluatie. | | Diagnostische beeldvorming | Technieken zoals MRI of CT-scans die worden gebruikt om beelden van het lichaam te verkrijgen ter ondersteuning van de diagnose. | | Perifere neuropathie (PNP) | Een aandoening van de perifere zenuwen, gekenmerkt door symptomen zoals gevoelsverlies, zwakte en pijn, die niet volledig toegeschreven kan worden aan aandoeningen zoals diabetes. | | Elektroneurografie (ENG) | Een techniek die de geleidingssnelheid en de sterkte van elektrische signalen door de zenuwen meet door middel van externe stimulatie en registratie. | | Elektromyografie (EMG) | Een techniek die de elektrische activiteit van spieren meet, zowel in rust als tijdens contractie, met behulp van ingebrachte naalden of oppervlakte-elektroden. | | Uro-EMG | Een specifieke toepassing van EMG voor het onderzoeken van de bekkenbodemspieren, met name relevant voor urologische functies en bij kinderen. | | Repetitieve stimulatie | Een techniek waarbij een zenuw herhaaldelijk wordt gestimuleerd om veranderingen in spierrespons te evalueren, vaak gebruikt bij neuromusculaire aandoeningen. | | Cryptotetanietest | Een test die wordt gebruikt om neuromusculaire prikkelbaarheid te evalueren, vaak geassocieerd met aandoeningen zoals tetanie. | | Facialis-EMG | Een specifieke EMG-test gericht op het onderzoeken van de aangezichtsspieren, gebruikt bij verdenking op aangezichtsverlamming. | | Sensorisch geëvoceerde potentialen (SEP) | Elektrische signalen die worden gemeten in de sensorische banen van het zenuwstelsel na stimulatie van een zenuw of huidgebied, gebruikt om de doorgankelijkheid en snelheid van sensorische informatie te beoordelen. | | Motorisch geëvoceerde potentialen (MEP) | Elektrische signalen die worden gemeten in de motorische banen van het zenuwstelsel na stimulatie van de hersenschors, gebruikt om de integriteit van het motorische systeem te evalueren. | | Myelopathie | Een aandoening van het ruggenmerg, die kan leiden tot neurologische symptomen afhankelijk van de locatie en ernst van het letsel. | | Radiculopathie | Een aandoening die wordt veroorzaakt door compressie of irritatie van een zenuwwortel, vaak leidend tot pijn, gevoelsstoornissen of zwakte in het gebied dat door die zenuwwortel wordt geïnnerveerd. | | PICS (Post-Intensive Care Syndrome) | Een reeks lichamelijke, cognitieve en psychologische problemen die zich kunnen ontwikkelen na een periode op de intensive care, waaronder spierzwakte (myopathie) en neuropathie. | | Neuropraxie | Een reversibele blokkade van de zenuwgeleiding zonder structurele schade aan het axon, vaak veroorzaakt door compressie of ischemie, met een prognose van volledig herstel binnen dagen tot weken. | | Axonotmese | Een letsel waarbij het axon is beschadigd, maar de bindweefselomhulsels intact blijven, wat leidt tot axonale degeneratie en een prognose van herstel via regeneratie met een snelheid van 1-3 mm per dag. | | Neurotmese | Een volledige doorsnijding van zowel het axon als de bindweefselstructuren van een zenuw, wat resulteert in volledige uitval en geen spontaan herstel vereist chirurgische reconstructie. | | Compound Muscle Action Potential (CMAP) | Het gecombineerde elektrische antwoord van een spier op stimulatie van de bijbehorende motorische zenuw, gemeten tijdens elektroneurografie. | | Sensory Nerve Action Potential (SNAP) | Het elektrische antwoord gemeten over het verloop van een sensorische zenuw na elektrische stimulatie, gebruikt om de geleiding van sensorische informatie te beoordelen. | | Latentie | De tijdsduur tussen het moment van stimulatie en het begin van de respons (bv. spiercontractie of elektrisch potentiaal). | | Geleidingssnelheid | De snelheid waarmee een elektrisch signaal zich voortplant langs een zenuw of spiervezel, uitgedrukt in meters per seconde (m/s). | | Demyelinisatie | Schade aan de myelineschede rondom zenuwvezels, wat leidt tot vertraagde of geblokkeerde zenuwgeleiding. | | Axonaal lijden | Schade aan de axonen van zenuwcellen, wat resulteert in een vermindering van de amplitude van het elektrische signaal. | | Temporal dispersion | De spreiding van de aankomsttijden van actiepotentialen van verschillende motorische eenheden, wat kan wijzen op demyelinisatie of geleidingsblok. | | Conduction block | Een onderbreking in de zenuwgeleiding, waardoor het signaal niet verder kan voortplanten. | | H-reflex | Een monosynaptische reflex die wordt opgewekt door elektrische stimulatie van een zenuw, die de integriteit van de reflexboog evalueert, vooral van de S1-zenuwwortel. | | F-wave | Een latere respons die wordt opgewekt door supramaximale elektrische stimulatie van een perifere zenuw, die de geleiding over de gehele lengte van het motorische axon evalueert zonder betrokkenheid van synapsen. | | Chronodispersie | Het verschil in latentie tussen de vroegste en de laatste F-wave, wat kan wijzen op aandoeningen van de zenuwwortels of proximale zenuwen. | | Persistentie (F-wave) | Het percentage stimuli dat een F-wave opwekt, waarbij een verminderde persistentie kan wijzen op onderliggend zenuwletsel. | | Motor Unit Potential (MUP) / Motor Unit Action Potential (MUAP) | Het elektrische signaal dat wordt gegenereerd door de samentrekking van een enkele motorische eenheid (een motorneuron en de spiervezels die het innerveert). | | Insertionele activiteit | Spontane elektrische activiteit die wordt geregistreerd wanneer een naaldelektrode in een spier wordt ingebracht. | | Spontane activiteit | Elektrische activiteit die wordt geregistreerd in een spier in rust, wat kan wijzen op denervatie. | | Fibrillaties | Kleine, spontane contracties van individuele spiervezels, zichtbaar als abnormale activiteit op EMG, indicatief voor denervatie. | | Complex repetitive discharge (CRD) | Abnormale, repetitieve elektrische ontladingen in een spier, vaak geassocieerd met chronische zenuwletsels. | | Polyfasische potentialen | Motorische eenheidspotentialen met meer dan drie fasen (pieken en dalen), wat kan wijzen op denervatie en re-innervatie of spieraandoeningen. | | Recrutering (EMG) | Het proces waarbij meer motorische eenheden worden geactiveerd naarmate de spiercontractie toeneemt. | | Somatosensorische evoked potentials (SEP) | Elektrische signalen die worden gemeten in de hersenschors als reactie op perifere sensorische stimulatie, gebruikt om de sensorische banen te evalueren. | | Orthodrome geleiding | Zenuwgeleiding die plaatsvindt in de fysiologische richting, van perifeer naar centraal voor sensorische zenuwen en van centraal naar perifeer voor motorische zenuwen. | | Antidrome geleiding | Zenuwgeleiding die plaatsvindt in de omgekeerde (niet-fysiologische) richting ten opzichte van de normale voortplanting van het actiepotentiaal. | | Gemengde zenuw | Een zenuw die zowel motorische als sensorische vezels bevat. | | Dermatoom | Een specifiek gebied van de huid dat door de zenuwwortel van een bepaald ruggenmergsniveau wordt geïnnerveerd. | | Gyrus postcentralis | Het gebied in de pariëtale kwab van de hersenen dat de primaire somatosensorische cortex huisvest. | | Corpus callosum | Een grote bundel zenuwvezels die de twee hersenhelften met elkaar verbindt. | | Plexusletsel | Een letsel van een zenuwplexus, een netwerk van zenuwen die uit de ruggenmergzenuwen ontspringen en de ledematen innerveren. | | Kanaalstenose | Een vernauwing van een zenuwkanaal, wat kan leiden tot compressie van zenuwen of het ruggenmerg. | | Multiple Sclerose (MS) | Een chronische neurologische ziekte die het centrale zenuwstelsel aantast, gekenmerkt door demyelinisatie en verstoring van de zenuwgeleiding. | | Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS) | Een progressieve neurodegeneratieve ziekte die motorneuronen aantast, leidend tot spierzwakte en atrofie. | | Peroperatoir | Gedurende een chirurgische ingreep. | | TENS apparaat | Transcutane elektrische zenuwstimulatie apparaat, gebruikt voor pijnverlichting. |

# Traumatisch hersenletsel en hoofdverwondingen Dit onderwerp behandelt de oorzaken, classificaties en verschillende gradaties van hersenletsel, variërend van lichte hersenschuddingen tot ernstige hersenkneuzingen en de daaruit voortvloeiende complicaties. ## 1.1 Oorzaken en algemene indeling Traumatisch hersenletsel kan ontstaan door: * **Direct trauma:** Een inslag op het hoofd, bijvoorbeeld door een val of een klap. * **Indirect trauma:** Veroorzaakt door hevige schokken, zoals bij ernstige verkeersongevallen. De ernst van het letsel varieert van licht tot ernstig en kent verschillende indelingen en benamingen: ### 1.1.1 Hersenletsel gradaties * **Hersenschudding (Commotio cerebri):** Dit wordt beschouwd als licht traumatisch hersenletsel (LSH). * **LSH 1:** Geen bewustzijnsverlies, geen aantoonbaar hersenletsel, wel symptomen zoals hoofdpijn. Volledig herstel is de norm. * **LSH 2:** Kort bewustzijnsverlies (minder dan 15 minuten), tijdelijke verstoring van hersenfuncties, symptomen zoals hoofdpijn, misselijkheid en braken, maar geen neurologische uitval. Een röntgenfoto of CT-scan is vaak niet nodig. * **LSH 3:** Bewustzijnsverlies langer dan 15 minuten tot 1 uur, posttraumatische amnesie (PTA) van 1 tot 24 uur. Naast hoofdpijn en misselijkheid/braken zijn er geen neurologische uitval. Er is een verhoogd risico op intracraniële drukverhoging (PIC). * **Hersenkneuzing (Contusio cerebri):** Dit duidt op beschadiging van hersenweefsel. * **Matige contusie (MSH):** Bewustzijnsverlies langer dan 1 uur, mogelijk coma. * **Ernstige contusie (ESH):** Bewustzijnsverlies langer dan 24 uur, vaak met frontaal of diffuus letsel, bloedingen of uitrekking van neuronen. De mortaliteit is hoog (ongeveer 50%), en 99% van de overlevenden met een Glasgow Coma Scale (GCS) van 3 en stijve, verwijde pupillen ontwikkelen niet-aangeboren hersenletsel (NAH). ### 1.1.2 Postcommotioneel syndroom Blijvende symptomen na LSH 2 of LSH 3, zoals concentratiestoornissen, slapeloosheid, emotionele labiliteit en vermoeidheid, die langer dan 6 maanden aanhouden, vereisen beeldvorming en verder onderzoek. ## 1.2 Niet-aangeboren hersenletsel (NAH) Bij ernstige hersenkneuzingen (MSH en ESH) kan er sprake zijn van NAH. Van de overlevenden van MSH en ESH ontwikkelt 30% tot 90% NAH, vooral wanneer de PTA langer dan 1 maand is. De gevolgen kunnen variëren van goed herstel tot een ernstige handicap, waaronder: * Persisterende vegetatieve toestand * Uitval (sensori-motorisch, cognitief, emotioneel) * Gedrags- en karakterveranderingen Maximale revalidatie wordt meestal ingezet na 12 maanden. ## 1.3 Eerste hulp en opname ### 1.3.1 Eerste hulp bij matig en ernstig hersenletsel Het ATLS-protocol (Advanced Trauma Life Support) wordt gevolgd: * **A (Airway):** Ademweg vrijhouden. * **B (Breathing):** Ademhaling en ventilatie beoordelen. * **C (Circulation):** Circulatie en bloeddruk controleren. * **Halskraag:** Direct aanleggen ter preventie van ruggenmergletsel. * **Neurologisch onderzoek:** Beoordeling van pupillen en de Glasgow Coma Scale (GCS). * **Vervoer:** In stabiele zijligging indien bewustzijn verdwijnt. ### 1.3.2 Opname en monitoring op de ICU Patiënten met matig tot ernstig hersenletsel worden opgenomen op de Intensive Care Unit (ICU) voor monitoring van: * **Vitale functies:** Ademhaling, hartslag, bloeddruk. * **Neurologische status:** GCS, pupilreacties. * **Elektro-encefalogram (EEG):** Registratie van hersenactiviteit. * **Intracraniële druk (ICP):** De druk binnen de schedel. * **PTA score:** Posttraumatische amnesie. ### 1.3.3 Behandeling op de ICU Behandeling kan omvatten: * **Intubatie:** Zorgen voor een vrije luchtweg. * **Zuurstoftherapie:** Voldoende zuurstofvoorziening. * **Intraveneus vocht en voeding:** Zorgen voor adequate vocht- en energiebalans (TPN: totale parenterale voeding, 2500-3000 kcal). ## 1.4 Hersenhersendood Hersenhersendood is een onomkeerbare toestand die wordt vastgesteld door drie onafhankelijke artsen met een interval van minimaal 6 uur. Criteria zijn: * Een GCS van 1-1-1. * Een nul-EEG. * Afwezigheid van hersenstamreflexen (pupillen, hoest, knipperen). * Afwezige spontane ademhaling. * Daling van de temperatuur en bloeddruk. ## 1.5 Posttraumatische intracraniële complicaties ### 1.5.1 Hersenoedeem en intracraniële hypertensie (hoge druk) * **Hersenoedeem:** Zwelling van het hersenweefsel, wat kan leiden tot een stijging van de intracraniële druk (ICP). Er wordt onderscheid gemaakt tussen cytotoxisch en vasogeen oedeem. * **Intracraniële hypertensie:** Verhoogde druk binnen de schedel, wat de cerebrale perfusiedruk (CPP) kan doen afnemen: $CPP = MAP - ICP$ (MAP = Mean Arterial Pressure). * **Cushing-reflex:** Een reactie op hoge ICP, gekenmerkt door een verhoogde bloeddruk, veranderde ademhalingsfrequentie en verlaagde pols. * **Symptomen:** Hoofdpijn, projectielbraken, sufheid, drukgevoel. * **Behandeling:** * Sedatie en pijnmedicatie. * Anti-Trendelenburg positie (hoofd omhoog) om de druk te verminderen. * Barbituraatcoma (kunstmatige coma) om de hersenactiviteit te verminderen. * Mannitol: Een osmotisch diureticum om vocht uit het hersenweefsel te onttrekken. ### 1.5.2 Schedelfracturen * **Schedeldak fracturen:** Kunnen leiden tot indeukingsfracturen. * **Schedelbasis fracturen:** Kunnen zich manifesteren als: * **Voorste schedelbasis:** Oogkasfracturen. * **Middelste schedelbasis:** Minder opvallend. * **Achterste schedelbasis:** Risico op bloedingen en hersenvochtverlies. ### 1.5.3 Bloedingen * **Epiduraal hematoom:** Bloeding tussen het hersenvlies (dura mater) en de schedel. * **Subduraal hematoom:** Bloeding tussen het hersenvlies en het spinnenwebvlies (arachnoidea). Beide kunnen leiden tot verhoogde ICP en een geleidelijk achteruitgaande neurologische toestand, soms met een "lucide interval" (periode van relatief welzijn) na het trauma. ### 1.5.4 Epileptische insulten * **Acute aanval:** Kan optreden na hersenletsel door een verlaging van de epileptische drempel. * **Vroeg posttraumatisch insult:** Treedt op binnen een week na het letsel. * **Posttraumatische epilepsie:** Kan zich ontwikkelen als gevolg van littekenvorming, variërend van focale tot gegeneraliseerde aanvallen. ### 1.5.5 Diabetes insipidus Schade aan de hypothalamus of hypofyse kan leiden tot een tekort aan antidiuretisch hormoon (ADH), wat resulteert in polyurie (veel plassen) en polydipsie (veel drinken). ## 1.6 Ruggenmergletsels ### 1.6.1 Oorzaken en indeling Oorzaken zijn vaak ongevallen die leiden tot instabiele wervelfracturen. Een ruggenmergletsel wordt ingedeeld als: * **Compleet:** Volledig verlies van sensorische en motorische functie onder het niveau van de laesie. * **Incompleet:** Gedeeltelijk verlies van functie. De locatie van het letsel bepaalt de uitvalsverschijnselen: * **Hoge cervicale dwarslaesie (nek):** Kan leiden tot ademhalingsproblemen omdat het middenrif niet meer ondersteund wordt. * **Midthoracale laesie (borstkas).** * **Lage cervicale laesie.** ### 1.6.2 Spinale shock Direct na een complete dwarslaesie treedt spinale shock op, gekenmerkt door: * Slappe verlamming. * Atonie (verlies van spierspanning). * Areflexie (afwezigheid van reflexen). * Blaasparalyse en paralytische ileus (darmverlamming). Na ongeveer een week kan dit overgaan in spastische verlamming met hypertonie en hyperreflexie. ### 1.6.3 Neurogene shock Bij complete dwarslaesies boven het niveau van Th6 kan neurogene shock optreden door uitval van het orthosympathische zenuwstelsel, met een overwicht van de vagale tonus. Dit kan leiden tot: * Vasodilatatie met hypotensie (lage bloeddruk), met risico op ischemie. * Priapisme (langdurige erectie). * Anhydrosis (niet meer zweten), met risico op hyperthermie. ### 1.6.4 Verpleegkundige aandachtspunten * **Acute fase:** * Bewaking van ademhaling en hoesten. * Blaasmanagement bij blaasparalyse (overloopblaas). * NPO (niets via de mond) voor 48 uur, eventueel prostigmine. * Behandeling van hypotensie en hyperthermie. * **Na de acute fase:** * Preventie van spastische contracturen. * Decubituspreventie. * Infectiepreventie. * Management van autonome hypereflexie en osteoporose. ### 1.6.5 Autonoom hypereflexie syndroom Dit syndroom treedt op na neurogene shock en wordt gekenmerkt door overmatige autonome stressreacties op prikkels onder het niveau van de laesie (zoals pijn of een volle blaas). Dit kan leiden tot: * **Vasoconstrictie onder het niveau van de laesie:** Koude, bleke huid, paroxismale hypertensie. * **Vasodilatatie boven het niveau van de laesie:** Flushing, hoofdpijn. ## 1.7 Epilepsie ### 1.7.1 Soorten aanvallen Epilepsie is een chronische aandoening met terugkerende aanvallen. Verschillende soorten aanvallen zijn: * **Gegeneraliseerde aanvallen:** Betrokkenheid van beide hersenhelften. * **Focale aanvallen:** Beginnen in een specifiek deel van de hersenen. * **Focale naar bilateraal tonisch-clonische aanvallen:** Ontwikkelen zich van een focale naar een gegeneraliseerde aanval. * **Status epilepticus:** Een aanval die langer dan 5 minuten duurt of meerdere aanvallen kort na elkaar zonder volledig herstel tussendoor, met risico op zuurstoftekort. ### 1.7.2 Oorzaken en diagnose Oorzaken kunnen zijn: overactiviteit (bv. door alcohol, koorts), trauma, infarcten of tumoren. Bij kinderen is tot 40% idiopathisch (onbekende oorzaak) en 60% verworven. Diagnostiek omvat: * Elektro-encefalogram (EEG). * EEG met video-monitoring. * EEG met provocatie (bv. lichtflitsen). ### 1.7.3 Behandeling * **Tijdens een aanval:** Beveiligen van de patiënt, tijd noteren, voorkomen van tongbeet, toedienen van zuurstof, patiënt in stabiele zijligging leggen. * **Status epilepticus:** Toediening van benzodiazepines (met risico op ademhalingsdepressie), gevolgd door intraveneuze anti-epileptica. Bij refractaire status epilepticus kan thiopental met intubatie nodig zijn. * **Chronische behandeling:** Vaak monotherapie met klassieke anti-epileptica. Bij refractaire epilepsie kan elektrische stimulatie overwogen worden. ## 1.8 Hersentumoren ### 1.8.1 Soorten tumoren * **Primaire hersentumoren:** Ontstaan in het hersenweefsel zelf, zoals gliomen (astrocytoom, oligodendrocytoom) en meningeomen. Glioblastoom is een agressieve vorm van graad IV. * **Secundaire hersentumoren (metastasen):** Ontstaan door uitzaaiingen van tumoren elders in het lichaam (bv. longcarcinoom, borstkanker, melanoom). ### 1.8.2 Symptomen Symptomen worden vaak veroorzaakt door verhoogde ICP (door de tumor zelf, oedeem of hydrocephalus) en kunnen zijn: * Hoofdpijn. * Epileptische insulten. * Focale neurologische uitval (bv. uitval van hersenzenuwen). * Endocriene stoornissen, met name bij hypofyse-adenomen (bv. afwijkingen in de productie van GH, ACTH, prolactine). ### 1.8.3 Diagnostiek en behandeling Diagnostiek omvat klinisch beeld en vaak een biopt (stereotactisch). De behandeling hangt af van de ligging, grootte, aard van de tumor en prognose, en kan bestaan uit: * Neurochirurgie. * Corticosteroïden ter vermindering van oedeem. * Externe ventrikeldrainage (EVD) voor drainage van hersenvocht. * Radiotherapie en chemotherapie. --- # Secundaire hersenschade en intracraniële complicaties Dit onderwerp behandelt de gevolgen van primair hersenletsel, met speciale aandacht voor hersenoedeem, verhoogde intracraniële druk, fracturen en bloedingen, evenals de bijbehorende behandelingen. ### 2.1 Gevolgen van primair hersenletsel Primair hersenletsel kan variëren van een hersenschudding tot ernstigere vormen van hersenbeschadiging. #### 2.1.1 Indeling en terminologie * **Commotio cerebri (hersenschudding)**: Een licht traumatisch hersenletsel (LSH) waarbij de hersenfuncties tijdelijk verstoord zijn. * **LSH 1**: Trauma capitis zonder bewustzijnsverlies, geen hersenletsel, volledig herstel. Symptomen omvatten hoofdpijn. * **LSH 2**: Commotio cerebri met kort bewustzijnsverlies. Symptomen: hoofdpijn, misselijkheid, braken, geen neurologische uitval. RX of CT-scan kan ter uitsluiting worden uitgevoerd. S100B is een eiwit dat vrijkomt bij hersenbeschadiging. Wekadvies voor 24 uur is gebruikelijk. * **Contusio cerebri (hersenkneuzing)**: Schade aan het hersenweefsel met bewustzijnsverlies. * **Matige contusio (MSH)**: Bewustzijnsverlies langer dan 1 uur, coma dieper. * **Ernstige contusio (ESH)**: Bewustzijnsverlies langer dan 24 uur. Kenmerkend is frontaal of diffuus letsel, vaak door indirect trauma, met mogelijke bloedingen of uitrekking van neuronen. De mortaliteit is 50%, en 99% bij combinatie met een Glasgow Coma Scale (GCS) van 3 en rigide mydriase (pupillen reageren niet meer op licht). Niet-aangeboren hersenletsel (NAH) komt voor bij 30% van de patiënten met MSH en ESH, en bij 90% indien de posttraumatische amnesie (PTA) langer dan 1 maand is. * **Postcommotioneel syndroom**: Blijvende symptomen na LSH 2 of LSH 3, zoals cognitieve stoornissen, slapeloosheid, emotionele labiliteit en vermoeidheid. Indien deze symptomen langer dan 6 maanden aanhouden, wordt beeldvorming en testing geadviseerd. #### 2.1.2 LSH 3 en risico op intracraniële drukverhoging (PIC) LSH 3 is geassocieerd met een verhoogd risico op PIC en wordt gedefinieerd door de aanwezigheid van één of meer van de volgende factoren: * Leeftijd ouder dan 2 jaar. * Hoogenergetisch trauma of onbekende oorzaak van trauma. * Schedelfractuur. * Bloeding. * Uitvalsverschijnselen. * Braken en hoofdpijn. * Epileptisch insult. * Intoxicatie. LSH 3 wordt verder onderverdeeld in: * **Lichte contusie**: Bewustzijnsverlies tussen 15 minuten en 1 uur, PTA tussen 1 uur en 24 uur. Symptomen omvatten hoofdpijn, misselijkheid en braken, zonder neurologische uitval. Bij LSH 3 is er een hoger risico op PIC. Een CT-scan is geïndiceerd. Indien negatief, ziekenhuisopname met 24 uur wekadvies. Indien positief, behandeling volgens PIC-protocol. #### 2.1.3 Eerste hulp bij matige en ernstige hersenschade Bij MSH en ESH wordt het ATLS-protocol gevolgd: * **ABC-stabilisatie**: Airway, Breathing, Circulation. * **Halskraag** ter bescherming van de cervicale wervelkolom. * **Neurologische evaluatie**: Pupillen en GCS. * **Vervoer**: In stabiele zijligging. #### 2.1.4 Opname op Intensive Care Unit (ICU) Op de ICU wordt monitoring van de volgende parameters verricht: * **Vitale functies**: Ademhaling, hartslag, bloeddruk. * **Neurologische status**: GCS, pupilreacties. * **EEG (elektro-encefalogram)**. * **ICP (intracraniële druk)**. * **PTA-score**. Behandeling kan omvatten: * Intubatie en mechanische ventilatie (O2). * Infuustherapie (TPN per os 2500-3000 kilocalorieën, indien geen orale inname mogelijk is). #### 2.1.5 Hersendood Hersendood is een onomkeerbare toestand die wordt vastgesteld door drie onafhankelijke artsen met een interval van 6 uur. Kenmerken zijn een GCS van 1-1-1, een nul-EEG, afwezige hersenstamreflexen (pupilreactie, hoestreflex, oogknipperen), apneu (ademhalingsstilstand), daling van de lichaamstemperatuur en bloeddruk. ### 2.2 Posttraumatische intracraniële complicaties Dit zijn complicaties die optreden als gevolg van het primaire hersenletsel. #### 2.2.1 Hersenverzwelling (oedemen) * **Cytotoxisch oedeem**: Zwelling van de hersencellen. * **Vasogeen oedeem**: Zwelling veroorzaakt door lekkage van vocht uit de bloedvaten naar het hersenweefsel. Beide leiden tot een stijging van de intracraniële druk. #### 2.2.2 Verhoogde intracraniële druk (intracraniële hypertensie) Dit treedt op wanneer de druk binnen de schedel toeneemt, wat de cerebrale perfusiedruk (CPP) kan verminderen. * **CPP = MAP – ICP**, waarbij MAP de gemiddelde arteriële druk is en ICP de intracraniële druk. * **Cushing reflex**: Een reactie op ernstige intracraniële hypertensie, gekenmerkt door een stijging van de bloeddruk (BD), een vertraging van de ademhalingsfrequentie (AH) en een daling van de pols (P). * **Symptomen**: Hoofdpijn, projectielbraken, sufheid, een gevoel van druk. **Behandeling van verhoogde ICP**: * **Sedatie en pijnmedicatie**: Om de cerebrale metabole activiteit te verminderen. * **Anti-trendelenburg positie (30 graden)**: Om de veneuze afvoer te bevorderen en druk te verlagen. * **Barbituraatcoma**: Een kunstmatige coma om de werking van het centrale zenuwstelsel te verminderen. * **Osmose (mannitol)**: Medicatie die vocht uit het hersenweefsel onttrekt. #### 2.2.3 Schedelfracturen * **Schedeldak fracturen**: Kunnen variëren van simpele breuken tot indeukingsfracturen. * **Schedelbasis fracturen**: * **Voorste schedelbasis**: Betreft de oogkassen en kan leiden tot periorbitale hematomen (brilhematoom) of rhinorrhoe (lekkage van hersenvocht via de neus). * **Middelste schedelbasis**: Minder opvallend, kan gehoorverlies of facialisparese veroorzaken. * **Achterste schedelbasis**: Kan leiden tot bloedingen en gehoorverlies. * **Liquorree**: Lekken van hersenvocht (liquor cerebrospinalis) uit de neus of oren, vaak na een schedelbasis fractuur. Preventief antibiotica wordt soms voorgeschreven om infectie te voorkomen. #### 2.2.4 Bloedingen * **Epiduraal hematoom**: Bloeding tussen het harde hersenvlies (dura mater) en de schedel, vaak veroorzaakt door een slagaderlijke bloeding na een hoofdtrauma. Kenmerkend is een "lucide interval" gevolgd door snelle achteruitgang. * **Subduraal hematoom**: Bloeding tussen het harde hersenvlies en het spinnenwebvlies (arachnoidea). Kan acuut of chronisch zijn. Beide soorten hematomen leiden tot verhoogde ICP. #### 2.2.5 Epileptische insulten * **Acute aanval**: Een tijdelijke abnormale ontlading van neuronen in de hersenen, wat resulteert in een tijdelijke verstoring van de hersenfunctie. * **Verlaagde epileptische drempel**: Na een hersenletsel kan de drempel voor het optreden van een insult verlagen. * **Vroeg posttraumatisch insult**: Treedt op binnen 1 week na het letsel, vaak gerelateerd aan het directe trauma. * **Posttraumatische epilepsie**: Ontwikkeling van epilepsie als gevolg van een litteken in de hersenen na letsel. Dit kan focaal (gelokaliseerd) of gegeneraliseerd zijn. #### 2.2.6 Diabetes insipidus Een aandoening die de vochthuishouding beïnvloedt, veroorzaakt door een tekort aan antidiuretisch hormoon (ADH). * **Oorzaak**: Kan ontstaan door letsel aan de hypothalamus (waar ADH wordt geproduceerd) of de hypofyse (waar ADH wordt opgeslagen en afgegeven). * **Symptomen**: Polyurie (veel plassen) en polydipsie (veel drinken). ### 2.3 Gevolgen van matige en ernstige hersenschade (MSH en ESH) De gevolgen van MSH en ESH kunnen variëren van een goed herstel tot een matige of ernstige handicap. * **Toestand na coma**: Een persisterend vegetatieve toestand kan optreden, waarbij alleen de hersenstam nog functioneert en de toestand onomkeerbaar is. * **Uitval**: Dit kan sensori-motorisch, cognitief, emotioneel of gedragsmatig van aard zijn. * **Maximale revalidatie**: Wordt doorgaans geadviseerd na 12 maanden. ### 2.4 Ruggenmergletsels Letsels aan het ruggenmerg, vaak veroorzaakt door ongevallen, kunnen leiden tot instabiliteit van de wervelkolom. * **Onstabiele wervelfractuur**: Vereist stabilisatie om verdere schade te voorkomen. * **Compleet vs. incompleet dwarslaesie**: Afhankelijk van de mate van beschadiging van het ruggenmerg (gemeten met de ASIA-schaal). * **Localisatie**: Hoge cervicale dwarslaesies (in de nek) kunnen leiden tot ademhalingsstilstand, omdat het middenrif niet meer ondersteund wordt. Midthoracale en lage cervicale letsels hebben andere implicaties. #### 2.4.1 Spinale shock Een acute fase na een complete dwarslaesie, gekenmerkt door: * Slappe verlamming, atonie en areflexie onder het niveau van het letsel. * Blaasparalyse en paralytische ileus (darmverlamming). * Na ongeveer 1 week kan dit overgaan in spastische verlamming met hypertonie en hyperreflexie, inclusief het Babinski-reflex. #### 2.4.2 Neurogene shock Kan optreden bij complete dwarslaesies boven het niveau van Thoracaal 6 (Th6). * **Uitval van het orthosympathische zenuwstelsel**: Leidt tot een overwicht van de vagale tonus. * **Vasodilatatie**: Veroorzaakt hypotensie, met een risico op ischemie. * **Priapisme**: Onvrijwillige langdurige erectie. * **Anhydrosis**: Verminderde of afwezige zweetproductie, met risico op hyperthermie. #### 2.4.3 Autonome reflexie syndroom Een latere complicatie die kan optreden na neurogene shock. * Het autonome, orthosympathische zenuwstelsel werkt overmatig, zonder cerebrale remming. * Dit leidt tot overdreven stressreacties, bijvoorbeeld door pijn, stress of een volle blaas. * **Symptomen**: * **Onder niveau van het letsel**: Vasoconstrictie, wat leidt tot koude, bleke huid. * **Boven niveau van het letsel**: Vasodilatatie, wat leidt tot blozen (flushing) en paroxismale hypertensie. * Veel hoofdpijn. #### 2.4.4 Verpleegkundige aandachtspunten **Acute fase**: * Ademhaling en hoesten. * Blaasmanagement (atone overloopblaas). * Nuchter blijven (NPO) voor 48 uur; eventueel prostigmine. * Hypotensie. * Hyperthermie. **Na de acute fase**: * Spastische contracturen (bv. adductoren). * Decubitus (doorligwonden). * Infecties. * Autonome hypereflexie syndroom. * Osteoporose. ### 2.5 Epilepsie Epilepsie is een chronische neurologische aandoening die wordt gekenmerkt door terugkerende epileptische aanvallen. * **Soorten aanvallen**: * **Gegeneraliseerde aanvallen**: Aandoen de gehele hersenen. * **Focale aanvallen**: Begint in een specifiek deel van de hersenen. * **Focale naar bilateraal tonisch-clonische aanvallen**: Een focale aanval die zich verspreidt naar beide hersenhelften. * **Aura**: Een voorbode van een aanval, die zintuiglijke of emotionele ervaringen kan omvatten. * **Status epilepticus**: Een aanval die langer dan 5 minuten duurt, of herhaalde aanvallen zonder volledig herstel ertussen. Dit kan leiden tot zuurstoftekort (O2-tekort) in de hersenen. #### 2.5.1 Oorzaken van epilepsie * **Overactiviteit**: Verhoogde prikkelbaarheid van neuronen door bijvoorbeeld alcohol, koorts (vooral bij kinderen). * **Idiopatisch**: Bij ongeveer 40% van de gevallen is de oorzaak onbekend. * **Verworven**: Bij ongeveer 60% van de gevallen is er een aanwijsbare oorzaak, zoals trauma, infarct of tumor. #### 2.5.2 Diagnose * **EEG (elektro-encefalogram)**: Registreert elektrische activiteit in de hersenen. * **EEG met video-monitoring**: Om aanvallen te registreren en te analyseren. * **EEG met provocatie**: Bijvoorbeeld door lichtflitsen (fotostimulatie) om de hersenen gevoeliger te maken voor epileptiforme ontladingen. #### 2.5.3 Behandeling * **Tijdens de aanval**: * **Beveiligen**: Voorkomen van letsel. * **Tijd meten**: Duur van de aanval registreren. * **Tongbeet voorkomen**: Geen objecten in de mond plaatsen. * **Zuurstof (O2)**. * **Stabiele zijligging**: Na de aanval om aspiratie te voorkomen. * **Status epilepticus (> 5 minuten)**: * **Benzodiazepines**: Intraveneus toegediend om de aanval snel te stoppen, met mogelijke ademhalingsdepressie. * **Anti-epilepticum intraveneus**. * Bij refractaire status epilepticus (niet reagerend op standaardbehandeling): **thiopental** met intubatie. * **Langdurige behandeling**: * **Monotherapie**: Gebruik van één anti-epilepticum. * **Klassieke anti-epileptica**: Vaak met bloedspiegelmonitoring. * **Refractaire epilepsie**: Overwegen van elektrische stimulatie (bv. Vagusnervestimulatie). ### 2.6 Hersentumoren Tumoren in de hersenen kunnen primair (ontstaan in de hersenen) of secundair (uitzaaiingen van tumoren elders in het lichaam) zijn. #### 2.6.1 Soorten tumoren * **Primaire tumoren**: Ontstaan uit de cellen van de hersenen zelf. * **Gliomen**: Tumoren afkomstig van gliacellen. * **Astrocytoom**: Ontstaat uit astrocyten. * **Oligodendrocytoom**: Ontstaat uit oligodendrocyten. * **Mengvormen**. * **Gradaties I-II (laaggradig) en III-IV (hooggradig)**. * **Glioblastoom**: Een agressieve, hooggradige tumor (graad IV). * **Meningioom**: Ontstaat uit de hersenvliezen. * **Ependymoom**: Ontstaat uit cellen van de hersenkamers. * **Medulloblastoom**: Een agressieve tumor die vaak bij kinderen voorkomt. * **Non-Hodgkin lymfoom**: Een type lymfklierkanker dat de hersenen kan aantasten. * **Hypofyse-adenoom**: Een goedaardige tumor van de hypofyse. * **Secundaire tumoren (metastasen)**: Uitzaaiingen van tumoren elders in het lichaam. * Vaak afkomstig van longcarcinoom, borstcarcinoom, melanoom, en prostaatcarcinoom. #### 2.6.2 Symptomen De symptomen zijn vaak gerelateerd aan verhoogde intracraniële druk (ICP) en focale neurologische uitval. * **↑ ICP (geleidelijk)**: * **Tumor**: Directe ruimte-innemend effect. * **Oedeem (vasogeen)**: Zwelling rond de tumor. * **Hydrocephalie**: Ophoping van hersenvocht door blokkade van de liquorcirculatie. * **Epilepsie**: Als gevolg van irritatie van het hersenweefsel. * **Focale neurologische tekens**: Specifieke uitval afhankelijk van de locatie van de tumor, bijvoorbeeld problemen met beweging, gevoel, spraak of zien. * **Endocrinologische stoornissen**: Bij tumoren in de hypofyse-regio, wat kan leiden tot afwijkingen in hormoonproductie (bv. groeihormoon (GH), ACTH, prolactine). #### 2.6.3 Diagnostiek * **Klinisch beeld**: Gebaseerd op de symptomen en neurologisch onderzoek. * **Biopsie**: Microscopisch onderzoek van weefsel, soms stereotactisch uitgevoerd voor precisie. #### 2.6.4 Behandeling De behandeling hangt af van de locatie, grootte, aard van de tumor en de prognose. * **Neurochirurgie**: Verwijderen van de tumor. * **Corticoïden / EVD (Externe Ventriculaire Drainage)**: Om intracraniële druk te verlagen en liquor af te voeren. * **Radiotherapie**: Bestraling van de tumor. * **Stereotactische radiotherapie**: Gerichte bestraling met hoge precisie. * **Chemotherapie**: Medicamenteuze behandeling van de tumor. --- # Ruggenmergletsels en neurologische stoornissen Dit deel behandelt de oorzaken, localisaties en gevolgen van ruggenmergletsels, inclusief spinale en neurogene shock, en de specifieke aandachtspunten voor verpleegkundigen. ### 3.1 Ruggenmergletsels #### 3.1.1 Oorzaken van ruggenmergletsels Ruggenmergletsels ontstaan voornamelijk door ongevallen die leiden tot een instabiele wervelfractuur. Deze fracturen vereisen stabilisatie om verdere schade aan het ruggenmerg te voorkomen. #### 3.1.2 Classificatie van dwarslaesies Dwarslaesies worden geclassificeerd als compleet of incompleet, vaak volgens de ASIA-schaal, die de mate van neurologisch functieverlies bepaalt. #### 3.1.3 Localisatie van ruggenmergletsels De locatie van het letsel is cruciaal voor de gevolgen: * **Hoge dwarslaesie (cervicale dwarslaesie):** Kan leiden tot ademhalingsstilstand, omdat de ondersteuning van het diafragma wegvalt. * **Midthoracaal:** Gevolgen variëren afhankelijk van de exacte hoogte. * **Lage dwarslaesie:** Beïnvloedt de onderste ledematen en blaas- en darmfunctie. #### 3.1.4 Spinale shock Spinale shock treedt op bij een complete dwarslaesie en kenmerkt zich door: * Slappe verlamming. * Atonie (verminderde spierspanning). * Areflexie (afwezigheid van reflexen). * **Blaasparalyse:** De blaas kan zich niet meer legen. * **Paralytische ileus:** Darmverlamming. Na ongeveer een week kan spinale shock overgaan in spastische verlamming, met hypertonie, hyperreflexie en soms een positieve Babinski-reflex. #### 3.1.5 Neurogene shock Neurogene shock is een specifieke vorm van shock die optreedt bij complete dwarslaesies boven niveau Th6. Het wordt veroorzaakt door uitval van het orthosympathisch zenuwstelsel, wat leidt tot een overwicht van de vagale tonus. Dit resulteert in: * **Vasodilatatie:** Verwijding van bloedvaten, met hypotensie (lage bloeddruk) tot gevolg. Cave: ischemie. * **Priapisme:** Onvrijwillige, langdurige erectie. * **Anhidrosis:** Verminderde of afwezige zweetproductie, met risico op hyperthermie. #### 3.1.6 Aandachtspunten voor verpleegkundigen in de acute fase Gedurende de acute fase van een ruggenmergletsel zijn de volgende punten van belang: * **Ademhaling en hoesten:** Zorg voor adequate ademhalingsondersteuning en assisteer bij hoesten. * **Blaasparalyse:** Beheer de atone overloopblaas, bijvoorbeeld door intermitterende katheterisatie. * **NPO (Nil Per Os):** Patiënten worden vaak gedurende 48 uur niet per os gevoed. Medicatie zoals prostigmine kan worden overwogen. * **Hypotensie:** Monitoren en behandelen van lage bloeddruk. * **Hyperthermie:** Bewaken van de lichaamstemperatuur. #### 3.1.7 Aandachtspunten voor verpleegkundigen na de acute fase Na de acute fase verschuift de focus naar: * **Spastische contracturen:** Preventie en behandeling van contracturen, met name in de adductoren. * **Decubitus:** Preventie van doorligwonden door regelmatige wisselligging en huidverzorging. * **Infecties:** Bewaking op en behandeling van infecties, met name urineweginfecties en longontstekingen. * **Autonome hypereflexie syndroom:** Herkennen en behandelen van dit potentieel gevaarlijke syndroom. * **Osteoporose:** Preventie en monitoring van botontkalking. #### 3.1.8 Autonoom hypereflexie syndroom Dit syndroom treedt op na de fase van neurogene shock en wordt gekenmerkt door een overactief orthosympathisch zenuwstelsel zonder cerebrale remming. Het wordt uitgelokt door prikkels onder het niveau van het letsel (bv. pijn, volle blaas). De reacties omvatten: * **Vasoconstrictie onder het niveau van het letsel:** Leidt tot koude, bleke huid. * **Paroxismale hypertensie:** Plotselinge stijging van de bloeddruk. * **Vasodilatatie boven het niveau van het letsel:** Veroorzaakt flushing, transpiratie en hoofdpijn. De nervus vagus wordt geactiveerd, wat de bloedvaten verwijdt. ### 3.2 Epilepsie #### 3.2.1 Soorten aanvallen Epilepsie is een chronische neurologische aandoening die wordt gekenmerkt door terugkerende aanvallen. Het onderscheid wordt gemaakt tussen: * **Gegeneraliseerde aanvallen:** Betrekken beide hersenhelften. * **Focale aanvallen:** Beginnen in een specifiek deel van de hersenen. * **Focale naar bilateraal tonisch-clonische aanvallen:** Begint lokaal en verspreidt zich naar beide hersenhelften. * **Aura:** Subjectieve sensaties die een aanval kunnen voorafgaan. #### 3.2.2 Status epilepticus Status epilepticus is een levensbedreigende situatie waarbij een aanval langer dan vijf minuten aanhoudt, of waarbij meerdere aanvallen kort na elkaar optreden zonder volledig herstel tussendoor. Dit kan leiden tot zuurstoftekort in de hersenen. #### 3.2.3 Oorzaken van epilepsie Oorzaken kunnen variëren: * **Overactiviteit:** Uitgelokt door bijvoorbeeld alcohol, koorts of medicatie. * **Idiopathisch:** Bij kinderen komt een aanzienlijk deel van de gevallen zonder duidelijke oorzaak voor. * **Verworven oorzaken:** Trauma, infarcten, tumoren of infecties van de hersenen. #### 3.2.4 Diagnose van epilepsie De diagnose wordt gesteld door middel van: * **Elektro-encefalografie (EEG):** Meet de elektrische activiteit van de hersenen. * **EEG met video-monitoring:** Combineert EEG met camerabeelden om aanvallen te registreren en te analyseren. * **EEG met provocatie:** Stimuleren van de hersenen met bijvoorbeeld lichtflitsen om afwijkingen op te wekken. #### 3.2.5 Behandeling van epilepsie * **Tijdens een aanval:** Beveiligen van de patiënt, meten van de tijd, zorgen voor een vrije luchtweg en eventueel stabiele zijligging. * **Status epilepticus (> 5 minuten):** Behandeling met benzodiazepines intraveneus (let op ademhalingsdepressie) en anti-epileptica. Bij refractaire status epilepticus kan een barbituraatcoma met intubatie geïnduceerd worden. * **Langetermijnbehandeling:** * **Monotherapie:** Vaak is één anti-epilepticum voldoende. * **Klassieke anti-epileptica:** Medicijnen die de neuronale prikkelbaarheid verminderen. Er wordt gelet op spiegels in het bloed. * **Refractaire epilepsie:** Bij patiënten die niet reageren op medicatie kan elektrische stimulatie overwogen worden. ### 3.3 Hersentumoren #### 3.3.1 Soorten hersentumoren Hersentumoren kunnen primair (ontstaan in het hersenweefsel) of secundair (metastasen van tumoren elders in het lichaam) zijn. * **Primaire tumoren:** * **Gliomen:** Tumoren die ontstaan uit gliacellen (ondersteunende cellen van de hersenen). Voorbeelden zijn astrocytomen (uit astrocyten, met gradaties I-IV, waarbij glioblastoom graad IV de meest agressieve vorm is) en oligodendrogliomen. * **Meningeomen:** Tumoren die ontstaan uit de hersenvliezen. * **Ependymomen:** Tumoren die ontstaan uit de cellen van de ependymwand. * **Medulloblastomen:** Komen vaker voor bij kinderen. * **Non-Hodgkin lymfomen:** Lymfomen die in de hersenen ontstaan. * **Hypofyse-adenomen:** Tumoren van de hypofyse (hersenklier). * **Secundaire tumoren (metastasen):** Ontstaan door uitzaaiing van tumoren elders, zoals longcarcinoom, borstcarcinoom of melanoom. Metastasen kunnen zich verspreiden naar het hersendak, de hersenvliezen of het hersenweefsel zelf. #### 3.3.2 Symptomen van hersentumoren De symptomen van hersentumoren zijn vaak gerelateerd aan verhoogde intracraniële druk (ICP) of focale neurologische uitval: * **Verhoogde intracraniële druk (geleidelijk):** Veroorzaakt door de tumor zelf en/of door oedeem (zwelling) en hydrocefalie (ophoping van hersenvocht). * **Symptomen:** Hoofdpijn (vaak erger in de ochtend), projectielbraken, sufheid. * **Epileptische insulten:** Kunnen optreden door irritatie van het hersenweefsel. * **Focale neurologische tekens:** Afhankelijk van de locatie van de tumor, zoals krachtverlies, gevoelsstoornissen of problemen met zicht. * **Craniale zenuwuitval:** Problemen met de functies van de hersenzenuwen. * **Endocrinologische symptomen:** Vooral bij hypofyse-adenomen, door verstoring van de hormoonproductie (bijvoorbeeld groeihormoon (GH), ACTH, prolactine). #### 3.3.3 Diagnostiek van hersentumoren De diagnose wordt gesteld op basis van: * **Klinisch beeld:** Beoordeling van de symptomen en neurologisch onderzoek. * **Beeldvorming:** MRI of CT-scan van de hersenen. * **Biopsie:** Het nemen van een weefselmonster voor pathologisch onderzoek, vaak stereotactisch (onder geleiding van beeldvorming). #### 3.3.4 Behandeling van hersentumoren De behandeling is afhankelijk van de locatie, grootte, aard van de tumor en de prognose: * **Neurochirurgie:** Verwijderen van de tumor, indien mogelijk. * **Corticosteroïden:** Om oedeem te verminderen en ICP te verlagen. * **EVD (Externe Ventriculaire Drainage):** Permanente drainage van hersenvocht om hydrocefalie te behandelen en ICP te verlagen. * **Radiotherapie:** Bestraling van de tumor. * **Stereotactische radiotherapie:** Gerichte bestraling van de tumor. * **Chemotherapie:** Medicamenteuze behandeling, met name bij agressieve of uitzaaiende tumoren. --- # Epilepsie en hersentumoren Dit onderwerp behandelt de diverse manifestaties, oorzaken en behandelingsstrategieën van epileptische aanvallen, alsook de kenmerken, symptomatologie en diagnostische benaderingen van zowel primaire als secundaire hersentumoren. ### 4.1 Epilepsie Epilepsie is een neurologische aandoening die wordt gekenmerkt door terugkerende epileptische aanvallen, veroorzaakt door een overmatige, abnormale ontlading van neuronen in de hersenen. De term 'epilepsie' zelf verwijst naar de aandoening, terwijl 'epileptische aanval' een enkelvoudige gebeurtenis beschrijft. #### 4.1.1 Soorten epileptische aanvallen Epileptische aanvallen worden hoofdzakelijk ingedeeld in gegeneraliseerde en focale aanvallen. * **Gegeneraliseerde aanvallen:** Deze aanvallen beïnvloeden beide hersenhelften tegelijk. * Tonisch-clonische aanvallen (vroeger "grand mal"): Gekenmerkt door spiersamentrekkingen (tonisch) gevolgd door ritmische schokken (clonisch), vaak met bewustzijnsverlies. * **Focale aanvallen (partiële aanvallen):** Deze aanvallen ontstaan in een specifiek deel van de hersenen. * Aura: Sommige patiënten ervaren voorafgaand aan een focale aanval sensorische, motorische of autonome waarnemingen. * Focale naar bilateraal tonisch-clonische aanvallen: Een focale aanval die zich uitbreidt naar de gehele hersenen en resulteert in een gegeneraliseerde tonisch-clonische aanval. * **Status epilepticus:** Een levensbedreigende toestand die wordt gekenmerkt door een epileptische aanval die langer dan vijf minuten duurt, of door herhaaldelijke aanvallen zonder volledig herstel van het bewustzijn daartussenin. Dit kan leiden tot zuurstoftekort (hypoxie) in de hersenen. #### 4.1.2 Oorzaken van epilepsie De oorzaken van epilepsie kunnen idiopathisch (zonder duidelijke oorzaak, vooral bij kinderen) of verworven zijn. * **Idiopathisch:** Ongeveer 40% van de gevallen heeft geen duidelijke oorzaak. * **Verworven oorzaken:** Ongeveer 60% van de gevallen is te wijten aan verworven factoren, zoals: * Traumatisch hersenletsel (zie sectie 4.2) * Herseninfarct (beroerte) * Hersentumoren (zie sectie 4.3) * Infecties van het centrale zenuwstelsel * Metabolische stoornissen * Genetische factoren #### 4.1.3 Diagnose van epilepsie De diagnose van epilepsie berust op een combinatie van klinische observaties en aanvullende onderzoeken. * **Elektro-encefalogram (EEG):** Dit onderzoek meet de elektrische activiteit van de hersenen en kan abnormaliteiten tonen die kenmerkend zijn voor epilepsie. * EEG met video-monitoring: Gelijktijdige opname van het EEG en videobeelden van de patiënt tijdens een aanval voor een nauwkeurigere diagnose. * EEG met provocatie: Het uitlokken van aanvallen door middel van prikkels zoals lichtflitsen (fotostimulatie). #### 4.1.4 Behandeling van epilepsie De behandeling van epilepsie richt zich zowel op het behandelen van de acute aanval als op het voorkomen van toekomstige aanvallen. * **Tijdens een aanval:** * Patiënt beveiligen tegen letsel. * Tijd van de aanval meten. * Ervoor zorgen dat de patiënt vrije luchtwegen heeft. * Indien mogelijk, de patiënt in stabiele zijligging leggen. * **Status epilepticus:** * Eerste behandeling met benzodiazepines (let op mogelijke ademhalingsdepressie). * Indien refractair (niet reagerend), intraveneuze toediening van anti-epileptica. * In ernstige gevallen: thiopental en intubatie om een kunstmatige coma te induceren. * **Preventieve behandeling:** * **Monotherapie:** Toediening van één anti-epilepticum, vaak een klassiek middel, met monitoring van bloedspiegels om de effectiviteit te waarborgen en toxiciteit te voorkomen. * **Refractaire epilepsie:** Bij patiënten die niet reageren op medicatie, kunnen alternatieve behandelingen worden overwogen, zoals elektrische stimulatie van de nervus vagus. ### 4.2 Traumatisch Hersenletsel (THL) Traumatisch hersenletsel omvat schade aan de hersenen als gevolg van een externe fysieke kracht, variërend van lichte hersenschuddingen tot ernstige hersenkneuzingen. #### 4.2.1 Indeling en benaming Het letsel wordt ingedeeld op basis van de ernst en de aanwezigheid van bewustzijnsverlies en posttraumatische amnesie (PTA). * **Commotio cerebri (hersenschudding):** Gekenmerkt door tijdelijke verstoring van de hersenfuncties, met kort bewustzijnsverlies (minder dan 15 minuten). Symptomen kunnen hoofdpijn, misselijkheid en braken omvatten, zonder neurologische uitval. * **Contusio cerebri (hersenkneuzing):** Dit duidt op feitelijke schade aan het hersenweefsel. * Lichte contusie: Bewustzijnsverlies tussen 15 minuten en 1 uur, PTA tussen 1 uur en 24 uur. * Matige contusie (MSH): Bewustzijnsverlies langer dan 1 uur. * Ernstige contusie (ESH): Bewustzijnsverlies langer dan 24 uur, vaak geassocieerd met diffuse letsels, bloedingen of uitrekking van neuronen. #### 4.2.2 Posttraumatische Amnesie (PTA) en Glasgow Coma Scale (GCS) * **Posttraumatische amnesie (PTA):** Een maat voor de duur van geheugenverlies na een hersenletsel. Lange PTA (langer dan 1 maand) is geassocieerd met een hoge kans op blijvend niet-aangeboren hersenletsel (NAH). * **Glasgow Coma Scale (GCS):** Een gestandaardiseerd scoresysteem om de mate van bewustzijn te beoordelen na hersenletsel, gebaseerd op oogopening, verbale reactie en motorische reactie. #### 4.2.3 Behandeling van traumatisch hersenletsel De behandeling van ernstig traumatisch hersenletsel volgt het ATLS-protocol en is gericht op het stabiliseren van de patiënt en het minimaliseren van secundaire hersenschade. * **Initiële stabilisatie:** ABC-benadering (Airway, Breathing, Circulation), aanleggen van een nekkraag. * **Neurologische evaluatie:** Beoordeling van pupillen en GCS. * **Vervoer:** Stabilisatie en vervoer naar een gespecialiseerd centrum. * **Intensive Care Unit (ICU) opname:** * Monitoring van vitale functies, neurologische status (GCS, pupilreacties) en intracraniële druk (ICP). * Behandeling kan intubatie, zuurstoftherapie, infuustherapie en ondersteuning van de voeding omvatten (ca. 2500-3000 kcal per dag). #### 4.2.4 Posttraumatische intracraniële complicaties * **Hersenoedeem:** Zwelling van het hersenweefsel, die cytotoxisch of vasogeen van aard kan zijn. * **Verhoogde intracraniële druk (ICP):** Hersenoedeem leidt tot een stijging van de druk binnen de schedel. De cerebrale perfusiedruk (CPP) wordt berekend als $CPP = MAP - ICP$, waarbij MAP de gemiddelde arteriële druk is. Een afname van de CPP kan leiden tot ischemie. * **Cushing-reflex:** Een reactie op verhoogde ICP, gekenmerkt door verhoogde bloeddruk, veranderde ademhaling en vertraagde pols. * **Symptomen:** Hoofdpijn, projectielbraken, sufheid. * **Behandeling:** Sedatie, pijnmedicatie, verhoogde hoofdeinde van het bed (30 graden), barbituraatcoma, mannitol (osmose diurecticum). * **Schedelfracturen:** * **Schedeldak fracturen:** Inclusief indeukingsfracturen. * **Schedelbasis fracturen:** Kunnen leiden tot liquorree (lekkage van hersenvocht) uit de oren of neus, en verhoogd risico op infecties (preventieve antibiotica). * **Bloedingen:** Epiduraal hematoom, subduraal hematoom. Kenmerkend is vaak een lucide interval gevolgd door geleidelijke neurologische achteruitgang. * **Epileptisch insult:** Kan acuut (vroeg posttraumatisch, binnen 1 week na letsel) optreden of later ontwikkelen als posttraumatische epilepsie, vaak gerelateerd aan littekenvorming in de hersenen. * **Diabetes insipidus:** Verstoorde vochthuishouding als gevolg van schade aan de hypothalamus of hypofyse, leidend tot polyurie en polydipsie. #### 4.2.5 Gevolgen van ernstig traumatisch hersenletsel (NAH) Ernstig THL kan leiden tot blijvend niet-aangeboren hersenletsel (NAH) met diverse uitvalsverschijnselen, waaronder sensori-motorische, cognitieve, emotionele en gedragsmatige stoornissen. Maximale revalidatie vindt meestal plaats tot 12 maanden na het letsel. ### 4.3 Hersentumoren Hersentumoren zijn massa's van abnormale cellen in de hersenen. Ze kunnen primair zijn, ontstaan in het hersenweefsel zelf, of secundair (metastasen), ontstaan door uitzaaiing van kankers elders in het lichaam. #### 4.3.1 Soorten hersentumoren * **Primaire hersentumoren:** Ontstaan uit de hersencellen zelf. * **Gliomen:** Tumoren afkomstig van gliacellen. * **Astrocytoom:** Ontstaat uit astrocyten. * **Oligodendrocytoom:** Ontstaat uit oligodendrocyten. * **Mengvormen** van deze gliomen. * Gliomen worden ingedeeld in graad I-II (laaggradig) en III-IV (hooggradig). * **Glioblastoom:** Een agressieve, hooggradige vorm van een astrocytoma (graad IV). * **Meningeoom:** Tumoren die ontstaan uit de hersenvliezen. * **Ependymoom:** Ontstaat uit de cellen van de ependymale bekleding van de ventrikels. * **Medulloblastoom:** Een snelgroeiende tumor, vaak bij kinderen. * **Non-Hodgkin lymfoom:** Een type lymfoom dat de hersenen kan aantasten. * **Hypofyse-adenoom:** Een tumor van de hypofyse. * **Secundaire hersentumoren (metastasen):** Gevormd door uitzaaiingen van primaire kankers elders in het lichaam. Veelvoorkomende primaire tumoren die naar de hersenen metastaseren zijn: * Longcarcinoom * Borstcarcinoom * Melanoom #### 4.3.2 Symptomen van hersentumoren De symptomen zijn afhankelijk van de locatie, grootte en groeisnelheid van de tumor. Vaak zijn ze gerelateerd aan: * **Verhoogde intracraniële druk (ICP):** * Door de tumor zelf of door oedeemvorming rond de tumor. * Geleidelijk toenemende hoofdpijn. * Projectielbraken. * Sufheid. * Hydrocephalus: Obstructie van de liquorcirculatie door de tumor kan leiden tot een opeenhoping van hersenvocht en verhoogde ICP. * **Epilepsie:** Een tumor kan een lokaal insult focale aanval veroorzaken of, bij uitbreiding, gegeneraliseerde aanvallen induceren. * **Focale neurologische tekens:** Afhankelijk van het getroffen hersengebied (bv. motorische zwakte, sensorische stoornissen, visuele problemen, spraakstoornissen). * **Craniale zenuwuitval:** Compressie van craniale zenuwen. * **Endocrinologische stoornissen:** Met name bij hypofyse-adenomen, wat kan leiden tot overproductie of tekort aan specifieke hormonen (bv. groeihormoon (GH), ACTH, prolactine). #### 4.3.3 Diagnostiek van hersentumoren * **Klinisch beeld:** Anamnese en neurologisch onderzoek zijn cruciaal. * **Beeldvorming:** * **MRI-scan:** De gouden standaard voor het visualiseren van hersentumoren, met betere weergave van zachte weefsels dan CT. * **CT-scan:** Kan nuttig zijn, vooral in acute situaties of bij patiënten met contra-indicaties voor MRI. * **Biopsie:** Een weefselmonster van de tumor kan worden afgenomen voor pathologisch onderzoek om de precieze aard en graad van de tumor te bepalen. * **Stereotactische biopsie:** Een minimaal invasieve techniek waarbij de biopsienaald via een nauwkeurig berekend traject naar de tumor wordt geleid. #### 4.3.4 Behandeling van hersentumoren De behandeling is multidisciplinair en wordt bepaald door de locatie, grootte, aard van de tumor en de prognose. * **Neurochirurgie:** Verwijdering van de tumor, indien mogelijk. * **Medicatie:** * **Corticosteroïden:** Om hersenoedeem te verminderen en ICP te verlagen. * **Anti-epileptica:** Om epileptische aanvallen te beheersen. * **Drainage van liquor:** Externe Ventriculaire Drainage (EVD) voor permanente drainage bij hydrocephalus. * **Radiotherapie:** Bestraling van de tumor, inclusief stereotactische radiotherapie voor gerichte behandeling. * **Chemotherapie:** Gebruik van medicijnen om kankercellen te doden. --- > **Tip:** Onthoud dat de GCS-score (Glasgow Coma Scale) een snelle en gestandaardiseerde methode is om de mate van bewustzijnsverlies te beoordelen bij traumatisch hersenletsel. Een score van 15 is volledige alertheid, terwijl een score van 3 de diepste coma aanduidt. > > **Tip:** Bij verdenking op verhoogde intracraniële druk is het belangrijk om de patiënt in een anti-Trendelenburg positie te leggen (hoofd iets omhoog) om de druk te verlagen. > > **Tip:** De definitie van status epilepticus is cruciaal: een aanval langer dan 5 minuten, of meerdere aanvallen zonder herstel van bewustzijn tussendoor. Dit vereist onmiddellijke medische interventie. > > **Voorbeeld:** Een patiënt met een hersentumor presenteert zich met toenemende hoofdpijn, misselijkheid en is suf. Dit wijst sterk op een verhoogde intracraniële druk, mogelijk veroorzaakt door de tumor zelf of door oedeem. > > **Voorbeeld:** Een jonge patiënt na een hoofdletsel ontwikkelt plotseling een gegeneraliseerde tonisch-clonische aanval. Dit kan een vroege posttraumatische epileptische aanval zijn en vereist behandeling met anti-epileptica. --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Neurotraumatologie | Het medische specialisme dat zich bezighoudt met letsels aan het zenuwstelsel, met name aan de hersenen en het ruggenmerg, door traumatische oorzaken. | | Hersenschudding (Commotio cerebri) | Een milde vorm van traumatisch hersenletsel waarbij de hersenfuncties tijdelijk verstoord zijn, vaak gepaard gaande met kort bewustzijnsverlies en symptomen zoals hoofdpijn en misselijkheid. | | Contusie (hersenweefsel beschadigd) | Een ernstigere vorm van hersenletsel waarbij hersenweefsel direct beschadigd raakt, wat kan leiden tot kneuzingen en meer significante neurologische uitval. | | BWZ verlies (Bewustzijnsverlies) | Het tijdelijk verliezen van bewustzijn, een veelvoorkomend symptoom bij traumatisch hersenletsel van verschillende gradaties. | | Retrograde amnesie | Het onvermogen om herinneringen van net voor het traumatische incident op te halen, een veelvoorkomend symptoom bij hersenschuddingen en ernstigere hersenletsels. | | PTA score (Posttraumatische amnesie) | Een meting van de duur van de verwarring en desoriëntatie direct na een hersenletsel, waarbij nieuwe informatie niet kan worden opgeslagen. | | S100B | Een eiwit dat vrijkomt in het bloedserum bij hersenbeschadiging, gebruikt als biomarker voor de ernst van het letsel. | | PIC (Verhoogd intracraniale druk) | Een gevaarlijke toename van de druk binnen de schedel, veroorzaakt door factoren zoals oedeem, bloedingen of tumoren, die hersenweefsel kan beschadigen. | | Postcommotioneel syndroom | Een reeks blijvende symptomen na een lichte traumatisch hersenletsel, waaronder cognitieve stoornissen, slaapproblemen, emotionele labiliteit en vermoeidheid. | | ATLS protocol | Een gestandaardiseerd systeem voor de acute behandeling van traumatische letsels, gericht op het stabiliseren van de patiënt en het identificeren en behandelen van levensbedreigende verwondingen. | | GCS (Glasgow Coma Scale) | Een scoringssysteem dat wordt gebruikt om de mate van bewustzijn van een persoon te beoordelen na een hersenletsel, door de oog-, verbale en motorische respons te evalueren. | | ICP (Intracraniële druk) | De druk die wordt uitgeoefend binnen de schedel door de hersenen, cerebrospinale vloeistof en bloed. Verhoogde ICP is een potentieel levensbedreigende aandoening. | | Cushing reflex | Een fysiologische reactie op verhoogde intracraniële druk, gekenmerkt door een stijging van de bloeddruk, een vertraging van de hartslag en een onregelmatige ademhaling. | | Liquorree | Een symptoom van een schedelbasisbreuk waarbij hersenvocht (liquor cerebrospinalis) uit de neus of oren lekt, wat een verhoogd risico op infectie met zich meebrengt. | | Epiduraal hematoom | Een bloeding die zich voordoet tussen de dura mater (het buitenste hersenvlies) en de schedel, vaak veroorzaakt door een slagaderlijke bloeding en gekenmerkt door een lucide interval. | | Subduraal hematoom | Een bloeding die zich voordoet tussen de dura mater en het spinale membraan, vaak veroorzaakt door een veneuze bloeding en geassocieerd met geleidelijke neurologische achteruitgang. | | Epileptisch insult | Een plotselinge, ongecontroleerde elektrische ontlading in de hersenen die kan leiden tot veranderingen in gedrag, beweging, gevoel of bewustzijn. | | Diabetes insipidus | Een aandoening die wordt gekenmerkt door overmatige dorst en de uitscheiding van grote hoeveelheden verdunde urine, veroorzaakt door een tekort aan antidiuretisch hormoon (ADH) of een verminderde gevoeligheid ervoor. | | NAH (Niet-aangeboren hersenletsel) | Hersenletsel dat is opgelopen na de geboorte, veroorzaakt door externe factoren zoals trauma, beroerte of infectie. | | Persisterend vegetatieve toestand | Een ernstige neurologische aandoening waarbij een persoon wakker is maar geen tekenen van bewustzijn vertoont, met alleen hersenstamfuncties die nog intact zijn. | | ASIA classificatie | De American Spinal Injury Association (ASIA) Impairment Scale, een classificatiesysteem voor de ernst en volledigheid van dwarslaesies. | | Spinale shock | Een tijdelijke toestand na een complete dwarslaesie, gekenmerkt door slappe verlamming, atonie en areflexie onder het niveau van de laesie. | | Neurogene shock | Een levensbedreigende toestand die optreedt na een hoge dwarslaesie (boven Th6), veroorzaakt door een verstoring van het sympathische zenuwstelsel, leidend tot hypotensie en vasodilatatie. | | Autonome hypereflexie syndroom | Een potentieel gevaarlijke reactie die optreedt na een ruggenmergletsel, waarbij het autonome zenuwstelsel overmatig reageert op prikkels onder het niveau van de laesie. | | Status epilepticus | Een langdurige (meer dan 5 minuten) of herhaalde epileptische aanval zonder herstel van het bewustzijn, wat een medisch noodgeval is. | | Glioom | Een type hersentumor dat ontstaat uit gliacellen, de ondersteunende cellen van het zenuwstelsel. | | Glioblastoom | Een zeer agressieve en kwaadaardige vorm van een glioom, vaak met een slechte prognose. | | Meningioom | Een type hersentumor dat ontstaat uit de hersenvliezen (meninges). | | Metastasen | Secundaire tumoren die ontstaan wanneer kankercellen zich vanuit een primaire tumor in een ander deel van het lichaam naar de hersenen verspreiden. | | Hydrocephalie | Een aandoening waarbij er een abnormale ophoping van hersenvocht (liquor cerebrospinalis) in de hersenholtes (ventrikels) is, wat leidt tot verhoogde intracraniële druk. | | EVD (Externe Ventriculaire Drainage) | Een medische procedure waarbij een katheter in de hersenventrikels wordt ingebracht om overtollig hersenvocht af te voeren en de intracraniële druk te verlagen. |

# Nierfysiologie en functies De nieren vervullen zes cruciale functies in het lichaam, waaronder homeostatische regulatie, uitscheiding van afvalstoffen en hormoonproductie [1](#page=1). ### 1.1 De zes hoofdfuncties van de nieren De belangrijkste functies van de nieren kunnen worden samengevat met het acroniem HURRAB [1](#page=1): * **Homeostatische regulatie (pH):** Handhaving van een stabiele interne omgeving, waaronder de zuurgraad van het bloed. Braken is bijvoorbeeld een reactie op metabole acidose, waarbij het lichaam H+ (maagzuur) kwijtraakt [1](#page=1). * **Uitscheiding van afvalstoffen:** Verwijdering van metabolische afvalproducten uit het bloed. Dit omvat de afbraakproducten ureum, urinezuur en creatinine [1](#page=1). * **Regulatie osmolariteit:** Controle van de concentratie van opgeloste stoffen in het bloedplasma en lichaamswater. Osmolariteit wordt gemeten in mOsm/l plasma, terwijl osmolaliteit wordt gemeten in mOsm/kg water. Een hoge osmolariteit trekt water aan, terwijl een lage osmolariteit geen water aantrekt. De effectieve osmolariteit (tonicitieit) wordt geschat met de formule: $[Na^+] \times 2 + [glucose + [ureum]$. Stoffen die permeabel zijn voor de nier (zoals ureum) verdelen zich gelijkmatig over twee compartimenten, terwijl niet-permeabele stoffen (zoals natrium en glucose) zich in één compartiment concentreren en water aantrekken [1](#page=1). * **Regulatie extracellulair volume en bloeddruk:** Handhaving van het juiste volume van het extracellulaire vocht en de bloeddruk. Dit wordt sterk beïnvloed door de regulatie van natrium ($Na^+$). De gemiddelde arteriële bloeddruk (MAP) kan worden berekend als: $MAP = DBP + \frac{1}{3} (SBP - DBP)$ [1](#page=1) [2](#page=2). * **Aanmaak van hormonen:** Productie van essentiële hormonen. Dit omvat erytropoëtine (Epo), dat de aanmaak van rode bloedcellen stimuleert; renine, dat het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) initieert voor de regulatie van zoutbalans en bloeddruk; en 1-𝛼-hydroxylase, dat 25-OH vitamine D omzet naar de actieve vorm 1,25-OH vitamine D (calcitriol). Calcitriol reguleert de calciumbalans en heeft ook een effect op de bijschildklier. Een tekort aan 1,25-OH vitamine D kan leiden tot hypokaliëmie [1](#page=1). * **Behoud van ionenbalans:** Essentieel voor het handhaven van de juiste concentraties van ionen in het lichaam, zoals kalium ($K^+$) en calcium ($Ca^{2+}$). Een teveel aan $K^+$ kan leiden tot hartritmestoornissen, terwijl een tekort kan resulteren in spierzwakte. Een verhoogd $Ca^{2+}$ kan dehydratatie veroorzaken, terwijl een verlaagd $Ca^{2+}$ kan leiden tot irritatie van het zenuwstelsel. Een slechte balans kan ook leiden tot oedeem [2](#page=2). ### 1.2 Afvalstoffen en hun betekenis De nieren zijn verantwoordelijk voor de uitscheiding van verschillende afvalproducten: * **Ureum:** Een afbraakproduct van eiwitmetabolisme, waarvan een ophoping kan leiden tot jeuk. Ureum is een permeabele stof die zich gelijkmatig verdeelt over lichaamscompartimenten [1](#page=1). * **Urinezuur:** Ontstaat uit de afbraak van purines. Een teveel kan leiden tot jicht [1](#page=1). * **Creatinine:** Een afbraakproduct van fosfocreatine in spierweefsel. Het is een belangrijke marker voor het inschatten van de glomerulaire filtratiesnelheid (GFR). Serumcreatinine stijgt wanneer de nierfunctie (GFR) met 50% is afgenomen [1](#page=1) [2](#page=2). ### 1.3 Regulatie van bloeddruk en vochtbalans De nieren spelen een centrale rol in de regulatie van de bloeddruk en het extracellulaire volume door middel van systemen zoals RAAS [1](#page=1) [2](#page=2). * **Renale bloedflow:** De doorbloeding van de nieren kan worden berekend met de formule: $Renale \, bloedflow = \frac{GFR}{filtratiefractie}$ [3](#page=3). * **Vasculaire weerstand:** Vasoconstrictie van de afferente arteriolen verhoogt de weerstand, wat resulteert in een lagere renale bloedflow, hydrostatische druk en GFR. Omgekeerd neemt de renale bloedflow en GFR toe wanneer de afferente arteriolen verwijden [3](#page=3). * **Effect van plasma-eiwitten:** Een daling van plasma-eiwitten leidt tot een afname van de oncotische druk, waardoor de glomerulaire filtratie toeneemt [3](#page=3). ### 1.4 Glomerulaire filtratie De glomerulus is de primaire filter van de nieren, waar ongeveer 20% van het plasma wordt gefiltreerd [2](#page=2) [3](#page=3). * **Glomerulaire filtratiebarrière:** Deze bestaat uit endotheelcellen, de glomerulaire basale membraan (GBM) met collageen en matrixeiwitten, en slit-diafragma's. Het is de belangrijkste barrière voor eiwitten [2](#page=2). * **Glomerulaire filtratiedruk:** De netto filtratiedruk wordt berekend als de hydrostatische druk minus de osmotische druk en de vloeistofdruk in de ruimte van Bowman: $PH - \pi - P_{fluid} = 55 \, mmHg - 30 \, mmHg - 15 \, mmHg = 10 \, mmHg$ [2](#page=2). * **GFR (Glomerulaire Filtratie Snelheid):** De GFR kan worden gereguleerd door autoregulatiemechanismen [2](#page=2): * **Myogene respons:** Reactie van de arteriële wand op veranderingen in bloedflow [2](#page=2). * **Hormonale en autonome controle:** Regulatie via weerstand van vaten of de filtratiecoëfficiënt [2](#page=2). * **Tubuloglomerulaire feedback:** Paracriene controle via de macula densa [2](#page=2). * **Factoren die GFR beïnvloeden:** * Sympatische neuronen veroorzaken vasoconstrictie [2](#page=2). * Angiotensine II veroorzaakt vasoconstrictie van de efferente arteriolen [2](#page=2). * Prostaglandines veroorzaken vasodilatatie van de afferente arteriolen [2](#page=2). * Bij lage flow in de afferente arteriole wordt renine vrijgezet [2](#page=2). * De macula densa produceert paracriene factoren die de diameter van de afferente arteriolen beïnvloeden [2](#page=2). * Lage stroom leidt tot de vrijzetting van prostaglandines, terwijl hoge stroom leidt tot de vrijzetting van adenosine [2](#page=2). * Afgenomen perfusie resulteert in stijging van prostaglandines en angiotensine II [2](#page=2). ### 1.5 Tubulaire processen: reabsorptie, secretie en excretie Na filtratie in de glomerulus ondergaan vloeistoffen en opgeloste stoffen verdere bewerking in de tubuli [2](#page=2) [3](#page=3). * **Tubulaire reabsorptie:** Nutriënten en water worden terug opgenomen in het bloed via epitheliaal transport (apicale en basolaterale membraan) of paracellulair transport (via cel-cel juncties). De $Na^+K^+$-ATPase pomp aan de basolaterale zijde speelt een cruciale rol in het handhaven van een lage natriumconcentratie in de cellen. Ureum wordt passief gereabsorbeerd via de paracellulaire weg. Plasma-eiwitten worden gereabsorbeerd via receptor-gemedieerde endocytose, waarbij megaline een belangrijk transporteiwit is [3](#page=3). * **Tubulaire secretie:** Actieve afgifte van stoffen vanuit het bloed naar het tubulaire lumen. Dit is een competitief proces waarbij één transporter verschillende stoffen kan transporteren. De Organic Anion Transporter (OAT) werkt via tertiair actief transport [2](#page=2) [3](#page=3). * **Renale drempel:** De plasmaconcentratie van een stof waarbij de tubuli de maximale capaciteit voor reabsorptie bereiken. Filtratie kan niet satureren, maar reabsorptie wel. De renale drempel voor glucose ligt rond de 180 mg/100ml plasma [3](#page=3). * **Excretie:** De uiteindelijke uitscheiding van stoffen in de urine via de ductus colligens naar de ureter en blaas. De formule voor excretie is: $Excretie = Filtratie - Reabsorptie + Secretie$ [2](#page=2). > **Tip:** De nieren ontvangen ongeveer 20-25% van het hartdebiet, wat neerkomt op ongeveer 600 ml plasma per minuut [3](#page=3). > **Voorbeeld:** SGLT2-inhibitoren remmen de reabsorptie van glucose in de tubuli, waardoor de renale drempel voor glucose wordt verlaagd en glucose in de urine wordt uitgescheiden. Penicilline wordt gefiltreerd en extra gesecreteerd in de proximale tubulus. Probenecid, een competitieve inhibitor van OAT, kan de werkingsduur van penicilline verlengen en heeft een uricosurisch effect, wat nuttig kan zijn bij jicht [3](#page=3). ### 1.6 Nierfunctiemeting De nierfunctie, met name de GFR, kan worden beoordeeld aan de hand van klaring [3](#page=3). * **Klaring:** De snelheid waarmee een stof uit het lichaam verdwijnt door excretie of metabolisme. Het wordt uitgedrukt in ml plasma per minuut. De formule voor klaring is: $Klaring = \frac{Excretiesnelheid}{Concentratie \, in \, plasma}$ [3](#page=3). * **Inulineklaring:** De klaring van inuline is gelijk aan de GFR, wat een nauwkeurige maat is voor de filtratiesnelheid [3](#page=3). * **Interpretatie van klaring:** * Klaring < GFR (100 ml/min): Er vindt netto reabsorptie van de stof plaats [3](#page=3). * Klaring > GFR (100 ml/min): Er vindt netto secretie van de stof plaats [3](#page=3). * Klaring = 0: De stof wordt volledig gereabsorbeerd [3](#page=3). > **Belangrijk:** Homeostase wordt pas significant verstoord wanneer ongeveer 75% van de nierfunctie is verloren [2](#page=2). --- # Water- en zoutbalans De regulatie van de water- en zoutbalans in het lichaam is een complex samenspel van hormonale en neurale mechanismen die gericht zijn op het handhaven van de homeostase van het extracellulaire volume en de osmolaliteit. Dit proces is cruciaal voor de correcte werking van cellen en organen [4](#page=4) [5](#page=5) [6](#page=6). ### 2.1 Waterbalans Het waterpercentage in het lichaam verschilt tussen mannen en vrouwen, waarbij mannen over het algemeen meer water hebben door hun hogere spiermassa. Water is verdeeld tussen intracellulair (ongeveer 2/3) en extracellulair (ongeveer 1/3), waarbij het extracellulaire vocht zich verder opsplitst in interstitieel vocht en plasma. De relatieve volumes zijn intracellulair > interstitium > plasma [4](#page=4). De plasmaosmolaliteit is een belangrijke parameter die aangeeft hoeveel opgeloste stoffen er in het bloedplasma aanwezig zijn. De normale waarde ligt rond de 280 mOsm/kg [4](#page=4). * Als er meer water wordt ingenomen dan uitgescheiden, daalt de plasmaosmolaliteit, wat leidt tot een hypo-osmolair milieu. Cellen kunnen hierdoor opzwellen [4](#page=4). * Bij een negatieve waterbalans (meer waterverlies dan inname), stijgt de plasmaosmolaliteit, wat een hyper-osmolair milieu creëert. Cellen zullen hierdoor krimpen [4](#page=4). De regulatie van de waterbalans gebeurt voornamelijk via de hormonen Antidiuretisch Hormoon (ADH), ook wel vasopressine genoemd, en het dorstmechanisme [4](#page=4). * **ADH (vasopressine):** Dit hormoon wordt geproduceerd in de hypothalamus en vrijgegeven door de hypofyse. Het wordt gestimuleerd wanneer de plasmaosmolaliteit stijgt boven 280 mOsm/kg, of bij een lage bloeddruk of hypovolemie. ADH werkt in op de verzamelbuisjes (ductus colligens) van de nieren, specifiek op de V2-receptoren. Dit leidt tot de insertie van aquaporine-kanalen in de celmembranen, waardoor de waterdoorlaatbaarheid toeneemt en het lichaam meer water kan reabsorberen. Bij een plasmaosmolaliteit lager dan 280 mOsm/kg wordt er geen ADH afgegeven, wat kan leiden tot hyponatriëmie indien dit proces verstoord is [4](#page=4). * **Dilutie en concentratie van urine:** De nieren kunnen urine maximaal concentreren tot ongeveer 1200 mOsm/l en maximaal verdunnen tot ongeveer 50 mOsm/l. De hoeveelheid urine die per dag wordt uitgescheiden kan variëren op basis van de urine-osmolariteit (Uosm) en de dagelijkse osmolale excretie (ongeveer 600 mOsm bij een standaard dieet) ] [4](#page=4). * Normaal: 600 mOsm / 300 mOsm/l = 2 liter urine [4](#page=4). * Maximale concentratie: 600 mOsm / 1200 mOsm/l = 0.5 liter urine [4](#page=4). * Maximale verdunning: 600 mOsm / 50 mOsm/l = 12 liter urine [4](#page=4). Het creëren en behouden van een hyperosmolaire medullaire interstitium is essentieel voor de urineconcentratie. Dit wordt bereikt door [4](#page=4): * **Creëren:** * **Countercurrent multiplicatie:** De lus van Henle speelt hierbij een cruciale rol. In het descenderende deel is de lis van Henle doorlaatbaar voor water via passieve osmose, terwijl het ascenderende deel niet doorlaatbaar is voor water maar actief ionen transporteert (o.a. via de NKCC2 pomp die natrium, kalium en twee chloride-ionen transporteert) . Dit brengt meer osmolen in het interstitium, waardoor het hyperosmolair wordt [4](#page=4). * **Ureum recycling:** Ureum kan in een groot deel van de lis van Henle niet worden gereabsorbeerd, maar kan worden gesecreteerd en zo bijdragen aan de medullaire hyperosmolariteit [4](#page=4). * **Behouden:** * **Vasa recta:** Dit zijn de bloedvaten die parallel aan de lis van Henle lopen en het countercurrent exchange principe toepassen. Ze vangen de hoge osmolaliteit van het interstitium op, waardoor water zich naar het interstitium wil verplaatsen. De vasa recta handhaven een osmolaliteit die gelijk opgaat met die van de lis van Henle, waardoor het hyperosmolaire medullaire interstitium behouden blijft [4](#page=4). * **ADH:** ADH draagt ook bij aan het behoud van dit hyperosmolaire interstitium door waterreabsorptie in de verzamelbuisjes te faciliteren [4](#page=4). > **Tip:** Het principe van countercurrent multiplicatie en exchange is fundamenteel voor het begrip van hoe de nieren de urine kunnen concentreren of verdunnen. ### 2.2 Zoutbalans en extracellulair volume (ECV) De zoutbalans wordt gereguleerd door sensoren en effectoren die het extracellulaire volume (ECV) en de plasma natriumconcentratie ([Na+]) bewaken. De normale plasma [Na+] ligt tussen 135-145 mmol/l [5](#page=5). * **Sensoren:** De sensoren bevinden zich in de sinus carotis, de aortaboog en de afferente arteriolen van de glomerulus. Ook de macula densa cellen in de nieren spelen een rol via tubuloglomerulaire feedback [5](#page=5). * **Effectoren:** De belangrijkste effectoren zijn het Renine-Angiotensine-Aldosteron Systeem (RAAS), het sympathische zenuwstelsel, Atriaal Natriuretisch Peptide (ANP) en ADH ] [5](#page=5) [6](#page=6). Het **Renine-Angiotensine-Aldosteron Systeem (RAAS)** is een cascade die geactiveerd wordt bij een daling van het bloedvolume (hypovolemie) ] [5](#page=5): 1. **Hypovolemie:** Een verlaging van het ECV leidt tot een lagere GFR [5](#page=5). 2. **Macula densa:** Deze cellen in het ascenderende deel van de lis van Henle voelen de concentratie van natrium- en chloride-ionen in het filtraat. Bij hypovolemie nemen ze minder Na-Cl waar en geven een signaal af aan de juxtaglomerulaire cellen in de afferente arteriolen [5](#page=5). 3. **Renine:** De juxtaglomerulaire cellen maken renine aan, dat angiotensinegeen omzet in angiotensine I [5](#page=5). 4. **ACE:** Angiotensine converting enzyme (ACE) zet angiotensine I om in angiotensine II [5](#page=5). 5. **Angiotensine II:** Dit is een krachtige mediator met diverse effecten: * Vasoconstrictie van alle arteriolen, wat de bloeddruk verhoogt [5](#page=5). * Stimulatie van de hypothalamus, wat leidt tot de afgifte van ADH (waterretentie) en verhoogde dorst [5](#page=5). * Activatie van transporters in de proximale tubulus om natriumreabsorptie te verhogen [5](#page=5). * Stimulatie van de bijnierschors om aldosteron aan te maken [5](#page=5). * Activatie van het sympathische zenuwstelsel, wat de hartfrequentie verhoogt [5](#page=5). * **Aldosteron:** Dit hormoon wordt geproduceerd door de bijnierschors, mede getriggerd door een hoge kaliumconcentratie. Het bindt zich in de verzamelbuisjes en bevordert de reabsorptie van natrium en de secretie van kalium [5](#page=5). **Atriaal Natriuretisch Peptide (ANP):** Dit peptide wordt vrijgegeven door de boezems van het hart als reactie op een verhoogd ECV. ANP werkt tegengesteld aan angiotensine II [6](#page=6): * Het remt de afgifte van ADH door de hypothalamus [6](#page=6). * Het vermindert de natriumreabsorptie in de nieren [6](#page=6). * Het veroorzaakt vasodilatatie [6](#page=6). * Het remt de aanmaak van aldosteron door de bijnierschors [6](#page=6). * Het stimuleert het sympathische zenuwstelsel niet [6](#page=6). > **Voorbeeld:** Bij een ACE-remmer en gastro-enteritis met braken en diarree kan de hypovolemie die ontstaat niet effectief worden hersteld door het RAAS-systeem, wat kan leiden tot ernstige nierschade. Daarom wordt het gebruik van ACE-remmers afgeraden tijdens ziekteperiodes met vochtverlies [6](#page=6). ### 2.3 Osmoregulatie versus Volumeregulatie * **Osmoregulatie:** * Gesensed: Plasma osmolaliteit [6](#page=6). * Sensoren: Hypothalame osmoreceptoren [6](#page=6). * Effector: ADH [6](#page=6). * Beïnvloed: Waterexcretie via dorst en waterinname [6](#page=6). * **Volumeregulatie:** * Gesensed: Extracellulair volume (ECV) ] [6](#page=6). * Sensoren: Sinus carotis, afferente arteriolen, atria [6](#page=6). * Effectoren: RAAS, sympathisch zenuwstelsel, ANP en ADH [6](#page=6). * Beïnvloed: Urine natrium excretie [6](#page=6). ### 2.4 Klinische implicaties * **Hyponatriëmie:** Kan optreden bij overmatige ADH-productie (syndroom van inadequate ADH-secretie, SIADH) ] [6](#page=6). * **Hypernatriëmie:** Kan optreden bij een afwezige ADH-productie of ADH-resistentie [6](#page=6). * **Afwezigheid van ADH of ongevoeligheid voor ADH:** Leidt tot polyurie (overmatige urineproductie), lage urine-osmolariteit, hoge plasma-osmolariteit, en daardoor veel dorst en verhoogde waterinname [6](#page=6). * **Vasopressine receptor antagonisten:** Blokkeren de binding van ADH aan de receptor, wat leidt tot waterurese (polyurie) ] [6](#page=6). * **RAAS-inhibitoren (bv. ACE-remmers):** Worden gebruikt bij hypertensie omdat ze de bloeddruk verlagen [6](#page=6). --- # Kaliumbalans en zuurbase evenwicht Dit hoofdstuk bespreekt de regulatie van de kaliumspiegel en het mechanisme achter het zuur-base evenwicht in het lichaam. ### 3.1 De kaliumbalans Kalium is essentieel voor de rustpotentiaal van celmembranen, waardoor prikkelbaarheid van cellen mogelijk is. De totale hoeveelheid kalium in het lichaam is enorm, maar slechts een klein deel bevindt zich extracellulair, voornamelijk in het plasma [7](#page=7). #### 3.1.1 Verdeling en regulatie van kalium * **Intracellulair:** 98% van het kalium bevindt zich binnen de cellen, voornamelijk in spieren, lever, botten en rode bloedcellen [7](#page=7). * **Extracellulair:** Slechts 2% bevindt zich buiten de cellen, waarvan het plasma de belangrijkste reservoir is [7](#page=7). * **Plasma [K+]**: De normale concentratie van kalium in het plasma ligt tussen 3,5 en 5 mmol/l [7](#page=7). #### 3.1.2 Factoren die de intracellulaire/extracellulaire kaliumgradiënt beïnvloeden De balans tussen intracellulair en extracellulair kalium is cruciaal. Een verstoorde balans kan leiden tot problemen met de rustpotentiaal van het membraan en daardoor de prikkelbaarheid van cellen beïnvloeden [7](#page=7). * **Insuline, adrenaline en aldosteron:** Deze hormonen stimuleren de USD\text{Na}^+/K^+-ATPase pomp, wat leidt tot meer kaliumtransport de cel in [7](#page=7). * **Plasma osmolaliteit:** * Een stijging van de plasma osmolaliteit (hypertonie) zorgt ervoor dat cellen krimpen, waardoor kalium de cel *uit* gaat [7](#page=7). * Een daling van de plasma osmolaliteit (hypotonie) zorgt ervoor dat cellen zwellen, waardoor kalium de cel *in* gaat [7](#page=7). * **Cellyse of spieractiviteit:** Zorgt voor het vrijkomen van kalium uit de cellen, wat leidt tot een stijging van de extracellulaire kaliumconcentratie [7](#page=7). * **Acidose:** Bij een lage pH (zuur) in het bloed, gaan H+ ionen de cel in en K+ ionen de cel uit. Dit resulteert in een stijging van de kaliumconcentratie in het bloed (hyperkaliëmie) [7](#page=7). * **Alkalose:** Bij een hoge pH (basisch) in het bloed, gaan H+ ionen de cel uit en K+ ionen de cel in. Dit resulteert in een daling van de kaliumconcentratie in het bloed (hypokaliëmie) [7](#page=7). #### 3.1.3 Hyperkaliëmie * **Definitie:** Verhoogde concentratie kalium in het bloed, boven de 5 mmol/l [7](#page=7). * **Symptomen:** Ritmestoornissen, spierspasmen, spierzwakte [7](#page=7). * **Oorzaken:** * Verminderde nierfunctie [7](#page=7). * Medicatie, zoals RAAS-blokkers en kaliumsparende diuretica [7](#page=7). * Acidose [7](#page=7). * Hypoaldosteronisme [7](#page=7). * **Behandeling:** * Calciumgluconaat ter stabilisatie van de membraanpotentiaal [7](#page=7). * Insuline, natriumbicarbonaat of $\beta$-mimetica om kalium de cel in te krijgen [7](#page=7). * Diuretica ter excretie van kalium [7](#page=7). #### 3.1.4 Hypokaliëmie * **Definitie:** Verlaagde concentratie kalium in het bloed. * **Symptomen:** Ritmestoornissen, spierzwakte, obstipatie, respiratoir falen [7](#page=7). * **Oorzaken:** * Renale of gastro-intestinale verliezen van kalium [7](#page=7). * Medicatie, zoals lisdiuretica en thiazidediuretica [7](#page=7). * Alkalose [7](#page=7). * Hyperaldosteronisme [7](#page=7). * **Behandeling:** * Asymptomatisch of mild: orale inname of dieetaanpassing [7](#page=7). * Symptomatisch of ernstig: intraveneuze toediening [7](#page=7). ### 3.2 Zuurbase evenwicht Het zuur-base evenwicht verwijst naar de regulatie van de waterstofionenconcentratie ($\text{H}^+$), wat essentieel is voor tal van cellulaire processen. De arteriële pH ligt normaal tussen 7,35 en 7,45 [8](#page=8). #### 3.2.1 Belang van zuurbase evenwicht Een juiste pH is cruciaal voor: * **Enzymale functies:** De 3D-structuur en ladingsdichtheid van eiwitten, inclusief enzymen, zijn pH-afhankelijk [8](#page=8). * **Celfuncties:** Behoud van elektrochemische gradiënten over celmembranen [8](#page=8). * **Zuurstoftransport:** Beïnvloedt de affiniteit van hemoglobine voor zuurstof [9](#page=9). * **Immuunfunctie:** Preventie van infecties [8](#page=8). * **Botdichtheid:** Kan beïnvloed worden door chronische verstoringen [8](#page=8). #### 3.2.2 pH-meting en definities * **pH:** Een maat voor de zuurgraad. * pH = 7: neutraal [8](#page=8). * pH < 7: zuur [8](#page=8). * pH > 7: basisch [8](#page=8). * **Normale pH-bereiken:** * Arteriële pH: 7,35-7,45 [8](#page=8). * Cel pH: 7,2 [8](#page=8). * Maag: pH 1-2 [8](#page=8). * Urine: pH 4,5-8,5 [8](#page=8). * **Bloedgas:** Een analyse van bloed uit de arteria radialis, die gegevens levert over $\text{pCO}_2$, $\text{O}_2$ en bicarbonaat ($\text{HCO}_3^-$) [8](#page=8). * **Acidose:** Een proces dat leidt tot een daling van de pH (zuur) wat resulteert in acidemie (pH < 7,35) [8](#page=8) [9](#page=9). * **Alkalose:** Een proces dat leidt tot een stijging van de pH (basisch) wat resulteert in alkalemie (pH > 7,45) [8](#page=8) [9](#page=9). * **Vasodilatatie/vasoconstrictie:** Acidose veroorzaakt vasodilatatie, terwijl alkalose vasoconstrictie kan veroorzaken [8](#page=8). #### 3.2.3 Regulatiemechanismen van het zuur-base evenwicht Het lichaam beschikt over drie hoofdmechanismen om de pH te reguleren: 1. **Buffers:** De eerste verdedigingslinie. Ze werken direct op celniveau door $\text{H}^+$ te binden of vrij te stellen. Dit proces is zeer snel en continu aanwezig [9](#page=9). * **Intracellulaire buffers:** Cellulaire proteïnen, fosfaationen en hemoglobine [9](#page=9). * **Bicarbonaat buffer systeem:** De belangrijkste buffer in het extracellulaire vloeistof, waarbij koolzuur ($\text{H}_2\text{CO}_3$) betrokken is: $$ \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3 \rightleftharpoons \text{H}^+ + \text{HCO}_3^- $$ [9](#page=9). 2. **Ventilatie (longen):** De tweede verdedigingslinie. Dit mechanisme kan snel reageren op pH-schommelingen en is verantwoordelijk voor ongeveer 75% van de compensatie [8](#page=8). * **Hypoventilatie:** Verhoogt de $\text{pCO}_2$ in het bloed, wat leidt tot meer $\text{H}^+$ ionen en een verschuiving van de Henderson-Hasselbalch vergelijking naar rechts. Dit resulteert in een daling van de pH (acidose) [9](#page=9). * **Hyperventilatie:** Verlaagt de $\text{pCO}_2$ in het bloed, wat leidt tot minder $\text{H}^+$ ionen en een verschuiving van de Henderson-Hasselbalch vergelijking naar links. Dit resulteert in een stijging van de pH (alkalose) [9](#page=9). * **Chemoreceptoren:** Perifere (carotis en aorta) en centrale chemoreceptoren detecteren veranderingen in $\text{CO}_2$, $\text{O}_2$ en pH om de ventilatie aan te passen [9](#page=9). 3. **Renale regulatie (nieren):** Het traagste, maar meest effectieve mechanisme voor het corrigeren van resterende pH-schommelingen. De nieren reguleren de pH door directe excretie of reabsorptie van $\text{H}^+$ en indirecte excretie of reabsorptie van $\text{HCO}_3^-$ [8](#page=8) [9](#page=9). * **Proximale tubulus:** * Bij acidose: secretie van $\text{H}^+$ en reabsorptie van $\text{HCO}_3^-$ [9](#page=9). * Bij alkalose: reabsorptie van $\text{H}^+$ en excretie van $\text{HCO}_3^-$ [9](#page=9). * **Distale tubuli en verzamelbuizen:** * Bij acidose: excretie van $\text{H}^+$ (en reabsorptie van $\text{K}^+$, wat kan leiden tot hyperkaliëmie) en reabsorptie van $\text{HCO}_3^-$ [9](#page=9). * Bij alkalose: reabsorptie van $\text{H}^+$ (en secretie van $\text{K}^+$, wat kan leiden tot hypokaliëmie) en excretie van $\text{HCO}_3^-$ [9](#page=9). * **Ammonium:** Wordt door de nieren gebruikt als buffer [9](#page=9). #### 3.2.4 Stoornissen in het zuur-base evenwicht Stoornissen worden geclassificeerd op basis van de pH en de oorzaak: * **Metabole stoornissen:** Betreffen veranderingen in bicarbonaat ($\text{HCO}_3^-$) of andere niet-vluchtige zuren. * **Metabole acidose:** Verlaagd bicarbonaat ($\text{HCO}_3^-$), wat leidt tot een daling van de pH. Compensatie vindt plaats via respiratoire alkalose (hyperventilatie) [8](#page=8). * **Anion gap (AG):** Een maat die helpt bij het onderscheiden van oorzaken van metabole acidose. AG = $[\text{Na}^+ + \text{K}^+] - [\text{Cl}^- + \text{HCO}_3^-]$. Een normale AG ligt tussen 5 en 13 mmol/L [8](#page=8). * **Hoge anion gap metabole acidose (HAGMA):** Wijst op de aanwezigheid van ongemeten anionen (bv. lactaat, ketonen, toxines) [8](#page=8). * **Normal anion gap metabole acidose (NAGMA):** Oorzaken kunnen worden onthouden met de ezelsbrug GOLDMARK (Glycol, Oxyproline, L-lactaat, D-lactaat, Methanol, Aspirine, Renale problemen, Ketonen) [8](#page=8). * **Metabole alkalose:** Verhoogd bicarbonaat ($\text{HCO}_3^-$), wat leidt tot een stijging van de pH. Compensatie vindt plaats via respiratoire acidose (hypoventilatie). Een veelvoorkomende oorzaak is langdurig braken [8](#page=8) [9](#page=9). * **Respiratoire stoornissen:** Betreffen veranderingen in koolstofdioxide ($\text{pCO}_2$). * **Respiratoire acidose:** Verhoogd $\text{pCO}_2$, wat leidt tot een daling van de pH. Compensatie vindt plaats via metabole alkalose (verhoogde bicarbonaatproductie door de nieren) [8](#page=8). * **Respiratoire alkalose:** Verlaagd $\text{pCO}_2$, wat leidt tot een stijging van de pH. Compensatie vindt plaats via metabole acidose (verlaagd bicarbonaat door de nieren) [8](#page=8). #### 3.2.5 Compensatie en classificatie van stoornissen * Als de compensatiemechanismen onvoldoende zijn, valt de pH buiten het normale bereik (acidemie of alkalemie) [9](#page=9). * Een verandering in $\text{pCO}_2$ duidt op een respiratoire oorzaak [9](#page=9). * Een verandering in andere componenten (bv. bicarbonaat) duidt op een metabole oorzaak [9](#page=9). * Bij een respiratoir probleem wordt gecompenseerd door de nieren (metabool) [9](#page=9). * Bij een metabool probleem wordt gecompenseerd door de longen (respiratoir) en de nieren [9](#page=9). > **Tip:** Bij het analyseren van bloedgaswaarden, bepaal eerst de pH. Vervolgens beoordeel je of de $\text{pCO}_2$ of $\text{HCO}_3^-$ buiten het normale bereik ligt om de primaire oorzaak (respiratoir of metabool) te identificeren. Daarna kijk je naar de compensatiemechanismen. > **Voorbeeld:** Een patiënt heeft een pH van 7,20, $\text{pCO}_2$ van 70 mmHg en $\text{HCO}_3^-$ van 28 mmol/L. De pH is laag (acidose). De $\text{pCO}_2$ is verhoogd, wat wijst op een respiratoire acidose als primaire oorzaak. Het bicarbonaat is verhoogd (compensatie). > **Voorbeeld:** Een patiënt heeft een pH van 7,50, $\text{pCO}_2$ van 30 mmHg en $\text{HCO}_3^-$ van 18 mmol/L. De pH is hoog (alkalose). De $\text{pCO}_2$ is verlaagd, wat wijst op een respiratoire alkalose als primaire oorzaak. Het bicarbonaat is verlaagd (compensatie). --- # Reis door de tubulus en histologie van het nefron 8. Reis door de tubulus en histologie van het nefron Deze sectie beschrijft de functies van de verschillende delen van de nierbuisjes met betrekking tot reabsorptie en secretie, en de histologische kenmerken van het nefron. ## 8.1 De proximale tubulus De proximale tubulus bestaat uit drie delen en wordt gekenmerkt door microvilli, waardoor een groot oppervlak ontstaat voor reabsorptie. Het is volledig waterdoorlaatbaar, waardoor de osmolaliteit in de gehele proximale tubulus iso-osmotisch blijft [10](#page=10). ### 8.1.1 Reabsorptie in de proximale tubulus * **Natrium:** Ongeveer 65% van het natrium wordt hier gereabsorbeerd. De drijvende kracht hiervoor is de Na$^+$K$^+$ATPase-pomp aan het basolaterale membraan, die een lage intracellulaire natriumconcentratie handhaaft. Natrium wordt gereabsorbeerd via countertransport met H$^+$. Angiotensine II stimuleert de Na$^+$ reabsorptie door meer van deze pompen te activeren [10](#page=10). * **Chloor:** 55% van het chloor wordt gereabsorbeerd, zowel passief als actief [10](#page=10). * **Bicarbonaat:** 80% van het bicarbonaat wordt gereabsorbeerd. Dit proces wordt beïnvloed door [10](#page=10): * Hypovolemie: activeert angiotensine, wat leidt tot meer H$^+$ countertransporters [10](#page=10). * Hypokaliëmie: verhoogt de H$^+$ concentratie in de cel, wat leidt tot intracellulaire acidose en een compensatoire toename van bicarbonaat reabsorptie [10](#page=10). * **Glucose:** 100% van de glucose wordt gereabsorbeerd [10](#page=10). * SGLT2 pompen transporteren één natriummolecuul en glucose in cotransport, waarna GLUT2 de glucose naar de bloedbaan transporteert [10](#page=10). * SGLT1 pompen transporteren twee natriummoleculen en glucose in cotransport, waarna GLUT1 de glucose naar de bloedbaan transporteert [10](#page=10). * **Kalium:** 80% van het kalium wordt gereabsorbeerd, passief via een concentratiegradiënt. Waterreabsorptie verhoogt de kaliumconcentratie, wat deze passieve reabsorptie faciliteert [11](#page=11). * **Ureum:** 50-60% van het ureum, een eindproduct van eiwitmetabolisme, wordt passief met water gereabsorbeerd. Ureum wordt samen met creatinine gebruikt als maat voor nierfunctie. Bij een verlaagde glomerulaire filtratiesnelheid (GFR) stijgen zowel creatinine als ureum in het bloed. Bij hypovolemie wordt meer ureum gereabsorbeerd, wat kan leiden tot een hogere ureum dan creatinine waarde [11](#page=11). * **Calcium:** 80-85% van het calcium wordt gereabsorbeerd. Hiervan is 40% eiwitgebonden (voornamelijk aan albumine), 50% is ionisch calcium, en 10% is gekoppeld aan een anion [11](#page=11). * **Fosfaat:** 80-95% van het fosfaat wordt gereabsorbeerd in cotransport met natrium via drie typen cotransporters. Parathyroïdhormoon (PTH), dat wordt aangemaakt bij lage calciumconcentraties in het bloed, remt de fosfaat-natrium cotransporter, wat de fosfaat reabsorptie vermindert. Hoge fosfaatconcentraties in het bloed kunnen leiden tot een lagere calciumconcentratie, wat de aanmaak van PTH stimuleert. FGF23, geproduceerd door osteocyten, remt ook de fosfaat reabsorptie [11](#page=11). * **Magnesium:** 20-30% van het magnesium wordt gereabsorbeerd [11](#page=11). * **Urinezuur (uraat):** Uraat wordt eerst gereabsorbeerd, vervolgens gesecreteerd en daarna weer gereabsorbeerd [11](#page=11). * **Eiwitten:** Mutaties in de transportmechanismen kunnen leiden tot cystinurie en steenvorming [12](#page=12). * **Citraat:** 65-90% van het citraat wordt gereabsorbeerd. Eén molecuul citraat levert drie moleculen bicarbonaat op. De reabsorptie verloopt via een specifieke transporter waarbij natrium een belangrijke rol speelt [12](#page=12). ## 8.2 De lis van Henle De lis van Henle bestaat uit vier delen: een dik en dun ascenderend deel, en een dik en dun descenderend deel [12](#page=12). ### 8.2.1 Reabsorptie en secretie in de lis van Henle * **Natrium:** In het dikke ascenderende deel wordt natrium gereabsorbeerd via de NKCC2 pomp. Dit deel is niet waterdoorlaatbaar, waardoor water niet mee kan. Lisdiuretica, die de Na$^+$K$^+$ATPase pomp remmen, worden gebruikt om patiënten van vocht te ontdoen [12](#page=12). * **Chloride:** Chloride wordt gereabsorbeerd via de NKCC2 pomp en een eigen transporter [12](#page=12). * **Kalium:** Kalium wordt gereabsorbeerd via de NKCC2 pomp en wordt gerecycled [12](#page=12). * **Calcium:** Calcium reabsorptie wordt gecontroleerd door de calcium-sensing receptor, die hoge calciumconcentraties blokkeert. Een blokkerend effect op de NKCC2 pomp bevordert calcium reabsorptie [12](#page=12). * **Magnesium:** Magnesium reabsorptie wordt eveneens beïnvloed door de calcium-sensing receptor. Bij lage magnesiumconcentraties wordt de diffusie gestimuleerd [12](#page=12). * **Ureum:** Ureum wordt in de lis van Henle gesecreteerd om het hyperosmolaire medullaire interstitium te helpen behouden [12](#page=12). ## 8.3 De distale tubulus en verzamelbuis Deze delen spelen een cruciale rol in de fijnafstemming van de urinecompositie. ### 8.3.1 Reabsorptie en secretie in de distale tubulus en verzamelbuis * **Natrium:** Thiazide diuretica blokkeren de Na$^+$/Cl$^-$ pomp (NCC pomp), wat leidt tot meer uitscheiding van water en zout, en een verhoogde calciumreabsorptie. Natriurese treedt op wanneer er geen natrium wordt gereabsorbeerd. Mutaties in de NCC pomp veroorzaken het Gitelman syndroom, gekenmerkt door hypokaliëmie [12](#page=12). * **Chloor:** Er is een specifieke transporter voor chloride reabsorptie [12](#page=12). * **Kalium:** Er is weinig reabsorptie en veel secretie van kalium. Dit proces staat onder invloed van aldosteron, en wordt verder beïnvloed door pH, plasma-osmolaliteit en het dieet [12](#page=12). * **Ureum:** Ureum wordt gereabsorbeerd [13](#page=13). * **Magnesium:** De reabsorptie van magnesium wordt beïnvloed door PTH en is afhankelijk van de magnesiumconcentratie in het bloed [13](#page=13). * **NCC (Na$^+$/Cl$^-$ cotransporter):** Deze transporter bepaalt de natrium reabsorptie die beïnvloed kan worden met medicatie zoals thiazide diuretica. Mutaties in de NCC pomp leiden tot het Gitelman syndroom [13](#page=13). ## 8.4 Histologie van het nefron Het nefron is de functionele eenheid van de nier en bestaat uit het glomerulus, de proximale tubulus, de lis van Henle, de distale tubulus en de verzamelbuis [13](#page=13). ### 8.4.1 Glomerulus * De nier is omgeven door een dicht collageenkapsel [13](#page=13). * De bloeddoorstroming verloopt via de afferente arteriool, de glomerulus, de efferente arteriool en de peritubulaire capillaire plexus [13](#page=13). * De glomerulus zorgt voor gefaciliteerde filtratie en eindigt in de ductus colligens (verzamelbuis) [13](#page=13). * **Glomerulaire basaalmembraan:** Bestaat uit drie lagen: lamina rara interna, lamina densa en lamina rara externa. Het endotheel bevat fenestrae zonder diafragma en is negatief geladen [13](#page=13). * **Podocyten:** Hebben primaire uitlopers (trabekels) en secundaire uitlopers (pedikels). Een daling in albumine leidt tot een daling van de colloïd osmotische druk, wat perifeer oedeem kan veroorzaken [13](#page=13). ### 8.4.2 Typen nefronen * **Corticale nefronen:** Bevinden zich in het buitenste deel van de cortex en hebben een korte lis van Henle die niet tot in het merg reikt. De efferente glomerulaire arteriool vormt een peritubulair capillair netwerk [13](#page=13). * **Juxtamedullaire nefronen:** Bevinden zich op de grens van de cortex en het merg en hebben een lange lis van Henle die tot in het merg reikt. De efferente glomerulaire arteriool daalt in het merg af als vasa recta [13](#page=13). ### 8.4.3 Histologische kenmerken van tubulaire segmenten * **Proximale tubulus:** Gekenmerkt door een eenlagig kubisch epitheel met veel microvilli, basolaterale interdigitaties en veel mitochondria. Dit bevordert diffusie van glucose en aminozuren en de werking van de Na$^+$ pomp [13](#page=13). * **Distale tubulus:** Bestaat uit een eenlagig kubisch epitheel zonder microvilli, maar met basolaterale digitaties en veel mitochondria. De Na$^+$ pomp is actief en er is energievoorziening [13](#page=13). * **Dik, opstijgend deel (ascenderend) van de lis van Henle:** Een eenlagig kubisch epitheel zonder microvilli, maar met basolaterale interdigitaties en veel mitochondria. Er is geen gefaciliteerde diffusie, wel een actieve Na$^+$ pomp en energievoorziening [13](#page=13). * **Dun, dalend deel (descenderend) van de lis van Henle:** Gekenmerkt door een eenlagig afgeplat epitheel zonder microvilli of basolaterale interdigitaties. Met weinig mitochondria is er geen gefaciliteerde diffusie of actief transport, wat resulteert in een lage energiebehoefte [13](#page=13). * **Ductus colligens (verzamelbuis):** Bevat een eenlagig kubisch epitheel met twee celtypes: * **Hoofdcellen:** Heldere cellen die Na$^+$ en water absorberen en K$^+$ secreteren [13](#page=13). * **Geïntercaleerde cellen:** Secreteren H$^+$ of HCO$_3^-$ en spelen een rol in de zuur-base huishouding [13](#page=13). * **Ductus papillaris:** De terminale uitloper van de verzamelbuis [13](#page=13). ### 8.4.4 Juxtaglomerulair apparaat Dit complexe apparaat is cruciaal voor de regulatie van de bloeddruk en nierfunctie [13](#page=13). * **Macula densa cellen:** Detecteren osmolariteit en natriumconcentratie in de distale tubulus [13](#page=13). * **Extraglomerulaire mesangiumcellen:** Leveren structurele ondersteuning en spelen mogelijk een rol in communicatie [13](#page=13). * **Juxtaglomerulaire cellen:** Dit zijn gladde spiercellen in de tunica media van de afferente arteriool die renine secreteren. Renine is essentieel voor het renine-angiotensine-aldosteronsysteem (RAAS) [13](#page=13). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Homeostatische regulatie | Het proces waarbij de interne omgeving van het lichaam constant wordt gehouden, ondanks veranderingen in de externe omgeving. Dit omvat de regulatie van onder andere temperatuur, pH en bloedsuiker. | | Uitscheiding van afvalstoffen | Het proces waarbij ongewenste of schadelijke substanties uit het lichaam worden verwijderd, zoals ureum en urinezuur, die ontstaan bij de stofwisseling van eiwitten en purines. | | Regulatie osmolariteit | Het handhaven van de juiste concentratie opgeloste deeltjes (osmosen) in de lichaamsvloeistoffen, wat essentieel is voor het reguleren van de waterbalans en het voorkomen van celzwelling of -krimp. | | Regulatie extracellulair volume en bloeddruk | Het handhaven van de juiste hoeveelheid vloeistof buiten de cellen en de bijbehorende bloeddruk, wat cruciaal is voor de circulatie en de orgaanfunctie. | | Aanmaak van hormonen | De productie van signaalstoffen door de nieren, zoals erytropoëtine (voor rode bloedcelaanmaak) en renine (voor bloeddrukregulatie), die belangrijke fysiologische processen sturen. | | Behoud van ionenbalans | Het reguleren van de concentraties van essentiële ionen zoals natrium, kalium en calcium in de lichaamsvloeistoffen, wat noodzakelijk is voor cel- en zenuwfunctie. | | Ureum | Een afbraakproduct van eiwitmetabolisme dat door de nieren wordt uitgescheiden. Een verhoogde concentratie kan jeuk veroorzaken. | | Urinezuur | Een afbraakproduct van purines dat door de nieren wordt uitgescheiden. Een ophoping kan leiden tot jicht. | | Creatinine | Een afbraakproduct van spierweefsel dat een belangrijke indicator is voor de nierfunctie. De klaring ervan wordt gebruikt om de glomerulaire filtratiesnelheid (GFR) te schatten. | | Erytropoëtine (Epo) | Een hormoon geproduceerd door de nieren dat de aanmaak van rode bloedcellen in het beenmerg stimuleert. | | Renine | Een enzym dat door de nieren wordt geproduceerd en een sleutelrol speelt in het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS), dat de bloeddruk en zoutbalans reguleert. | | 1-alfa-hydroxylase | Een enzym in de nieren dat een belangrijke stap uitvoert in de omzetting van vitamine D naar zijn actieve vorm, calcitriol. | | Calcitriol (1,25-OH vitamine D) | De actieve vorm van vitamine D, die essentieel is voor de regulatie van calcium- en fosfaatbalans in het lichaam en de mineralisatie van botten. | | Osmolariteit | De concentratie van opgeloste deeltjes (osmosen) in een oplossing, uitgedrukt in milliosmol per liter (mOsm/l) plasma of per kilogram water (mOsm/kg). | | Osmolaliteit | De concentratie van opgeloste deeltjes (osmosen) per kilogram water, vaak gebruikt om de concentratie van lichaamsvloeistoffen aan te duiden. | | Effectieve Osm (toniciteit) | Een berekening die de bijdrage van de belangrijkste opgeloste stoffen aan de osmotische druk van het extracellulaire vocht weergeeft, met name natrium, glucose en ureum. | | MAP (Mean Arterial Pressure) | De gemiddelde arteriële bloeddruk gedurende één hartcyclus, berekend als diastolische druk plus een derde van de polsdruk (systolische druk minus diastolische druk). | | Glomerulaire filtratiebarrière | De structuur in de nier die verantwoordelijk is voor het filteren van bloed in de glomerulus, bestaande uit endotheelcellen, het glomerulaire basaalmembraan (GBM) en slit-diafragma's. | | Glomerulaire filtratiedruk | De netto druk die de filtratie van plasma vanuit de glomerulaire capillairen naar de ruimte van Bowman drijft, berekend als de hydrostatische druk minus de oncotische druk en de capsule-druk. | | GFR (Glomerulaire Filtratiesnelheid) | De hoeveelheid bloedplasma die per tijdseenheid door de glomeruli van beide nieren wordt gefilterd, een cruciale maat voor de nierfunctie. | | Autoregulatie GFR | Mechanismen die ervoor zorgen dat de GFR relatief constant blijft ondanks schommelingen in de systemische bloeddruk. | | Myogene respons | Een vaatreactie waarbij de gladde spieren in de vaatwand van de afferente arteriolen samentrekken als reactie op een toename van de druk, wat de bloedstroom naar de glomerulus reguleert. | | Tubuloglomerulaire feedback | Een mechanisme waarbij de concentratie natriumchloride in de distale tubulus de diameter van de afferente arteriolen beïnvloedt, wat de GFR reguleert. | | Macula densa | Gespecialiseerde cellen in de distale tubulus die de concentratie natriumchloride in de tubulusvloeistof detecteren en signalen afgeven om de GFR te reguleren. | | Excretie | Het proces van het verwijderen van afvalstoffen en overtollige stoffen uit het lichaam, in de nieren gebeurt dit via filtratie, reabsorptie en secretie. | | Reabsorptie | Het proces waarbij nuttige stoffen, zoals water, elektrolyten en voedingsstoffen, vanuit de tubuli van de nieren terug in het bloed worden opgenomen. | | Secretie | Het proces waarbij stoffen vanuit het bloed naar de tubuli van de nieren worden getransporteerd, vaak om afvalstoffen of overtollige ionen uit te scheiden. | | Renale bloedflow | De hoeveelheid bloed die per tijdseenheid door de nieren stroomt, beïnvloed door de weerstand in de afferente en efferente arteriolen. | | Oncotische druk | De osmotische druk die wordt veroorzaakt door eiwitten in het plasma, voornamelijk albumine, die water terug in de bloedvaten trekken. | | Epitheliaal transport | Transport van stoffen door de cellen van het tubulaire epitheel, via de apicale en basolaterale membranen. | | Paracellulaire weg | Transport van stoffen tussen naburige epitheelcellen door de cel-cel juncties. | | Na+K+ATPase | Een enzym dat zich aan de basolaterale membraan van tubulaire cellen bevindt en actief natriumionen uit de cel pompt, wat cruciaal is voor veel transportprocessen. | | Renale drempel | De maximale plasmaconcentratie van een stof die nog volledig door de nieren kan worden gereabsorbeerd. Boven deze drempel wordt de stof uitgescheiden in de urine. | | Organic Anion Transporter (OAT) | Een transporteiwit dat betrokken is bij de secretie van organische anionen (negatief geladen moleculen) vanuit het bloed naar de tubuli van de nieren. | | Klaring | De snelheid waarmee een stof uit het lichaam wordt verwijderd door excretie of metabolisatie. De klaring van bepaalde stoffen kan worden gebruikt om de GFR te meten. | | SGLT2 inhibitoren | Een klasse medicijnen die de reabsorptie van glucose in de proximale tubuli remt, waardoor glucose in de urine wordt uitgescheiden en de bloedsuikerspiegel daalt. | | Probenecid | Een medicijn dat de tubulaire secretie van bepaalde stoffen, zoals penicilline en urinezuur, remt door competitie met de OAT-transporters. | | Waterbalans | De verhouding tussen de inname en uitscheiding van water in het lichaam, essentieel voor het handhaven van de celgrootte en de normale lichaamsfuncties. | | Intracellulair vocht | Het vocht dat zich binnen de cellen bevindt, ongeveer tweederde van het totale lichaamsvocht. | | Extracellulair vocht | Het vocht dat zich buiten de cellen bevindt, inclusief interstitieel vocht en plasma, ongeveer eenderde van het totale lichaamsvocht. | | Hypo-osmolair milieu | Een oplossing met een lagere osmolaliteit (minder opgeloste deeltjes) dan de cel, waardoor water de cel instroomt en deze opzwelt. | | Hyper-osmolair milieu | Een oplossing met een hogere osmolaliteit (meer opgeloste deeltjes) dan de cel, waardoor water de cel uitstroomt en deze krimpt. | | Osmoreceptoren | Gevoelige zenuwuiteinden, voornamelijk in de hypothalamus, die reageren op veranderingen in de osmolaliteit van het bloed. | | ADH (Antidiuretisch Hormoon / Vasopressine) | Een hormoon dat wordt geproduceerd in de hypothalamus en vrijkomt vanuit de hypofyse, dat de wateruitscheiding door de nieren reguleert door de doorlaatbaarheid van de verzamelbuizen voor water te verhogen. | | Aquaporine kanalen | Kanaaleiwitten in de celmembranen die selectief water doorlaten, belangrijk in de nieren voor waterreabsorptie onder invloed van ADH. | | Hyponatriëmie | Een abnormaal lage concentratie natriumionen in het bloed. | | Countercurrent multiplicatie | Een mechanisme in de lus van Henle dat een osmotische gradiënt creëert in het niermerg, essentieel voor urineconcentratie. | | Ureum recycling | Het proces waarbij ureum vanuit de verzamelbuizen terug naar het niermerg wordt getransporteerd, wat bijdraagt aan de hyperosmolariteit van het interstitium. | | Vasa recta | Capillairen die langs de lus van Henle lopen en een tegenstroom-uitwisselingsmechanisme vormen om de osmotische gradiënt in het niermerg te behouden. | | NKCC2 pomp | Een cotransporter in het dikke ascenderende deel van de lus van Henle die natrium, kalium en twee chloride-ionen tegelijkertijd de cel in transporteert. | | Zoutbalans | Het handhaven van de juiste hoeveelheid natrium in het lichaam, cruciaal voor de regulatie van het extracellulaire volume en de bloeddruk. | | ECV (Extracellulair Volume) | De totale hoeveelheid vloeistof in de extracellulaire ruimte, inclusief interstitieel vocht en plasma. | | Juxtaglomerulair apparaat | Een gespecialiseerde structuur in de nieren die bestaat uit de macula densa en juxtaglomerulaire cellen, verantwoordelijk voor de productie van renine en de regulatie van de GFR. | | Angiotensine II | Een krachtig vasococtrictief hormoon dat een centrale rol speelt in het RAAS-systeem, dat de bloeddruk verhoogt door bloedvaten te vernauwen en zout- en waterretentie te stimuleren. | | Aldosteron | Een mineraalcorticoïde hormoon geproduceerd door de bijnierschors dat de reabsorptie van natrium en de secretie van kalium in de nieren bevordert. | | ANP (Atriaal Natriuretisch Peptide) | Een hormoon geproduceerd door de boezems van het hart als reactie op een verhoogd bloedvolume, dat de natriumuitscheiding bevordert en de bloeddruk verlaagt. | | Osmoregulatie | Het proces van het reguleren van de osmolaliteit van de lichaamsvloeistoffen. | | Volumeregulatie | Het proces van het reguleren van het extracellulaire volume van het lichaam. | | Hypernatriëmie | Een abnormaal hoge concentratie natriumionen in het bloed. | | Polyurie | Overmatige urineproductie, meer dan 2,5 tot 3 liter per dag. | | Vasopressine receptor antagonisten | Medicijnen die de werking van ADH blokkeren door te voorkomen dat het zich bindt aan zijn receptoren, wat leidt tot verhoogde wateruitscheiding (waterurese). | | RAAS-inhibitoren | Medicijnen die het renine-angiotensine-aldosteron-systeem remmen, vaak gebruikt voor de behandeling van hypertensie. | | ACE-inhibitor | Een medicijn dat de werking van het angiotensine-converting enzyme (ACE) remt, waardoor de productie van angiotensine II wordt verminderd en de bloeddruk daalt. | | NSAID (Niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen) | Een groep medicijnen die pijn en ontsteking verminderen, maar ook de bloedtoevoer naar de nieren kunnen beïnvloeden. | | Kaliumbalans | Het handhaven van de juiste concentratie kaliumionen in de lichaamsvloeistoffen, cruciaal voor de celmembraanpotentiaal en spierfunctie. | | IC/EC kalium gradiënt | Het verschil in kaliumconcentratie tussen het intracellulaire en extracellulaire milieu, dat de rustmembraanpotentiaal van cellen bepaalt. | | Rustpotentiaal | Het elektrische potentiaalverschil over de celmembraan in rusttoestand, bepaald door de ionenverdeling. | | Acidose | Een aandoening waarbij het bloed te zuur wordt, gekenmerkt door een lage pH en een verhoogde concentratie waterstofionen. | | Alkalose | Een aandoening waarbij het bloed te basisch wordt, gekenmerkt door een hoge pH en een verlaagde concentratie waterstofionen. | | Hyperkaliëmie | Een abnormaal hoge concentratie kaliumionen in het bloed. | | Hypokaliëmie | Een abnormaal lage concentratie kaliumionen in het bloed. | | Calciumgluconaat | Een medicijn dat wordt gebruikt om de hartspier te stabiliseren bij hyperkaliëmie door de effecten van hoge kaliumconcentraties op de celmembraanpotentiaal tegen te gaan. | | Bicarbonaat (HCO3-) | Een belangrijk buffer in het bloed dat helpt bij het handhaven van het zuur-base evenwicht. | | Anion gap (AG) | Het verschil tussen de gemeten kationen (natrium en kalium) en de gemeten anionen (chloride en bicarbonaat) in het bloed, dat aanwijzingen kan geven over de oorzaak van metabole acidose. | | HAGMA (High Anion Gap Metabolic Acidosis) | Metabole acidose gekenmerkt door een verhoogde anion gap, wat duidt op de aanwezigheid van een ongemeten anion. | | NAGMA (Normal Anion Gap Metabolic Acidosis) | Metabole acidose gekenmerkt door een normale anion gap, waarbij de oorzaak vaak te vinden is in verlies van bicarbonaat of een verminderde uitscheiding van zuren. | | Buffers | Stoffen die de pH van een oplossing stabiel houden door waterstofionen op te nemen of af te geven. | | Ventilatie | Het proces van ademen, waarbij koolstofdioxide (CO2) uit het lichaam wordt verwijderd. De ventilatie speelt een belangrijke rol in de regulatie van het zuur-base evenwicht. | | Renale regulatie | De regulatie van de zuur-base balans door de nieren, via de uitscheiding van waterstofionen (H+) en de reabsorptie van bicarbonaat (HCO3-). | | Hemoglobine | Het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof transporteert. Het fungeert ook als een buffer in het bloed. | | Henderson-Hasselbalch vergelijking | Een wiskundige vergelijking die de relatie tussen de pH van een oplossing, de concentratie van een zwak zuur en zijn geconjugeerde base beschrijft. | | Hypercapnie | Een abnormaal hoge concentratie koolstofdioxide (CO2) in het bloed. | | Hypocapnie | Een abnormaal lage concentratie koolstofdioxide (CO2) in het bloed. | | Proximale tubulus | Het eerste deel van de nierbuisjes, waar een groot deel van de reabsorptie van water, elektrolyten, glucose en aminozuren plaatsvindt. | | Microvilli | Vingervormige uitsteeksels aan het oppervlak van cellen die de oppervlakte vergroten, zoals in de proximale tubulus voor een efficiëntere reabsorptie. | | Iso-osmotisch | Een oplossing met dezelfde osmolaliteit als een andere oplossing, in de proximale tubulus is de urine iso-osmotisch met het plasma. | | Countertransport | Een transportmechanisme waarbij twee stoffen in tegengestelde richtingen over een membraan worden getransporteerd. | | Glucose | Een enkelvoudige suiker die door de nieren wordt gereabsorbeerd in de proximale tubuli, tenzij de plasmaconcentratie te hoog is (zoals bij diabetes). | | SGLT2 pomp | Een natrium-glucose cotransporter in de proximale tubulus die natrium en glucose tegelijkertijd de cel in transporteert. | | GLUT2 transporter | Een glucose transporter in de proximale tubulus die glucose vanuit de cel naar het bloed transporteert. | | SLGT1 pomp | Een natrium-glucose cotransporter die ook in de proximale tubulus voorkomt en glucose in de cel transporteert. | | GLUT1 transporter | Een glucose transporter die glucose vanuit de cel naar het bloed transporteert. | | Proteïnegebonden calcium | Calcium dat gebonden is aan plasma-eiwitten, voornamelijk albumine. | | Ionisch calcium | Vrij circulerend calcium dat biologisch actief is. | | Fosfaat | Een mineraal dat belangrijk is voor botgezondheid en energieproductie. De reabsorptie ervan in de nieren wordt gereguleerd door parathyroïdhormoon (PTH). | | PTH (Parathyroïdhormoon) | Een hormoon geproduceerd door de bijschildklieren dat de calcium- en fosfaatspiegels in het bloed reguleert. | | FGF23 | Een hormoon geproduceerd door botcellen dat een remmend effect heeft op de fosfaat reabsorptie in de nieren. | | Lis van Henle | Een U-vormige buis in het nefron van de nier die een cruciale rol speelt in het concentreren van urine. | | Lisdiuretica | Medicijnen die de reabsorptie van natrium en chloride in de lus van Henle remmen, wat leidt tot verhoogde vochtuitscheiding. | | Distale tubulus | Een deel van de nierbuisjes waar verder transport van ionen en water plaatsvindt, en waar regulatie door hormonen zoals aldosteron plaatsvindt. | | Verzamelbuis (Ductus colligens) | Het laatste deel van de nierbuisjes waar urine wordt verzameld voordat het naar het nierbekken stroomt. | | Thiazide diuretica | Medicijnen die de natrium-chloride cotransporter (NCC) in de distale tubulus remmen, wat leidt tot een verhoogde uitscheiding van natrium en water. | | Gitelman syndroom | Een erfelijke aandoening gekenmerkt door een mutatie in de NCC-pomp, wat leidt tot hypokaliëmie en hypomagnesiëmie. | | Histologie van het nefron | De microscopische structuur van de functionele eenheid van de nier, het nefron. | | Glomerulus | Een netwerk van capillairen in het nefron waar bloed wordt gefilterd. | | Glomerulaire basaalmembraan (GBM) | Een laag van extracellulaire matrix die de capillairen van de glomerulus omgeeft en fungeert als een filter. | | Podocyten | Gespecialiseerde cellen in de glomerulus die helpen bij de filtratie van bloed. | | Corticale nefronen | Nieren die voornamelijk in de cortex van de nier liggen en een kortere lis van Henle hebben. | | Juxtamedulaire nefronen | Nieren die aan de grens van de cortex en het merg liggen en een langere lis van Henle hebben die diep in het niermerg doordringt. | | Juxtaglomerulair apparaat | Een structuur in de nier die bestaat uit de macula densa, juxtaglomerulaire cellen en extraglomerulaire mesangiumcellen, betrokken bij de regulatie van de bloeddruk en de GFR. | | Macula densa cellen | Cellen in de distale tubulus die de natriumconcentratie in de tubulusvloeistof detecteren en de renineafgifte beïnvloeden. | | Juxtaglomerulaire cellen | Cellen in de wand van de afferente arteriolen die renine produceren. | | Ductus papillaris | Het uiteinde van de verzamelbuis dat uitmondt in het nierbekken. |

# Voordelen en geschiktheid van niertransplantatie Niertransplantatie biedt aanzienlijke voordelen voor patiënten met chronische nierziekte, met name op het gebied van overleving, levenskwaliteit en kosten, en komt in aanmerking voor patiënten met vergevorderde nierinsufficiëntie [1](#page=1) [2](#page=2). ### 1.1 Voordelen van niertransplantatie Niertransplantatie biedt diverse voordelen ten opzichte van dialyse: #### 1.1.1 Verbeterde overleving De transplantatie leidt tot betere overlevingskansen door: * Het wegvallen van het uremisch milieu, wat de opbouw van schadelijke afvalstoffen in het lichaam vermindert [1](#page=1) [2](#page=2). * Een betere zout- en waterbalans, wat essentieel is voor de algehele gezondheid [1](#page=1) [2](#page=2). #### 1.1.2 Verbeterde levenskwaliteit Patiënten ervaren een significant hogere levenskwaliteit na een succesvolle transplantatie: * Het wegvallen van de noodzaak voor dialyse [2](#page=2). * Een minder streng dieet is vereist [1](#page=1) [2](#page=2). * Het uremisch milieu verdwijnt, wat leidt tot minder symptomen [1](#page=1) [2](#page=2). * De zout- en waterbalans wordt hersteld [1](#page=1) [2](#page=2). * Anemie (bloedarmoede) wordt verbeterd of verdwijnt [2](#page=2). #### 1.1.3 Economische voordelen Hoewel de initiële kosten van een transplantatie hoog kunnen zijn, is de procedure economisch voordeliger vanaf het tweede jaar na de ingreep vergeleken met langdurige dialysebehandeling [1](#page=1) [2](#page=2). ### 1.2 Geschiktheid voor niertransplantatie Niertransplantatie komt in aanmerking voor specifieke patiëntengroepen: * Patiënten met chronische nierziekte stadium 5 (CKD5) die reeds gedialyseerd worden [3](#page=3). * Patiënten met CKD5 waarvan verwacht wordt dat dialyse op korte termijn noodzakelijk zal zijn [3](#page=3). > **Tip:** Het is cruciaal dat patiënten die in aanmerking komen voor niertransplantatie, de criteria goed begrijpen om de procedure succesvol te laten verlopen. --- # Contra-indicaties en donorselectie voor niertransplantatie Dit gedeelte behandelt de omstandigheden die niertransplantatie uitsluiten, en de verschillende soorten donoren, inclusief het proces van donorselectie en -uitwerking. ### 2.1 Contra-indicaties voor niertransplantatie Absolute contra-indicaties voor niertransplantatie zijn omstandigheden die de procedure uitsluiten vanwege te grote risico's voor de patiënt of een beperkte levensverwachting. Deze omvatten [4](#page=4): * **Infectie:** Actieve infecties die kunnen opflakkeren onder de immuunonderdrukkende antirejectietherapie [4](#page=4). * **Maligniteit:** Kanker die kan groeien of recidiveren onder immunosuppressiva [4](#page=4). * **Beperkte levensverwachting:** Door onderliggende ziekte of hoge leeftijd [4](#page=4). * **Belangrijke cardiovasculaire morbiditeit:** Dit verhoogt het risico van de chirurgische ingreep of beperkt de langetermijnoverleving [4](#page=4). * **Beperkte therapietrouw (adherentie):** Een verhoogd risico op rejectie door onvoldoende therapietrouw [4](#page=4). * **Onderliggende nierziekte:** Een nierziekte die op korte termijn de donornier zal aantasten [4](#page=4). ### 2.2 Donorselectie en -uitwerking De selectie en uitwerking van een potentiële donor en acceptor zijn cruciale stappen in het niertransplantatieproces [5](#page=5). #### 2.2.1 Potentiële acceptor Voor de potentiële acceptor omvat de uitwerking het opsporen van contra-indicaties. Tevens wordt de bloedgroep en HLA-typering bepaald. Ook wordt nagegaan of er een levende donor beschikbaar is. De acceptor wordt vervolgens opgenomen op de wachtlijst van het transplantatiecentrum en de Eurotransplant wachtlijst [5](#page=5). #### 2.2.2 Potentiële donor Potentiële donororganen kunnen afkomstig zijn van: * **Hersendode donoren (donation after brain death: DBD):** Nieren worden verwijderd terwijl het hart nog klopt bij hersendode donoren [19](#page=19) [7](#page=7). * **Non-heart beating donoren (donation after circulatory death: DCD):** Na het intreden van de dood (hartstilstand), nadat de ventilatiemachine is uitgeschakeld, wordt de nier zo snel mogelijk gepreleveerd om de ischemietijd te minimaliseren. Er is hierbij meestal nog wel flow in de hersenen, maar verdere behandeling wordt als zinloos beschouwd [19](#page=19) [7](#page=7). * **Levende donoren:** Dit zijn personen die vrijwillig een nier afstaan [16](#page=16) [7](#page=7). De uitwerking van een donor omvat het controleren op contra-indicaties zoals maligniteit, slechte kwaliteit van de nier, of infectie. Er wordt gecontroleerd of de donor geen verzet heeft tegen orgaandonatie. Net als bij de acceptor worden de bloedgroep en HLA-typering bepaald [7](#page=7). #### 2.2.3 Eurotransplant Eurotransplant is een organisatie die de orgaandonatie en -allocatie coördineert voor verschillende Europese landen, waaronder Oostenrijk, Duitsland, België, Nederland, Slovenië, Luxemburg, Hongarije en Kroatië [9](#page=9). ##### 2.2.3.1 Allocatieprincipe De allocatie van organen is een compromis tussen nut (utility) en rechtvaardigheid (justice), gebaseerd op consensus onder transplantatieprogramma's. Factoren die een rol spelen bij de allocatie zijn [10](#page=10) [11](#page=11): * Bloedgroep [12](#page=12). * HLA mismatch [12](#page=12). * Afstand tussen donor en acceptor [12](#page=12). * Wachttijd [12](#page=12). * Pediatric bonus (een bonus voor pediatrische ontvangers) [12](#page=12). * Aanwezigheid van alloantistoffen bij de acceptor [12](#page=12). * Het "old for old" principe [12](#page=12). ##### 2.2.3.2 Wilsuiting donor In Nederland geldt het principe van "opting out", wat betekent dat er geen expliciete toestemming gevraagd hoeft te worden voor orgaandonatie na overlijden, maar er wel een informatieplicht bestaat. Donoren kunnen hun wil uiten door verzet, uitdrukkelijke toestemming, of intrekking van een eerdere wilsverklaring [13](#page=13) [14](#page=14). #### 2.2.4 Uitbreiding donorpool Om de donorpool te vergroten, worden levende donoren, non-heart beating donoren (DCD), en kwalitatief minder goede nieren steeds vaker ingezet voor transplantatie. De oorsprong van levende donoren bij het UZ Gent wordt ook bijgehouden. De tabel met de actieve wachtlijst in België toont de evolutie per jaar en per orgaan [15](#page=15) [17](#page=17) [18](#page=18). --- # Chirurgische aspecten en transplantatieprocedure Dit onderwerp behandelt de chirurgische technieken die essentieel zijn voor een succesvolle niertransplantatie, inclusief de plaatsing van de nier, vaatanastomosen, ureterale implantatie en verschillende vormen van ischemie [20](#page=20). ### 3.1 Plaatsing van de nier Bij een niertransplantatie wordt de donornier doorgaans geplaatst in de fossa iliaca. Deze locatie maakt een gemakkelijke toegang tot de bloedvaten van de patiënt mogelijk en vermindert de kans op complicaties zoals torsie van de vaten [20](#page=20). ### 3.2 Vaatanastomosen De belangrijkste stap in de chirurgische procedure is het verbinden van de bloedvaten van de donornier met de bloedvaten van de ontvanger. Dit omvat de arterie en vene van de donornier die worden aangesloten op respectievelijk de arterie iliaca en de vena iliaca van de ontvanger. Correct uitgevoerde vaatanastomosen zijn cruciaal voor de doorbloeding van de getransplanteerde nier en het voorkomen van trombose [20](#page=20). ### 3.3 Ureterale anastomose Na het tot stand brengen van de vasculaire connecties wordt de urineleider (ureter) van de donornier verbonden met de blaas van de ontvanger. Deze procedure zorgt voor de afvoer van urine uit de getransplanteerde nier naar de blaas [20](#page=20). ### 3.4 Typen ischemie Ischemie, de onvoldoende doorbloeding van weefsel, speelt een belangrijke rol bij niertransplantaties en kan worden onderverdeeld in verschillende typen [20](#page=20): * **Warme ischemie:** Dit treedt op wanneer de bloedtoevoer naar de donornier wordt onderbroken terwijl de nier nog warm is, bijvoorbeeld tijdens de verwijdering uit de donor of de voorbereiding bij de ontvanger. Langdurige warme ischemie kan leiden tot aanzienlijke schade aan de nier [20](#page=20). * **Koude ischemie:** Dit verwijst naar de periode waarin de donornier gekoeld wordt om de metabole activiteit te vertragen en zo de schade tijdens de periode zonder bloedtoevoer te minimaliseren. Koude ischemie treedt op na het perfusie met een koude preservatieve vloeistof en gedurende het transport naar de ontvanger. Een kortere duur van koude ischemie is gunstig voor de posttransplantatieresultaten [20](#page=20). > **Tip:** Het minimaliseren van zowel warme als koude ischemietijd is een kritieke factor voor het succes van een niertransplantatie. Efficiënte chirurgische teams en optimale preservatiemethoden zijn hierbij essentieel [20](#page=20). --- # Antirejectietherapie en complicaties na niertransplantatie Dit deel behandelt de medicamenteuze strategieën ter preventie van afstoting van de getransplanteerde nier en de diverse complicaties die zich na een transplantatie kunnen voordoen [21](#page=21) [22](#page=22). ### 4.1 Antirejectietherapie De behandeling na een niertransplantatie is gericht op het onderdrukken van het immuunsysteem om de transplantatie af te stoten. Dit gebeurt middels inductie- en onderhoudstherapie [21](#page=21). #### 4.1.1 Inductietherapie Inductietherapie wordt aan het begin van de transplantatie toegepast om de immuunrespons krachtig te onderdrukken en acute afstoting in de vroege postoperatieve fase te voorkomen. Specifieke middelen voor inductietherapie worden niet nader gedefinieerd in dit document [21](#page=21). #### 4.1.2 Onderhoudstherapie Onderhoudstherapie is levenslang en bestaat uit een combinatie van medicijnen om de afstoting op lange termijn te voorkomen. De belangrijkste componenten zijn [21](#page=21): * **Corticosteroïden:** Deze hebben een breedspectrum immuunonderdrukkend effect [21](#page=21). * **Mycofenolaat:** Een antiproliferatief middel dat de deling van immuuncellen remt. Een veelgebruikte merknaam is CellCept [21](#page=21). * **Calcineurineremmers:** Deze groep medicijnen is cruciaal voor het voorkomen van afstoting. De twee belangrijkste middelen zijn: * **Tacrolimus:** Bekend onder merknamen als Prograf en Advagraf [21](#page=21). * **Ciclosporine:** Bekend onder merknamen als Neoral [21](#page=21). > **Tip:** Het is essentieel om de voorgeschreven dosering van deze immunosuppressiva strikt op te volgen om zowel afstoting als overmatige bijwerkingen te voorkomen [30](#page=30). ### 4.2 Complicaties na niertransplantatie Na een niertransplantatie kunnen diverse complicaties optreden, variërend van infecties tot cardiovasculaire problemen en maligniteiten [22](#page=22). #### 4.2.1 Vroege complicaties * **Acute tubulusnecrose:** Schade aan de niertubuli die kan optreden direct na de transplantatie, vaak door ischemie [22](#page=22). * **Technische complicatie:** Problemen gerelateerd aan de chirurgische procedure zelf, zoals vaatlekkage of urineweglekkage [22](#page=22). * **Acute rejectie:** Een immuunrespons van de ontvanger tegen het getransplanteerde orgaan die snel na de transplantatie optreedt [22](#page=22). #### 4.2.2 Langetermijncomplicaties * **Chronische allograft dysfunctie:** Langzame achteruitgang van de nierfunctie van de getransplanteerde nier, vaak door immuunprocessen of andere factoren [22](#page=22). * **Heroptreden van initiële nierziekte:** De oorspronkelijke ziekte die leidde tot nierfalen kan terugkeren en de getransplanteerde nier aantasten [22](#page=22). #### 4.2.3 Infecties Door de noodzakelijke immuunsuppressie is de patiënt vatbaarder voor diverse infecties [26](#page=26). * **Bacteriële infecties:** Veelvoorkomend zijn urineweginfecties en pneumonie [26](#page=26). * **Virale infecties:** Cytomegalovirus (CMV) is een belangrijke opportunistische infectie [26](#page=26). * **Opportunistische infecties:** Zoals die veroorzaakt door *Pneumocystis jiroveci* [26](#page=26). * **Polyomavirus nefropathie:** Een virale infectie die de getransplanteerde nier kan beschadigen [26](#page=26). > **Tip:** Verhoogde kans op infecties, inclusief opportunistische infecties, is een bekende bijwerking van langdurige immunosuppressie [30](#page=30). #### 4.2.4 Maligniteiten De immuunsuppressie verhoogt het risico op het ontwikkelen van verschillende soorten kanker [23](#page=23) [30](#page=30). * **Huidtumoren:** Met name basaalcelcarcinomen en plaveiselcelcarcinomen, vaak gerelateerd aan UV-straling [23](#page=23). * **Virale gerelateerde tumoren:** Tumoren zoals cervixcarcinoom kunnen vaker voorkomen. Posttransplant lymfoproliferatieve ziekte (PTLD) is ook een virus-gerelateerde maligniteit [22](#page=22) [23](#page=23). * **Andere tumoren:** Het risico op andere soorten kanker neemt ook toe [23](#page=23). > **Tip:** Patiënten met een getransplanteerde nier hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van maligniteiten. Adequate UV-bescherming is cruciaal voor het voorkomen van huidtumoren [23](#page=23) [30](#page=30). #### 4.2.5 Cardiovasculaire ziekten Cardiovasculaire aandoeningen zijn een belangrijke oorzaak van morbiditeit en mortaliteit na niertransplantatie [22](#page=22) [24](#page=24). * **Onderliggend vasculair lijden:** Veel patiënten hebben al bestaande vaatziekten door hun chronische nierziekte [24](#page=24). * **Bijwerkingen van antirejectietherapie:** Hypertensie, diabetes mellitus, obesitas en hypercholesterolemie kunnen worden uitgelokt of verergerd door de immunosuppressieve medicatie [24](#page=24). * **Chronische nierziekte:** De resterende nierfunctie kan ook bijdragen aan cardiovasculaire risico's [24](#page=24). #### 4.2.6 Osteoporose Botziekten, waaronder osteoporose, komen frequent voor na niertransplantatie [22](#page=22) [25](#page=25). * **Impact van chronische nierziekte:** Eerder bestond er al botlijden als gevolg van de chronische nierziekte [25](#page=25). * **Effecten van antirejectietherapie:** Corticosteroïden en andere medicijnen kunnen de botdichtheid verder verminderen [25](#page=25). #### 4.2.7 Diabetes Mellitus Nieuw ontstane diabetes mellitus (posttransplant diabetes) is een veelvoorkomende complicatie [22](#page=22). * Dit wordt deels veroorzaakt door de immuunonderdrukkende medicatie, met name corticosteroïden en calcineurineremmers [24](#page=24). #### 4.2.8 Hypertensie Hoge bloeddruk is een frequent voorkomende complicatie na niertransplantatie [22](#page=22). * Dit kan zowel een gevolg zijn van het onderliggende vaatlijden als een directe bijwerking van de antirejectietherapie, met name calcineurineremmers zoals tacrolimus en ciclosporine [24](#page=24). #### 4.2.9 Medicatie-interacties De behandeling met immunosuppressiva brengt een complex medicatieschema met zich mee, waarbij potentiële interacties een rol spelen [30](#page=30). * Bepaalde medicijnen, zoals Paxlovid, kunnen de metabolisatie van tacrolimus en ciclosporine aanzienlijk beïnvloeden, wat kan leiden tot toxische spiegels van deze immunosuppressiva. Een Drug Interaction Checker is een waardevol hulpmiddel voor het identificeren van dergelijke interacties [28](#page=28) [30](#page=30). > **Tip:** Patiënten aan hemodialyse worden vaker door nefrologen gecontroleerd dan getransplanteerde patiënten, die vaak de huisarts raadplegen bij problemen. De huisarts moet uiterst voorzichtig zijn met het voorschrijven van potentieel nefrotoxische medicatie, zoals NSAID's, en rekening houden met de verminderde klaring van geneesmiddelen. Het bevorderen van medicatie-adherentie (compliance) is essentieel voor het succes van de transplantatie [30](#page=30). --- ## Veelgemaakte fouten om te vermijden - Bestudeer alle onderwerpen grondig voor examens - Let op formules en belangrijke definities - Oefen met de voorbeelden in elke sectie - Memoriseer niet zonder de onderliggende concepten te begrijpen

| Term | Definition | |------|------------| | Niertransplantatie | Een medische procedure waarbij een zieke nier wordt vervangen door een gezonde nier van een donor, met als doel de overleving en levenskwaliteit van de patiënt te verbeteren. | | Uremisch milieu | Een toestand waarbij schadelijke afvalstoffen, zoals ureum, zich ophopen in het bloed door een verminderde nierfunctie. | | Levenskwaliteit | De algemene tevredenheid en het welzijn van een persoon, rekening houdend met fysieke, mentale en sociale aspecten. | | CKD5 | Chronische nierziekte stadium 5, de meest ernstige vorm van chronische nierziekte, waarbij de nierfunctie ernstig is aangetast en dialyse of transplantatie noodzakelijk is. | | Contra-indicaties | Omstandigheden of aandoeningen die een bepaalde medische behandeling of procedure ongeschikt maken. | | Immuunonderdrukkende antirejectie therapie | Medicatie die wordt gebruikt om het immuunsysteem van de patiënt te onderdrukken en te voorkomen dat het lichaam de getransplanteerde nier afstoot. | | Maligniteit | Kanker; de aanwezigheid van kwaadaardige gezwellen die kunnen groeien en zich verspreiden. | | Cardiovasculaire morbiditeit | Ziekten van het hart en de bloedvaten, zoals hartaandoeningen en beroertes. | | Adherentie | De mate waarin een patiënt de medische adviezen en behandelingen opvolgt, zoals het innemen van medicijnen. | | Donor | Een persoon of dier die een orgaan of weefsel afstaat voor transplantatie. | | Acceptor | De ontvanger van een orgaan of weefsel tijdens een transplantatie. | | Bloedgroep | Een classificatie van bloed op basis van specifieke antigenen op het oppervlak van rode bloedcellen. | | HLA typering | Humane Leukocytenantigeen (HLA) typering, een test om de genetische matching tussen donor en acceptor te bepalen om de kans op afstoting te verminderen. | | Levende donor | Een persoon die een orgaan of deel van een orgaan doneert terwijl hij of zij nog in leven is, vaak een familielid of naaste. | | Hersendode donor (DBD) | Een donor wiens hersenfunctie permanent is gestopt, maar wiens hart nog klopt met behulp van beademing. | | Non Heart Beating Donor (DCD) | Een donor bij wie de circulatie is gestopt en na vaststelling van de dood de organen worden weggenomen. | | Eurotransplant | Een non-profit organisatie die de internationale uitwisseling van organen voor transplantatie coördineert tussen meerdere Europese landen. | | Allocatie | Het proces van toewijzing van een beschikbaar orgaan aan een wachtende patiënt, gebaseerd op specifieke criteria. | | Utility | In de context van orgaantoewijzing verwijst dit naar de voordelen en de verwachte levensduur van het getransplanteerde orgaan, en de levensverwachting van de ontvanger. | | Justice | In de context van orgaantoewijzing verwijst dit naar eerlijke en ethische principes die ten grondslag liggen aan de beslissingen over wie een orgaan ontvangt. | | HLA mismatch | Een verschil in de HLA-antigenen tussen de donor en de acceptor, wat de kans op afstoting kan verhogen. | | Wachttijd | De periode die een patiënt doorbrengt op de wachtlijst voor een orgaantransplantatie. | | Pediatric bonus | Een puntensysteem dat wordt toegepast bij de allocatie van organen aan pediatrische patiënten om hun kansen te vergroten. | | Allo-antistoffen | Antistoffen in het bloed van de acceptor die gericht zijn tegen antigenen van een andere persoon (donor), wat kan leiden tot afstoting. | | Old for old | Een allocatieprincipe waarbij organen van oudere donoren worden toegewezen aan oudere ontvangers. | | Opting out | Een systeem waarbij organen na overlijden mogen worden weggenomen tenzij de persoon bij leven expliciet bezwaar heeft gemaakt. | | Verklaring van wil | Een officiële document waarin iemands wensen worden vastgelegd met betrekking tot orgaandonatie na overlijden. | | Fossa iliaca | Een anatomische regio in het bekken, waar de getransplanteerde nier meestal wordt geplaatst. | | Vaatanastomosen | De chirurgische verbinding tussen de bloedvaten van de donornier en de bloedvaten van de ontvanger. | | Ureter op blaas | De chirurgische verbinding tussen de urineleider (ureter) van de donornier en de blaas van de ontvanger. | | Warme ischemie | Schade aan een orgaan veroorzaakt door gebrek aan bloedtoevoer bij een verhoogde temperatuur, zoals na het afklemmen van bloedvaten voor de transplantatie. | | Koude ischemie | Schade aan een orgaan veroorzaakt door gebrek aan bloedtoevoer bij een verlaagde temperatuur, zoals tijdens het bewaren van een donororgaan. | | Inductie therapie | De initiële fase van antirejectietherapie die direct na de transplantatie wordt gestart om een acute rejectie te voorkomen. | | Onderhoudstherapie | De langdurige antirejectietherapie die na de inductiefase wordt voortgezet om afstoting te voorkomen. | | Corticosteroïden | Een groep krachtige ontstekingsremmers die vaak worden gebruikt in antirejectietherapie. | | Mycofenolaat | Een immunosuppressief medicijn dat wordt gebruikt om afstoting te voorkomen door de groei van immuuncellen te remmen. | | Calcineurine inhibitoren | Een klasse van immunosuppressiva, zoals Tacrolimus en Cyclosporine, die de activiteit van T-cellen remmen. | | Tacrolimus | Een krachtige calcineurine inhibitor die veel wordt gebruikt als onderhoudstherapie na orgaantransplantatie. | | Cyclosporine | Een calcineurine inhibitor die wordt gebruikt om afstoting van getransplanteerde organen te voorkomen. | | Acute tubulus necrose | Schade aan de niertubuli, de kleine buisjes in de nier, die kan optreden na een transplantatie door ischemie of toxiciteit. | | Technische complicatie | Problemen die optreden als gevolg van de chirurgische ingreep zelf, zoals lekkage of vernauwing van bloedvaten. | | Acute rejectie | Een snelle immuunreactie van het lichaam tegen het getransplanteerde orgaan, die binnen dagen of weken na de transplantatie kan optreden. | | Posttransplant lymfoproliferatieve ziekte (PTLD) | Een zeldzame, maar ernstige complicatie die optreedt na orgaantransplantatie, gekenmerkt door ongecontroleerde groei van lymfocyten, vaak gerelateerd aan het Epstein-Barr-virus. | | Chronische allograft dysfunctie | Langzame verslechtering van de functie van het getransplanteerde orgaan over een langere periode, vaak door immuunreacties of andere factoren. | | Osteoporose | Een aandoening waarbij de botten broos worden en gemakkelijker breken, vaak verergerd door langdurig gebruik van corticosteroïden. | | Cardiovasculaire ziekte | Aandoeningen van het hart en de bloedvaten, een veelvoorkomende complicatie na niertransplantatie. | | Heroptreden van initiële nierziekte | De terugkeer van de oorspronkelijke nierziekte die leidde tot de behoefte aan een transplantatie. | | Diabetes | Een chronische aandoening waarbij het lichaam niet genoeg insuline produceert of insuline niet effectief gebruikt, wat leidt tot hoge bloedsuikerspiegels. | | Hypertensie | Hoge bloeddruk. | | Huidtumoren | Kanker van de huid, die vaker voorkomt bij transplantatiepatiënten vanwege immunosuppressie en blootstelling aan UV-licht. | | Virus gerelateerde tumoren | Kankers die worden veroorzaakt of bevorderd door virale infecties, zoals het humaan papillomavirus (HPV) en het Epstein-Barr-virus. | | Cardiovasculair lijden | Hart- en vaatziekten. | | Obesitas | Ernstig overgewicht. | | Hypercholesterolemie | Een hoog cholesterolgehalte in het bloed. | | Infecties | Ziekten veroorzaakt door schadelijke micro-organismen zoals bacteriën, virussen, schimmels of parasieten. | | Immuunonderdrukking | Het verzwakken van het immuunsysteem, wat nodig is na transplantatie om afstoting te voorkomen, maar waardoor patiënten vatbaarder worden voor infecties. | | Bacteriële infectie | Een infectie veroorzaakt door bacteriën. | | Urineweginfectie | Een infectie van de urinewegen. | | Pneumonie | Longontsteking. | | CMV | Cytomegalovirus, een veelvoorkomend virus dat bij getransplanteerde patiënten ernstige complicaties kan veroorzaken. | | Opportunistische infectie | Een infectie die optreedt bij personen met een verzwakt immuunsysteem, veroorzaakt door micro-organismen die normaal gesproken geen ziekte veroorzaken. | | Pneumocystis jiroveci | Een gistachtige schimmel die longontsteking kan veroorzaken bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. | | Polyoma nefritis | Nierontsteking veroorzaakt door polyomavirussen, een potentieel ernstige complicatie na niertransplantatie. | | Metabolisatie | Het proces waarbij het lichaam medicijnen afbreekt en omzet in andere stoffen. | | Paxlovid | Een antiviraal medicijn dat wordt gebruikt voor de behandeling van COVID-19. | | Opvolging transplantpatiënten | De medische zorg en monitoring die patiënten ontvangen na een orgaantransplantatie. | | Huisarts | De algemene arts die de eerste lijn van medische zorg verleent. | | Nefrologen | Artsen gespecialiseerd in de nieren en hun aandoeningen. | | Nefrotoxische medicatie | Medicijnen die schadelijk kunnen zijn voor de nieren. | | NSAID's | Niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen, zoals ibuprofen, die nierproblemen kunnen veroorzaken. | | Klaring | De snelheid waarmee een stof uit het bloed wordt verwijderd door de nieren. | | Medicijninteracties | Wanneer de werking van een medicijn wordt beïnvloed door de gelijktijdige inname van een ander medicijn of voedingsstof. | | Compliantie / Adherence | De mate waarin een patiënt de aanbevelingen van zijn zorgverlener volgt. |